ĐẶT VẤN ĐỀ 1.1 Tính cấp thiết của đề tài. Nhiễu là một vấn đề phổ biến trong các ngành điện và điện tử, có thể hiểu nhiễu là tất cả các tín hiệu không mong muốn tác động lên hệ thống, làm mất tính chính xác, tính toàn vẹn, tính rõ ràng của tín hiệu cần quan tâm đều được gọi là nhiễu. Vấn đề nhiễu trong thực tế ngày càng được quan tâm nhiều hơn bởi nhiều nguyên nhân. Các nguồn phát sinh nhiễu gia tăng nhanh chóng, nhất là các thiết bị phát sóng không dây, động cơ, và các nguồn gây nhiễu khác.
khi công nghiệp ngày càng phát triển. Sự gia tăng dân số kéo theo gia tăng các phương tiện giao thông cũng làm cho nhiễu phát sinh thêm. Ngoài ra các hệ thống vật lý khi nó hoạt động cũng sinh ra nhiễu vật lý. Trong hệ thống truyền thông, điện thoại, thông tin liên lạc, các cuộc phỏng vấn, thu âm…Tín hiệu gốc ban đầu đều lẫn can nhiễu.
Có những trường hợp biên độ nhiễu rất lớn so với tín hiệu, vì thế mà tai người hay các thiết bị máy móc không thể nhận biết được chính xác tín hiệu gốc ban đầu. Ví dụ một chương trình giao lưu truyền hình gồm một micro của phát thanh viên, một micro của diễn giả. Trong hội trường khán giả có thể gây ồn. Quạt, máy lạnh trong hội trường cũng có thể gây ồn.
Tiếng ồn đó nhiễu vào micro của phát thanh viên hoặc micro của diễn giả làm cho tiếng nói không còn trung thực ở đầu ra. Triệt can nhiễu và nhiễu cho tín hiệu âm thanh sử dụng giải thuật LMS và RLS HVTH: Phan Thanh Ngà 10 CBHD: TS. Đỗ Hồng Tuấn Vấn đề đặt ra là làm sao triệt các tín hiệu gây nhiễu nêu trên đã nhiễu vào tín hiệu gốc để đầu ra của hệ thống không còn hoặc giảm thiểu các tiếng ồn đó. Vấn đề kiểm soát nhiễu, lọc khử nhiễu trong từng hệ thống cụ thể là đề tài của nhiều công trình nghiên cứu trong nhiều thập niên qua.
Việc nghiên cứu để xây dựng một thuật toán có khả năng tách hoàn toàn nhiễu ra khỏi tín hiệu ở đầu ra là điều không thể thực thi khi không có một hệ thống hoàn hảo. Từ các đặc tính nhiễu trong môi trường, ta có thể phân ra hai loại nhiễu để tiện nghiên cứu là nhiễu băng hẹp và nhiễu băng rộng. Nhiễu băng hẹp là loại nhiễu có năng lượng tập trung tại những tần số đặc trưng, loại nhiễu này có tính chất là chu kỳ gần như tuần hoàn. Nhiễu băng rộng gây ra là nhiễu có tính chất là hoàn toàn ngẫu nhiên.
Loại nhiễu này có năng lượng phân bố trong dải tần rộng. Tín hiệu nhiễu xâm nhập vào dải tần âm thanh có nhiều loại khác nhau, để triệt nhiễu cho tín hiệu âm thanh bị các loại nhiễu trên, luận văn này thực hiện việc khảo sát mô phỏng một hệ thống triệt nhiễu thích nghi cho tín hiệu âm thanh, dựa trên thuật toán LMS và RLS để làm giảm nhiễu ở đầu ra nhiều nhất có thể. Luận văn cũng nhằm mục đích đánh giá khả năng triệt nhiễu cũng như đáp ứng của hai giải thuật LMS và RLS trong việc triệt nhiễu cho âm thanh băng tần rộng, từ đó có hướng đề xuất một phương pháp cụ thể để đáp ứng được các yêu cầu thực tế.2 Hướng giải quyết đề tài. Đối tượng nghiên cứu của đề tài là khảo sát, mô phỏng một hệ thống triệt nhiễu thích nghi và sử dụng thuật toán LMS và RLS để cập nhật trọng số tối ưu.
So sánh đánh giá ưu và nhược điểm của từng thuật toán trong các điều kiện cụ thể. Quá trình lọc được mô phỏng trên MATLAB với tín hiệu và can nhiễu đầu vào là các tín hiệu âm thanh và nhiễu thu từ thực tế và được thực hiện với nhiều trường hợp tín hiệu khác nhau. Triệt nhiễu thích nghi sử dụng thuật toán LMS[1] được khảo sát như là một phương pháp xử lý tín hiệu kỹ thuật số quan trọng liên quan đến các hệ thống giao tiếp hiện đại, ở đó nó giao tiếp trong môi trường tạp nhiễu bên ngoài như tiếng xe hơi, tiếng ồn nhà máy, phòng tạp nhiễu, đèn huỳnh quang. Triệt can nhiễu và nhiễu cho tín hiệu âm thanh sử dụng giải thuật LMS và RLS HVTH: Phan Thanh Ngà 11 CBHD: TS.
Đỗ Hồng Tuấn Tất cả các loại nhiễu trên có thể xâm nhập vào tín hiệu âm thanh bằng nhiều cách khác nhau: xâm nhập trực tiếp vào dây dẫn, vào các kênh truyền, vào trực tiếp các thiết bị… Ngoài ra còn có các loại nhiễu nội sinh bản thân các thiết bị tạo ra như nhiễu nguồn, nhiễu do linh kiện điện tử tạo ra trong quá trình hoạt động. Trong phạm vi luận văn này, việc nghiên cứu được tập trung chủ yếu vào việc nghiên cứu phân tích mô hình triệt nhiễu thông thường (như hình 1. Trong đó ta giả thiết rằng nguồn nhiễu là biết trước nhưng có phổ rộng và biến đổi theo thời gian, nguồn tín hiệu gốc s được đưa vào ngõ vào chính, nhiễu nin cũng thâm nhập vào tín hiệu gốc ở ngõ vào chính, và ta thu nguồn nhiễu làm tín hiệu nhiễu tham chiếu nref để xử lý. Không khảo sát các trường hợp nhiễu không tương quan(n1, n2 ).
n2 s d = s + nin + Signal e + ∑ source - y nin nref Adaptive Noise source + Filter nref Adaptive n1 Algorithm Hình 1.1- Mô hình bộ triệt nhiễu thích nghi thông thường 1.3 Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Đã có nhiều công trình nghiên cứu, khảo sát của nhiều tác giả về vấn đề triệt nhiễu cho tín hiệu âm thanh. Nhưng mỗi công trình nghiên cứu một vấn đề, một khía cạnh khác nhau. Sau đây là một số công trình đã được thực hiện trước đây: - Tác giả Thamer M.
Al-Anbaky trong bài “Acoustic Noise Cancellation Using Sub-Band Decomposition and Multirate Techniques”. Đề tài đưa ra kỹ thuật triệt nhiễu băng con nhằm tăng tốc độ hội tụ của thuật toán NLMS. Kết quả khảo sát của đề tài nhằm đánh giá chất lượng tín hiệu thông qua giá trị MSE (Mean Square Erorr). Triệt can nhiễu và nhiễu cho tín hiệu âm thanh sử dụng giải thuật LMS và RLS HVTH: Phan Thanh Ngà 12 CBHD: TS.
Đỗ Hồng Tuấn - Tác giả Aarti Singh trong bài “Adaptive Noise Cancellation” February to May 2001.Tác giả đề tài đã khảo sát các vấn đề về nhiễu tương quan và không tương quan, nhưng kết quả khảo sát chỉ mang tính chung chung, vì tín hiệu mô phỏng và tín hiệu nhiễu là tín hiệu được tạo ra từ các hàm trong chương trình mô phỏng matlap. - Tác giả Drăghiciu Nicolae và Reiz Romulus trong bài “ Noise canceling in audio signal with adaptive filter”. Đề tài thực hiện triệt nhiễu trong tín hiệu âm thanh bằng bộ lọc thích nghi dùng thuật toán LMS với nhiễu là nhiễu trắng, âm thanh là tín hiệu hình sin. Cả hai tín hiệu đều được tạo ra từ các hàm trong matlab.
Kết quả sau khi lọc tín hiệu bị biến dạng. - Đề tài của các tác giả Huỳnh Anh Tuấn, Nguyễn Hữu Khương, Nguyễn Ngọc Long về hệ thống kiểm soát nhiễu ANC (Active Noise Control)… Thời gian gần đây, sự phát triển nhanh chóng của nền công nghiệp điện tử đã tạo ra các bộ vi xử lý tốc độ cao với giá thành thấp chẳng hạn như các bộ xử lý số tín hiệu (DSP - Digital Signal Processors). Do vậy, việc ứng dụng các bộ DSP trong hệ thống lọc và triệt nhiễu thích nghi ngày càng được chú ý vì khả năng thực hiện thuận lợi hơn. Đa số các công trình nghiên cứu đều quan tâm đến lý thuyết lọc thích nghi dùng thuật toán LMS hoặc cải tiến để tăng tốc độ hội tụ của thuật toán LMS.
Phần mô phỏng được thực hiện trên matlab. Triệt can nhiễu và nhiễu cho tín hiệu âm thanh sử dụng giải thuật LMS và RLS HVTH: Phan Thanh Ngà 13 CBHD: TS. Đỗ Hồng Tuấn CHƯƠNG 2 LÝ THUYẾT CƠ SỞ 2.1 Lý thuyết lọc thích nghi. Lọc thích nghi là một công cụ mạnh mẽ với nhiều ứng dụng: Cân bằng kênh, nhận dạng hệ thống, dự đoán tuyến tính, triệt echo thích nghi, triệt nhiễu thích nghi, hệ thống anten thông minh.
Các khái niệm cơ bản của bộ lọc thích nghi là một bộ lọc mà trong đó các hệ số không phải là hằng số theo thời gian mà thay đổi khi có thông tin phản hồi. Các thuật toán sử dụng thông tin phản hồi để thay đổi trọng số các đại lượng để giảm thiểu hàm chi phí. Một trong các ứng dụng phổ biến nhất cho bộ lọc thích nghi là nhận dạng hệ thống (hình 2. Trong nhận dạng hệ thống, đầu ra của một hệ thống chưa biết d(n) + v(n) được so sánh với đầu ra của bộ lọc thích nghi.
Các trọng số của bộ lọc thích nghi sau đó thay đổi tùy vào sự khác biệt của e(n) giữa hai kết quả đầu ra, và như vậy lỗi e(n) sẽ giảm trong bước lặp tiếp theo. Triệt can nhiễu và nhiễu cho tín hiệu âm thanh sử dụng giải thuật LMS và RLS HVTH: Phan Thanh Ngà 14 CBHD: TS. Đỗ Hồng Tuấn Trong trường hợp này, hàm chi phí thường là một hàm của sự sai lệch, chẳng hạn như các lỗi bình phương trung bình (MSE -Mean Square Error).1- Lọc thích nghi tổng quát như là bộ nhận dạng hệ thống. Để đơn giản hóa vấn đề lọc thích nghi, một số giả định được đưa ra.
Các giả định cơ bản nhất là bộ lọc tuyến tính, rời rạc theo thời gian , và có cấu trúc FIR. Lý do bộ lọc FIR được lựa chọn là bởi vì các bộ lọc FIR với hệ số là hằng số không có cực và do đó tự động ổn định. Giả định thời gian rời rạc cho phép một sự linh hoạt lớn hơn quy định bởi tính chất có thể lập trình của các thuật toán. Theo các giả định này, tồn tại một loạt các thuật toán thích nghi để thích ứng với hệ số bộ lọc để hội tụ trên một số thiết lập tối ưu của các trọng số tap.
Hai thuật toán được sử dụng và nghiên cứu nhiều nhất là thuật toán LMS và RLS. d(n) + x(n) y(n) - e(n) Leanear Filter ∑ Adaptive Algorithm Triệt can nhiễu và nhiễu cho tín hiệu âm thanh sử dụng giải thuật LMS và RLS HVTH: Phan Thanh Ngà 15 CBHD: TS. Đỗ Hồng Tuấn Hình 2.2- Lọc thích nghi tổng quát không có tín hiệu tham khảo. Sự khác biệt giữa các bộ lọc kỹ thuật số truyền thống và bộ lọc thích nghi: - Bộ lọc kỹ thuật số cổ điển truyền thống chỉ có một đầu vào tín hiệu x(n) và một đầu ra tín hiệu y(n).
Trong khi bộ lọc thích nghi đòi hỏi thêm một đầu vào tín hiệu d(n) và trả về đầu ra tín hiệu bổ sung e(n).