CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ THẤT THU THUẾ VÀ SỰ CẦN THIẾT PHẢI TĂNG CƯỜNG CHỐNG THẤT THU THUẾ TNDN.Lý luận cơ bản về thất thu thuế 1.1 Khái niệm thất thu thuế Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc từ các thể nhân và pháp nhân cho nhà nước theo mức độ và thời hạn được pháp luật quy định nhằm sử dụng cho mục đích công. Lịch sử đã chứng minh thuế ra đời là cần thiết khách quan gắn liền với sự ra đời, tồn tại và phát triển của nhà nước. Thất thu thuế được hiểu là những khoản tiền từ các cá nhân, tổ chức có tiến hành các hoạt động sản xuất, kinh doanh hay có những điều kiện cơ sở vật chất nhất định so với khả năng của họ cần phải động viên vào NSNN, song vì những lý do xuất phát từ phía nhà nước hay người nộp thuế mà những khoản tiền đó không được nộp vào NSNN. Thất thu thuế là một hiện tượng thực tế khách quan vốn có của bất kỳ hệ thống thuế khoá nào.
Nó phản ánh hai mặt của một vấn đề: lợi ích của Nhà nước và lợi ích của doanh nghiệp (DN) (hay lợi ích cá nhân). Trên thực tế thì hai lợi ích này thường mâu thuẫn nhau, Nhà nước luôn có khuynh hướng tăng nguồn thu từ thuế, trong khi đó DN luôn mong muốn giảm số thuế phải nộp càng nhiều càng tốt. Nói cách khác, ở đâu có thuế khoá thì ở đó có thất thu.2 Phân loại thất thu thuế - Căn cứ vào tính chất của thất thu: Thất thu thuế biểu hiện, diễn biến rất đa dạng và phức tạp, tùy theo điều kiện kinh tế - xã hội của một quốc gia, song có thể khái quát hoá thành hai dạng: thất thu thực tế và thất thu tiềm năng. Trong đó: 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Thất thu thực tế, có nghĩa là có nhiều khoản thu được quy định rõ ràng trong các luật thuế, song do nhiều nguyên nhân số tiền đó không được tập trung vào ngân sách đúng quy định.
+ Thất thu tiềm năng, bao hàm cả trường hợp “lách thuế” có nguyên nhân từ kẽ hở của luật pháp hoặc sự buông lỏng quản lý, có nghĩa là thực tế có nhiều nguồn thu cần thiết phải động viên vào ngân sách nhưng lại không thu được, vì chưa có quy định của luật pháp. - Căn cứ vào đối tượng gây ra thất thu thuế: Theo tiêu chí này, thất thu thuế bao gồm: thất thu thuế trong DN NQD, thất thu thuế đối với hộ kinh doanh cá thể, thất thu thuế trong doanh nghiệp nhà nước và thất thu thuế ở các doanh nghiệp nước ngoài. - Căn cứ vào nội dung thất thu thuế: Thất thu thuế giá trị gia tăng, thất thu thuế tiêu thu đặc biệt, thất thu thuế xuất nhập khẩu, thất thu thuế TNDN, thất thu thuế thu nhập cá nhân, thất thu thuế sử dụng đất phi nông nghiệp … - Căn cứ vào nguyên nhân gây ra thất thu: Thất thu thuế gồm các loại chủ yếu sau: + Thất thu thuế do chính sách: Một là, chính sách thuế chưa bao quát hết được nguồn thu: một số khoản thu hoặc một số đối tượng chưa được chính sách thuế điều tiết điều này đã gây ra thất thu thuế tiềm năng. Hai là, một số điểm quy định trong chính sách thuế chưa rõ ràng, gây nhiều tranh cãi làm cơ sở cho việc trốn, tránh thuế.
+ Thất thu do quản lý: Loại thất thu này do trình độ quản lý của cơ quan thuế chưa đồng bộ và chuyên nghiệp; cán bộ thuế không giữ vững được phẩm chất đạo đức, nghề nghiệp; sự phối hợp với các cơ quan liên quan chưa ăn khớp; công tác thanh tra, kiểm tra chưa được tiến hành liên tục; hướng dẫn thủ tục hành chính, giải đáp thắc mắc không rõ ràng. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Thất thu do các nguyên nhân khách quan: Đây là loại thất thu do các nguyên nhân không thuộc ý muốn chủ quan của cơ quan thuế và cơ quan liên quan như: trình độ hiểu biết của người nộp thuế, điều kiện phát triển kinh tế - xã hội… + Thất thu do trốn thuế: Đây là hình thức thất thu do hành vi trốn thuế của địa bàn khác mà không khai báo. người nộp thuế gây ra. Nhiều đối tượng cố tình kê khai không đúng số thuế đáng lẽ phải nộp theo quy định của pháp luật cũng như thực tế mà các doanh nghiệp đang kinh doanh.
Các doanh nghiệp nộp thuế theo kê khai thấp hơn nhiều so với số thuế thực tế phải nộp bằng cách khai tăng chi phí, giảm doanh thu thậm chí khai sai thuế suất. Các ĐTNT tìm mọi cách để trốn, lậu thuế như lập 2 hệ thống sổ kế toán để đối phó với cơ quan thuế, thực tế cho thấy nhiều kế toán của các công ty “sở hữu” hàng trăm chữ ký khác nhau. Trốn thuế qua việc lợi dụng ưu đãi thuế: đăng ký ngành nghề kinh doanh để hưởng ưu đãi nhưng không thực hiện đúng ngành nghề đó, đặt địa bàn ở vùng khó khăn để hưởng ưu đãi sau đó chuyển. + Thất thu do khai thiếu thuế: Đây là trường hợp thất thu do người nộp thuế kê khai thiếu so với tài liệu đã hạch toán trong sổ kế toán.
Trường hợp này, người nộp thuế không cố tình che giấu để trốn thuế. + Thất thu do tránh thuế: Đây là trường hợp thất thu do quy định pháp luật không chặt chẽ nên người nộp thuế lợi dụng để làm giảm số thuế phải nộp nhưng không vi phạm pháp luật.3 Nguyên nhân của thất thu thuế Tình trạng thất thu thuế nói trên do nhiều nguyên nhân, nhưng chủ yếu do một số nguyên nhân sau: - Xuất phát từ NNT: Trình độ nhận thức, hiểu biết về nghĩa vụ thuế khóa của NNT còn nhiều hạn chế. Hoặc có thể do NNT am hiểu về thuế nhưng động cơ muốn nộp thuế ít đã thúc giục người nộp thuế dùng mọi thủ 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đoạn, mánh khóe để trốn thuế điều này đồng nghĩa với ý thức tự giác trong việc chấp hành nghĩa vụ thuế còn yếu kém. - Xuất phát từ cơ quan quản lý: + Trình độ quản lý của cơ quan thuế yếu, bộ máy tổ chức kém hiệu quả, trình độ chuyên môn của cán bộ quản lý chưa cao, phẩm chất đạo đức, bản lĩnh chính trị của cán bộ thuế ngày càng xuống cấp.
Hoặc trình độ của cán bộ còn yếu nên không thể phát hiện ra những gian lận, sai sót trong các hóa đơn, chứng từ, sổ sách. Do vậy, NNT có thể trốn thuế. +Các cơ quan quản lý nhà nước chưa có sự phối hợp chặt chẽ trong công tác quản lý thuế. Chính quyền các cấp chưa tích cực tạo điều kiện thuận lợi cho cơ quan thuế làm việc.
- Xuất phát từ chính sách, quy trình, thủ tục hành chính: + Cơ chế hành thu bất hợp lý. Thủ tục hành chính trong lĩnh vực thuế phiền hà, gây khó khăn cho người nộp thuế. Quy trình quản lý thuế không chặt chẽ có thể tạo kẽ hở cho trốn thuế hoặc thông đồng giữa người nộp thuế với công chức thuế. + Chính sách thuế thay đổi liên tục, diễn giải không rõ ràng còn có nhiều thiếu sót, kẽ hở dẫn đến việc hiểu sai luật thuế do đó dẫn đến thực hiện sai.
Chưa có các chính sách nuôi dưỡng, phát triển nguồn thu bền vững và hợp lý. - Xuất phát từ các điều kiện khách quan: + Đặc điểm sản xuất kinh doanh trong các lĩnh vực: Những doanh nghiệp kinh doanh trong các lĩnh vực: kinh doanh thương mại, hoạt động vận chuyển hành khách, du lịch khách sạn…Những doanh nghiệp này có tình hình kinh doanh phức tạp, khó quản lý do đó dễ xảy ra tình trạng trốn thuế, gian lận thuế mà cơ quan thuế không phát hiện ra được. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Điều kiện tự nhiên: Những doanh nghiệp hoạt động ở những địa bàn kinh tế phức tạp, khó khăn có xu hướng luồn lách, trốn thuế ngày càng tăng nếu không có sự quản lý tốt. + Sự bất ổn về kinh tế - xã hội cũng là một trong những nguyên nhân gây ra thất thu thuế.
Thực tế cho thấy rằng, đất nước nào có tình hình kinh tế, xã hội bất ổn sẽ tạo điều kiện cho gian lận thuế, trốn thuế. Ngược lại, đất nước nào có tình hình kinh tế, xã hội ổn định sẽ tạo ra môi trường đầu tư lành mạnh, tạo ra hành lang pháp lý mang tính răn đe từ đó làm giảm hành vi trốn thuế. + Cơ sở hạ tầng, khoa học, kĩ thuật, công nghệ: Trong thời đại khoa học công nghệ bùng nổ và được áp dụng rộng rãi trong nhiều ngành nghề và lĩnh vực trong đó có thuế. Cơ sở hạ tầng, khoa học, công nghệ trong ngành Thuế luôn được cập nhật và cải tiến sẽ là công cụ đắc lực giúp cho các cán bộ thuế có thể phát hiện ra các dấu hiệu gian lận thuế, lưu trữ hồ sơ về doanh nghiệp hay có dấu hiệu trốn thuế và đặc biệt là giúp cho cán bộ thuế giảm được khối lượng công việc không cần thiết để tập trung nghiên cứu các mảng khác – phù hợp với điều kiện lực lượng cán bộ thuế ở Việt Nam còn mỏng.4 Hậu quả của thất thu thuế Thất thu thuế gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng không chỉ trong ngành Thuế mà còn ảnh hưởng đến nền kinh tế - xã hội.
Cụ thể là: - Thất thu thuế làm thâm hụt NSNN do đó ảnh hưởng đến kế hoạch chi tiêu của Chính phủ. Chính phủ đã đề ra kế hoạch rõ ràng, cụ thể để thực hiện đầu tư cơ sở hạ tầng, khoa học công nghệ, đầu tư cho sản xuất kinh doanh và đã thực hiện được một phần hay toàn bộ công việc nhưng khi cần tiền để chi trả thì không có. Điều này đã đặt Nhà nước vào thế bị động và cần thiết phải thực hiện các biện pháp để có thể huy động đủ tiền như: in thêm tiền, vay mượn quốc gia khác, phát hành trái phiếu Chính phủ… Các biện pháp này đều có nhiều nhược điểm: in thêm tiền sẽ làm cung tiền lớn hơn cầu tiền từ đó 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lạm phát tăng, vay nợ quốc gia khác sẽ làm gia tăng gánh nặng nợ, chịu lãi suất cao, bị phụ thuộc về kinh tế, chính trị. Tóm lại, nếu nhà nước không tìm được giải pháp tháo gỡ thâm hụt Ngân sách mà phải thực hiện các biện pháp trên sẽ bất lợi trước hết cho Nhà nước và sau đó ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế - xã hội.