CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NHTM 1. 1 Khái niệm Có nhiều khái niệm về rủi ro, theo cách hiểu chung nhất, rủi ro là khả năng xảy ra tổn thất ngoài dự kiến. Rủi ro có thể xảy ra với mọi đối tượng, trong mọi ngành nghề, lĩnh vực kinh doanh.
Với ngân hàng, rủi ro là những biến cố không mong đợi, khi xảy ra sẽ dẫn đến tổn thất về tài sản, làm giảm lợi nhuận thực tế so với dự kiến hoặc gây thêm một khoản chi phí cho ngân hàng để hoàn thành được một nghiệp vụ tài chính nhất định. Hoạt động trong lĩnh vực đặc biệt – kinh doanh tiền tệ, rủi ro là không thể tránh khỏi, được coi là “người bạn đường” trong kinh doanh của NHTM chỉ có thể hạn chế chứ không thể loại trừ. Do vậy việc thừa nhận rủi ro trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng và từ đó tìm kiếm nhiều phương pháp phòng ngừa và chống đỡ các rủi ro là đòi hỏi của sự tồn tại và phát triển của ngân hàng.2 Phân loại rủi ro Có nhiều loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng theo các cách phân loại khác nhau. Theo cách phân loại phổ biến hiện nay, các loại rủi ro trong hoạt động của NHTM gồm: - Rủi ro tín dụng: Là rủi ro phát sinh trong trường hợp ngân hàng không thu được đầy đủ cả gốc và lãi của các khoản cho vay, hoặc là việc thanh toán nợ gốc và lãi không đúng hạn.
SV: Cao Thị Thu Lớp: CQ48/15.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học viện tài chính 5 Luận văn tốt nghiệp Đây là rủi ro gắn liền với các hoạt động ngân hàng, cho vay bao giờ cũng bao gồm rủi ro và xảy ra mất mát. Rủi ro tín dụng không giới hạn ở hoạt động cho vay mà còn bao gồm nhiều hoạt động mang tính chất tín dụng khác của ngân hàng như: các hoạt động bảo lãnh, cam kết, chấp thuận tài trợ thương mại, cho vay thị trường lien ngân hàng,… - Rủi ro lãi suất: Là khả năng xảy ra tổn thất cho ngân hàng khi lãi suất thay đổi ngoài dự tính.Lãi suất ngân hàng(cả bên tài sản và bên nguồn vốn) thường xuyên biến động với các mức độ khác nhau có thể dẫn đến tổn thất.Rủi ro lãi suất có liên quan chặt chẽ với rủi ro tín dụng. Nguyên nhân chính gây rủi ro lãi suất là do sự không cân xứng giữa các kỳ hạn của tài sản Nợ và tài sản Có. Nếu ngân hàng dùng tài sản Nợ ngắn hạn để đầu tư vào tài sản Có dài hạn thì khi lãi suất ngắn hạn tăng lên trong khi lãi suất đầu tư vẫn giữ nguyên thì ngân hàng sẽ gặp rủi ro.
Ngược lại nêu ngân hàng dùng tài sản Nợ dài hạn để đầu tư vào tài sản Có ngắn hạn thì khi lãi suất đầu tư giảm ngân hàng cũng có nguy cơ bị rủi ro. Ngoài ra rủi ro lãi suất có thể xảy ra do các nguyên nhân khác như : do cạnh tranh khiến ngân hàng phải tăng lãi suất huy động, giảm lãi suất cho vay ; do chính sách ưu đãi của Nhà nước buộc ngân hàng phải giảm lãi suất cho vay. - Rủi ro hối đoái: Là rủi ro do sự biến động của tỷ giá hối đoái gây nên. những rủi ro này có thể phát sinh trong tất cả các nghiệp vụ có liên quan đến ngoại tệ của ngân hàng như: cho vay, huy động vốn bằng ngoại tệ, mua bán ngoại tệ, đầu tư chứng khoán bằng ngoại tệ… Nguyên nhân gây ra rủi ro hối đoái là việc tạo ra các trạng thái ngoại tệ “ trường” hoặc “đoản”.
Đây chính là kết quả của việc ngân hàng thực hiện các giao dịch ngoại tệ phục vụ khách hàng và cho chính bản thân mình hoặc ngân hàng huy động vốn bằng ngoại tệ và đầu tư vào các tài sản Có bằng ngoại tệ. SV: Cao Thị Thu Lớp: CQ48/15.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học viện tài chính 6 Luận văn tốt nghiệp - Rủi ro thanh khoản: là loại rủi ro chỉ xuất hiện trong trường hợp ngân hàng mất khả năng thanh toán các khoản nợ khi những người gửi tiền có nhu cầu rút tiền gửi ở ngân hàng ngay lập tức. Đặc trưng cơ bản của rủi ro thanh toán là tính lỏng của tài sản Có thấp hơn so với tài sản Nợ nên ngân hàng có thể không đáp ứng được đầy đủ các nhu cầu thanh toán. Rủi ro thanh toán xuất hiện do hai nguyên nhân chính : nguyên nhân từ phía tài sản Nợ và nguyên nhân từ phia tài sản Có.
Nguyên nhân từ phía tài sản Nợ phát sinh do ngân hàng không đáp ứng được các nhu cầu thanh toán buôc phải nhượng bán các tài sản khác với giá thấp hơn thị trường. Để có thu nhập cao hầu hết các ngân hàng đều giảm dự trữ tiền mặt, tăng đầu tư vào các tài sản có tính thanh khoản thấp và có thời hạn dài nên khi có nhiều người gửi tiền đồng thời có nhu cầu rút tiền ngay lập tức thì ngân hàng rất dễ bị rủi ro. Nguyên nhân từ phía tài sản Có phát sinh khi một số các khoản tín dụng đã cấp không được hoàn trả đúng hạn trong khi vốn huy động đến kỳ thanh toán và các hợp đồng tín dụng đã ký đến hạn giải ngân. Lúc nay ngân hàng phải tìm những nguồn vốn khác để tài trợ, điều này sẽ làm giảm thu nhập của ngân hàng hoặc làm tăng chi phí cho ngân hàng -Rủi ro hoạt động: Là loại rủi ro tổn thất tài sản do hoạt động kém hiệu quả, ví dụ như hệ thống thông tin không đầy đủ, hoạt động có vấn đề,có vi phạm trong hệ thống kiểm soát nội bộ, có sự gian lận hay những thảm họa không lường trước được.
Ngoài ra, trong hoạt động kinh doanh ngân hàng có thể gặp phải các loại rủi ro khác như: rủi ro môi trường, rủi ro công nghệ, rủi ro pháp lý. RỦI RO TÍN DỤNG CỦA NHTM 1. Khái niệm Rủi ro tín dụng của NHTM là khả năng xảy ra những tổn thất do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ tài chính SV: Cao Thị Thu Lớp: CQ48/15.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học viện tài chính 7 Luận văn tốt nghiệp của mình theo cam kết trong hợp đồng tín dụng, đó có thể là không trả đúng hạn, không trả hoặc trả không đầy đủ vốn và lãi. Trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng, tín dụng là hoạt động quan trọng nhất, mang lại nguồn lợi nhuận chủ yếu, cùng với đó tiềm ẩn nguy cơ rủi ro lớn.
Qua nghiên cứu và thống kê, rủi ro tín dụng chiếm 70% trong tổng thể các rủi ro mà ngân hàng phải gánh chịu. Rủi ro tín dụng là khách quan, luôn tồn tại và gắn liền với hoạt động của NHTM. Mỗi ngân hàng khi thực hiện một hoạt động tài trợ cụ thể, luôn cố gắng phân tích các yếu tố của người vay sao cho độ an toàn là cao nhất và nhìn chung ngân hàng chỉ quyết định cho vay khi nhận thấy rủi ro tín dụng không xảy ra. Tuy nhiên, khả năng hoàn trả tiền vay của khách hàng có thể bị thay đổi do rất nhiều nguyên nhân, chưa kể đến nhiều cán bộ ngân hàng thiếu năng lực phân tích tín dụng, do đó ngân hàng không thể dự đoán hoàn toàn chính xác các vấn đề sẽ xảy ra.
Trong hoạt động kinh doanh của Ngân hàng thương mại, rủi ro tín dụng ảnh hưởng rất lớn đến mọi hoạt động của Ngân hàng. Rủi ro gây ra tổn thất tài chính cho ngân hàng. Rủi ro tín dụng xảy ra còn có nguy cơ dẫn đến các loại rủi ro khác cho ngân hàng, khi vấn đề tín dụng có khả năng ảnh hưởng mạnh nảy sinh, sự mất uy tín sẽ ngay lập tức đẩy ngân hàng phải đối mặt với nguy cơ rủi ro thanh khoản bởi nguy cơ dòng người kéo đến rút tiền gửi do suy sụp lòng tin… Rủi ro tín dụng lớn sẽ làm giảm uy tín, dẫn đến khó khăn trong việc huy động vốn và phát triển các sản phẩm dịch vụ, khó mở rộng quan hệ với các bạn hàng và các ngân hàng khác, buộc ngân hàng phải thu hẹp hoạt động, tất cả thể hiện ở lợi nhuận giảm, uy tín của ngân hàng giảm sút, dẫn đến tình trạng khó khăn, phá sản. Hoạt động trong lĩnh vực tài chính – tiền tệ, một lĩnh vực rất nhạy cảm, có tính hệ thống nên rủi ro trong hoạt động của ngân hàng không chỉ ảnh SV: Cao Thị Thu Lớp: CQ48/15.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học viện tài chính 8 Luận văn tốt nghiệp hưởng đến bản thân ngân hàng mà còn tác động xấu đến nền kinh tế xã hội.
Các thua lỗ của ngân hàng, nếu nghiêm trọng có thể làm cổ đông mất vốn đầu tư, những người gửi tiền mất đi những khoản tiền tiết kiệm… Mặt khác, tình trạng tài chính xấu của một ngân hàng còn có thể tạo ra sự nghi ngờ của những người gửi tiền về sự ổn định và khả năng thanh toán của cả hệ thống, gây tác động xấu đến tình hình tài chính của các ngân hàng khác, kéo theo phản ứng dây truyền và phá vỡ tính ổn định của thị trường tài chính.2 Đặc điểm của rủi ro tín dụng -Rủi ro tín dụng mang tính tất yếu: rủi ro tín dụng luôn tồn tại và gắn liền với hoạt động tín dụng. Việc bất cân xứng thông tin là nguyên nhân khiến các nhà kinh tế cũng như các ngân hàng cho rằng kinh doanh ngân hàng thực chất là quản lý rủi ro ở mức độ phù hợp và đạt được lợi nhuận tương ứng. Do không thể có được thông tin cân xứng về sử dụng nguồn vốn vay cho hoạt động kinh doanh của khách hàng đi vay, nên bất cứ một khoản vay nào cũng tiềm ẩn những nguy cơ rủi ro đối với NHTM như thu hồi vốn không đúng hạn hoặc không đủ… Trong trường hợp này ngân hàng cần chủ động có biện pháp thích hợp xử lý vấn đề thông tin không cân xứng để đối phó với rủi ro cũng như xác định giá khoản vay cho phù hợp. -Rủi ro tín dụng mang tính gián tiếp: Rủi ro tín dụng xảy ra sau khi ngân hàng giải ngân vốn vay và trong quá trình sử dụng vốn vay của khách hàng.
Do tình trạng thông tin bất cân xứng nên thông thường ngân hàng ở vào thế bị động, ngân hàng thường biết thông tin sau hoặc biết thông tin không chính xác về những khó khăn thất bại của khách hàng và do đó thường có những ứng phó chậm trễ.