MỞ ĐẦU 1. Tính cần thiết của đề tài Tại Hội nghị Ban chấp hành Trung ương lần thứ V (khóa VII), Đảng ta đã đề ra chủ trương “… Trợ giúp người nghèo chủ yếu bằng cách cho vay vốn, hướng dẫn cách làm ăn … tranh thủ các nguồn tài trợ nhân đạo trong nước và quốc tế. Phấn đấu tăng số hộ giàu đi 1 đôi với xóa đói giảm nghèo…”. NHCSXH được thành lập năm 2003 trên cơ sở hoàn thiện mô hình tổ chức và hoạt động của Ngân hàng phục vụ người nghèo nhằm thống nhất các nguồn lực tài chính, thiết lập một cơ chế tài trợ phù hợp, góp phần thực hiện mục tiêu hỗ trợ các đối tượng chính sách xã hội.
Sự ra đời của NHCSXH đã tạo cơ hội cho người nghèo và các đối tượng chính sách khác được tiếp cận với dịch vụ tín dụng Ngân hàng, giúp các hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác có việc làm, tăng thu nhập, cải thiện đời sống và từng bước quen dần với nền sản xuất hàng hóa. Trong bối cảnh Việt Nam đang ở giai đoạn phát triển kinh tế, mở cửa hội nhập kinh tế quốc tế, Đảng và Nhà nước ta rất chú trọng tới sự nghiệp giáo dục, đào tạo. Giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Nhà nước và của toàn dân. Trong đó, xác định đào tạo bậc đại học, cao đẳng và đào tạo nghề nghiệp với chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của xã hội đang là vấn đề có tính quyết định đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ tổ quốc, vì mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh.
Tuy nhiên, một thực tế đáng lo ngại ở nước ta hiện nay là có một tỷ lệ không nhỏ số HSSV đang theo học tại các trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và học nghề có hoàn cảnh khó khăn, nếu không được sự hỗ trợ của Nhà nước thì bộ phận HSSV này khó có thể theo học được, Nhà nước sẽ mất đi một số lượng lớn nhân tài, những vùng sâu, vùng xa, vùng núi hải đảo không có điều kiện tiếp nhận được cán bộ. Một trong những chương trình trọng điểm của NHCSXH là chương trình cho vay đối với HSSV có hoàn cảnh khó khăn. Đây là một chính sách rất có ý nghĩa cả về kinh tế, cả về chính trị, hợp lòng dân nhất là nông dân vùng khó khăn có con em đi học rất phấn khởi, dư luận chung là đồng tình cao, nhân dân cảm ơn Đảng, Chính phủ đã đầu tư cho con em là học sinh- sinh viên được đi học, có cơ hội nâng cao nhận thức, tạo việc làm, hỗ trợ 1 Nghị quyết số 05-NQ/HNTW Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII tiếp tục đổi mới và phát triển kinh tế - xã hội nông thôn, ngày 10 tháng 6 năm 1993. 1 và tạo sự bình đẳng về tiếp cận giáo dục của người dân, không phân biệt giàu hay nghèo mới được đi học, góp phần nâng cao dân trí, góp phần đảm bảo an ninh con người.
Sau 10 năm thực hiện Quyết định 157/2007/QĐ-TTg ngày 27/09/2007 của Thủ tướng Chính phủ về tín dụng đối với HSSV đã thu được một số kết quả to lớn, bên cạnh đó không tránh khỏi một số tồn tại, hạn chế phát sinh như chất lượng tín dụng hay ý nghĩa của chính sách mang lại đã thực sự như mong muốn. Xuất phát từ tình hình đó, tác giả chọn đề tài “Giải pháp đảm bảo an toàn và chất lượng cho vay HSSV có hoàn cảnh khó khăn tại Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu - Nghiên cứu những vấn đề cơ bản về an toàn và chất lượng cho vay HSSV, hoạt động cho vay đối với HSSV có hoàn cảnh khó khăn tại NHCSXH. - Đánh giá thực trạng cho vay đối với HSSV có hoàn cảnh khó khăn tại NHCSXH.
- Đề xuất những giải pháp nhằm góp phần đảm bảo an toàn và chất lượng hoạt động cho vay HSSV có hoàn cảnh khó khăn tại NHCSXH. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài - Đối tượng nghiên cứu: An toàn và chất lượng của hoạt động cho vay HSSV có hoàn cảnh khó khăn tại NHCSXH. - Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào những vấn đề lý luận và thực tiêñ liên quan đến hoạt động cho vay đối với Học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn tại NHCSXH, Đánh giá hiệu quả, chất lượng tín dụng cho vay HSSV có hoàn cảnh khó khăn tại NHCSXH trong khoảng thời gian 10 năm từ năm 2007-2016, đề xuất giải pháp trong thời gian tới. Phƣơng pháp nghiên cứu Đề tài sử dụng phương pháp luận chủ đạo là duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phương pháp phân tích logic hệ thống, thống kê, so sánh, phương pháp thực chứng dựa trên những tư liệu thực tiễn của NHCSXH để phân tích.
Kết cấu của luận văn Kết cấu luận văn gồm những nội dung chính sau: Chƣơng 1: Những vấn đề cơ bản về an toàn và chất lượng cho vay HSSV có hoàn cảnh khó khăn của NHCSXH. Chƣơng 2: Thực trạng chất lượng hoạt động cho vay đối với HSSV có hoàn cảnh khó khăn của NHCSXH Việt Nam. Chƣơng 3: Giải pháp đảm bảo an toàn chất lượng cho vay đối với HSSV có hoàn cảnh khó khăn tại NHCSXH Việt Nam. 2 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ AN TOÀN VÀ CHẤT LƢỢNG CHO VAY HỌC SINH, SINH VIÊN CÓ HOÀN CẢNH KHÓ KHĂN CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI 1.
Hoạt động cho vay học sinh sinh viên có hoàn cảnh khó khăn của NHCSXH 1. Khái niệm cho vay HSSV Căn cứ vào Khoản 1, Điều 3 Quyết định số 1627/2001/QĐ-NHNN ngày 31/12/2001 về việc ban hành Quy chế cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng: “Cho vay là một hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao cho khách hàng sử dụng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”. Như vậy, cho vay thể hiện ba mặt cơ bản: - Có sự chuyển giao quyền sử dụng một lượng giá trị từ người này sang người khác. - Sự chuyển giao này mang tính chất tạm thời.
- Khi hoàn trả lại giá trị đã chuyển giao phải bao gồm cả vốn gốc lẫn lãi. Đối tượng cho vay rất đa dạng từ cá nhân, doanh nghiệp đến các tổ chức. Cho vay đối với HSSV theo điều 1,2 - Quyết định 157/2007/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tín dụng chính sách đối với HSSV quy định: Cho vay HSSV là việc NHCSXH sử dụng các nguồn lực tài chính do Nhà nước huy động để cho vay HSSV có hoàn cảnh khó khăn đang học Đại học (hoặc tương đương đại học), cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp và tại các cơ sở đào tạo nghề được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật Việt Nam góp phần trang trải chi phí cho việc học tập, sinh hoạt của học sinh, sinh viên trong thời gian theo học tại trường bao gồm: tiền học phí; chi phí mua sắm sách vở, phương tiện học tập, chi phí ăn, ở, đi lại. Vai trò của cho vay HSSV có hoàn cảnh khó khăn a.
Đối với HSSV - Cho vay HSSV có hoàn cảnh khó khăn giúp HSSV giải quyết những khó khăn trong thời gian học tập tại trường để tiếp tục theo học, giải quyết những khó khăn cho cha mẹ HSSV không phải đi vay nặng lãi để cho con em mình ăn học, hoặc bỏ học vì không có tiền. 3 - Giúp HSSV xác định rõ trách nhiệm của mình trong quan hệ vay mượn, khuyến khích người vay sử dụng vốn vào mục đích học tập tốt để sau này ra trường có việc làm tạo thu nhập trả nợ ngân hàng. Đối với xã hội - Tín dụng đào tạo cho HSSV góp phần giảm tỷ lệ thất học, phục vụ cho sự phát triển nền kinh tế tri thức, đào tạo những tài năng cho đất nước, tạo điều kiện phát triển giáo dục đáp ứng yêu cầu sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. - Góp phần cân đối đào tạo cho các vùng miền và các đối tượng là người có hoàn cảnh khó khăn vươn lên; giảm bớt dần sự thiếu hụt cán bộ, thu hẹp dần khoảng cách chênh lệch về dân trí, về kinh tế giữa các vùng miền, tạo ra khả năng đáp ứng yêu cầu sự nghiệp xây dựng bảo vệ đất nước trong giai đoạn mới, cải tạo đời sống của một bộ phận HSSV, góp phần đảm bảo an ninh, trật tự, hạn chế được những mặt tiêu cực, góp phần đảm bảo an ninh con người, công bằng xã hội trong việc ai cũng có quyền được học hành.
- Tăng cường mối quan hệ giữa Nhà trường, Ngân hàng và HSSV. Nêu cao tinh thần tương thân tương ái giúp đỡ nhau trong sinh hoạt và học tập, tạo niềm tin của thế hệ trí thức trẻ vào đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước. Đặc trưng cơ bản của cơ chế cho vay đối với HSSV Cơ chế cho vay đối với HSSV không giống như cơ chế tín dụng thông thường mà tín dụng không vì mục tiêu lợi nhuận, nguồn vốn được Nhà nước hỗ trợ một phần hoặc toàn bộ nguồn vốn hoạt động cho vay đối với HSSV, mục tiêu giúp HSSV đóng học phí và các chi phí liên quan đến học tập từ đó HSSV có điều kiện vươn lên trong học tập. Tín dụng HSSV cũng cần tồn tại lâu dài và phát triển bền vững và có cơ chế để hướng tới tự chủ về nguồn vốn, bảo toàn vốn và phát triển được vốn.
NHCSXH cho HSSV vay vốn thông qua hộ gia đình, người đứng ra vay vốn và trực tiếp nhận nợ là hộ gia đình, nhưng hộ gia đình không phải là người trực tiếp sử dụng đồng vốn đã vay, mà hộ gia đình lại chuyển số tiền vốn vay này cho con, em mình sử dụng phục vụ cho việc học tập như nộp học phí, ăn ở, đi lại và chi phí học tập cho HSSV trong thời gian học tập tại trường. Người trực tiếp vay vốn và trả nợ cho ngân hàng là cha mẹ HSSV, nguồn thu nhập chính để trả nợ là nguồn thu nhập của HSSV sau khi ra trường có việc làm.Người vay vốn là người trực tiếp sử dụng vốn vay đối với trường hợp HSSV mồ côi cả cha lẫn mẹ hoặc chỉ mồ côi cha hoặc mẹ mà người còn lại không có khả năng lao động thì HSSV được vay vốn trực tiếp tại NHCSXH nơi nhà trường đóng trụ sở.