CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO THANH KHOẢN TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. KHÁI NIỆM RỦI RO VÀ CÁC LOẠI RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm rủi ro Theo điều 4, Luật các Tổ chức tín dụng (TCTD) năm 2010, Ngân hàng Thương mại được hiểu: là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận. Do đặc thù hoạt động kinh doanh đa dạng, nên ngân hàng là ngành nghề chứa đựng nhiều rủi ro.
Rủi ro trong kinh doanh ngân hàng được hiểu là những biến cố không mong đợi mà khi xảy ra sẽ dẫn đến sự tổn thất về tài sản của ngân hàng, giảm sút lợi nhuận thực tế so với dự kiến hoặc phải bỏ ra thêm một khoản chi phí để có thể hoàn thành được một nghĩa vụ tài chính nhất định. Từ khái niệm trên, có thể thấy một vài đặc điểm của rủi ro trong kinh doanh ngân hàng như sau: - Rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng của ngân hàng là hai đại lượng đồng biến với nhau trong một phạm vi nhất định, lợi nhuận kỳ vọng càng cao thì rủi ro càng lớn. - Khi đề cập đến rủi ro, người ta thường nhắc đến hai yếu tố mang tính đặc trưng của rủi ro là: Mức độ tổn thất: được hiểu là mức độ thiệt hại do rủi ro gây ra. Tần suất xuất hiện rủi ro: được hiểu là số trường hợp thuận lợi để rủi ro xuất hiện/tổng số trường hợp đồng khả năng.
- Rủi ro bao gồm cả yếu tố khách quan và chủ quan do đó chúng ta không thể nào loại trừ được hoàn toàn mà chỉ có thể hạn chế sự xuất hiện và những tác động của chúng gây ra. Các loại rủi ro Theo Thông tư 13/2018/TT-NHNN ban hành ngày 18/05/2018 Quy định về hệ thống kiểm soát nội bộ của ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, thì rủi ro trọng yếu trong hoạt động kinh doanh của các NHTM bao gồm: Rủi ro tín dụng: là rủi ro do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng hoặc thỏa thuận với ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Rủi ro hoạt động: là rủi ro do các quy trình nội bộ quy định không đầy đủ hoặc có sai sót, do yếu tố con người, do các lỗi, sự cố của hệ thống hoặc do các yếu tố bên ngoài làm tổn thất về tài chính, tác động tiêu cực phi tài chính đối với ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài (bao gồm cả rủi ro pháp lý). Rủi ro thị trường: là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất, tỷ giá, giá chứng khoán và giá hàng hóa trên thị trường.
Rủi ro thị trường bao gồm: Rủi ro lãi suất là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất trên thị trường đối với giá trị của giấy tờ có giá, công cụ tài chính có lãi suất, sản phẩm phái sinh lãi suất trên số kinh doanh của ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; Rủi ro ngoại hối là rủi ro do biến động bất lợi của tỷ giá trên thị trường khi ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài có trạng thái ngoại tệ; Rủi ro giá cổ phiếu là rủi ro do biến động bất lợi của giá cổ phiếu trên thị trường đối với giá trị của cổ phiếu, giá trị chứng khoán phái sinh trên sổ kinh doanh của ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; Rủi ro giá hàng hóa là rủi ro do biến động bất lợi của giá hàng hóa trên thị trường đối với giá trị của sản phẩm phái sinh hàng hóa, giá trị của sản phẩm trong giao dịch giao ngay chịu rủi ro giá hàng hóa của ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài Rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng: là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất đối với thu nhập, giá trị tài sản, giá trị nợ phải trả và giá trị cam kết ngoại bảng của ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài phát sinh do: Chênh lệch thời điểm ấn định mức lãi suất mới hoặc kỳ xác định lại lãi suất; 6 Thay đổi mối quan hệ giữa các mức lãi suất của các công cụ tài chính khác nhau nhưng có cùng thời điểm đáo hạn; Thay đổi mối quan hệ giữa các mức lãi suất ở các kỳ hạn khác nhau; Tác động từ các sản phẩm quyền chọn lãi suất, các sản phẩm có yếu tố quyền chọn lãi suất Rủi ro thanh khoản: là rủi ro ngân hàng không có khả năng thực hiện các nghĩa vụ trả nợ khi đến hạn; hoặc ngân hàng có khả năng thực hiện nghĩa vụ trả nợ khi đến hạn nhưng phải trả chi phí cao hơn mức chi phí bình quân của thị trường. QUẢN LÝ RỦI RO THANH KHOẢN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm quản lý rủi ro thanh khoản Thanh khoản: là khả năng của ngân hàng đáp ứng các nghĩa vụ thanh toán, chi trả khi đến hạn với một mức chi phí hợp lý. Rủi ro thanh khoản: là rủi ro khi ngân hàng không có khả năng thực hiện các nghĩa vụ thanh toán khi đến hạn hoặc có khả năng thực hiện nghĩa vụ thanh toán khi đến hạn nhưng phải chịu tổn thất lớn để thực hiện nghĩa vụ đó.
Quản trị thanh khoản: là quá trình tác động liên tục, có chủ đích của nhà quản trị ngân hàng nhằm cân đối các nguồn cung và nguồn cầu thanh khoản với mục đích bảo đảm các yêu cầu thanh toán, chi trả và yêu cầu cấp tín dụng của ngân hàng với những hao tổn nhỏ nhất. Quản lý rủi ro thanh khoản: là việc các NHTM sử dụng hệ thống các cơ chế quản lý, giải pháp nghiệp vụ và công cụ kỹ thuật thích hợp nhằm duy trì thường xuyên trạng thái cân bằng cung cầu thanh khoản, xử lý kịp thời những tình huống rủi ro thanh khoản nhưng vẫn đảm bảo khả năng sinh lời cho ngân hàng. Phân loại rủi ro thanh khoản Rủi ro thanh khoản tài sản: Là rủi ro NHTM không thể bán được tài sản trên thị trường hoặc có thể bán được nhưng với một mức giá rất thấp so với thị trường để đáp ứng các nghĩa vụ đến hạn. Rủi ro thanh khoản nguồn vốn: Là rủi ro NHTM không thể huy động được vốn trên thị trường hoặc có thể huy động nhưng với một mức chi phí cao để tài trợ 7 cho các hoạt động kinh doanh.
Sự cần thiết quản lý rủi ro thanh khoản 1. Các ngân hàng phải đánh đổi giữa an toàn thanh khoản và khả năng sinh lời Trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng thì không thể tránh khỏi những rủi ro. NHTM cần phải quản lý rủi ro và xác định được mức độ chấp nhận rủi ro, khẩu vị rủi ro của ngân hàng mình để có những chiến lược kinh doanh phù hợp, cân bằng giữa lợi nhuận – rủi ro. Ví dụ trong trường hợp sử dụng vốn huy động ngắn hạn để cho vay trung dài hạn, ngân hàng phải đối diện với nguy cơ mất cân đối kỳ hạn nguồn vốn.
Các ngân hàng cần quản lý mức độ mất cân đối ở một mức độ ngưỡng nhất định, tuân thủ đúng quy định của NHNN để đảm bảo an toàn thanh khoản và cân bằng với mục tiêu lợi nhuận của ngân hàng. Rủi ro thanh khoản làm giảm thu nhập, uy tín của ngân hàng đồng thời có thể mất khả năng thanh toán Rủi ro thanh khoản làm giảm thu nhập của ngân hàng, việc ngân hàng giảm thu nhập khi gặp rủi ro thanh khoản được thể hiện rõ trên ba khía cạnh như sau: Thứ nhất là khi khách hàng nhận thấy ngân hàng có dấu hiệu về rủi ro thanh khoản thì khách hàng ngay lập tức có xu hướng rút tiền ra khỏi ngân hàng. Điều này ảnh hưởng tới nguồn vốn mà ngân hàng sử dụng để kinh doanh. Hậu quả là hoạt động kinh doanh của hầu hết các NHTM bị ảnh hưởng nghiêm trọng, thậm chí một vài ngân hàng nhỏ bị tê liệt, hoạt động kinh doanh bị đình trệ.
Thứ hai là khi ngân hàng gặp vấn đề về thanh khoản, nhất là những ngân hàng dự trữ ít về tiền mặt, ngay lập tức, các ngân hàng phải bán gấp các chứng khoán hoặc các tài sản khác với giá thấp hơn để đảm bảo được nguồn tiền. Do đó, ảnh hưởng rất lớn tới lợi nhuận thu được từ những tài sản này. Thứ ba là khi ngân hàng đứng trước nguy cơ RRTK, để huy động được nguồn vốn đảm bảo nhu cầu của mình, ngân hàng phải huy động vốn với chi phí lãi suất cao hơn. Chi phí vốn tăng sẽ dẫn tới thu nhập của ngân hàng giảm.
Giả sử như, các ngân hàng hiện nay khi muốn đi vay trên thị trường tiền tệ (TTTT), NHNN có mức lãi suất áp dụng như sau: 8 Bảng 1.1: Bảng các lãi suất theo quy định của NHNN Đơn vị: %/năm Lãi suất %/năm Ngày áp dụng Lãi suất bình quân liên ngân hàng thời hạn qua đêm 4,27 26-07-2018 Lãi suất tái chiết khấu 4,25 10-07-2017 Lãi suất tái cấp vốn 6,25 10-07-2017 (Nguồn: Website http://www.vn tại ngày 29/07/2018) Dựa vào bảng 1.1 như trên có thể thấy, nếu ngân hàng sử dụng tới phương thức cứu trợ từ NHNN ở lãi suất tái chiếu khấu thì chi phí vốn sẽ thấp hơn so với thị trường liên ngân hàng, ở lãi suất tái cấp vốn thì chi phí vốn cao hơn, tuy nhiên phương thức này lại không phải lúc nào cũng có thể sử dụng được. Việc sử dụng vốn vay của NHNN phụ thuộc vào quan điểm điều hành chính sách tiền tệ của NHNN, uy tín của ngân hàng có nhu cầu vay và kỳ vọng tiết kiệm chi phí của ngân hàng đó, bên cạnh đó, khi sử dụng phương án Ngân hàng trung ương như người cho vay cuối cùng ảnh hưởng không nhỏ đến uy tín của NHTM. Rủi ro thanh khoản làm giảm uy tín của ngân hàng: Khi ngân hàng gặp rủi ro về thanh khoản làm ảnh hưởng tới hình ảnh, uy tín của ngân hàng với các khách hàng cũng như các cơ quan chức năng. Biểu hiện rõ ràng nhất của điều này đó là: các khách hàng sẽ theo tâm lý đám đông, lo sợ ảnh hưởng tới quyền lợi kinh tế của mình chạy tới ngân hàng để rút tiền.
Còn đối với các cơ quan chức năng, khi ngân hàng có dấu hiệu về thanh khoản, có thể dẫn tới bị thanh tra NHNN, cơ quan thuế… kiếm tra, giám sát.