I. Tổng quan đồ án điều khiển đồng tốc hai động cơ cuộn xả vải HCMUTE
Hệ thống cuộn xả vải giữ vai trò then chốt trong ngành công nghiệp dệt may hiện đại. Dây chuyền sản xuất đòi hỏi độ chính xác cao về tốc độ dài của vật liệu. Đồ án tốt nghiệp tại Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM (HCMUTE) giải quyết bài toán đồng bộ truyền động giữa hai trục quay. Đề tài tập trung nghiên cứu động cơ không đồng bộ xoay chiều 3 pha. Đây là dòng động cơ phổ biến nhờ độ bền cơ học cao và chi phí vận hành hợp lý. Quá trình gia công màng vải liên tục thay đổi bán kính cuộn. Hiện tượng này gây biến thiên mô-men quán tính và vận tốc tiếp tuyến. Nếu tốc độ hai trục lệch nhau, tấm vải sẽ bị chùng hoặc rách mép. Yêu cầu kỹ thuật đặt ra là duy trì lực căng ổn định trên suốt bề mặt tiếp xúc. Hệ thống tích hợp bộ điều khiển lập trình PLC kết hợp biến tần công nghiệp. Cấu hình phần cứng này giúp kiểm soát chính xác tần số và điện áp cấp cho động cơ. Mô hình thực nghiệm tại HCMUTE mang lại giải pháp tự động hóa tin cậy, đáp ứng tốt tiêu chuẩn sản xuất công nghiệp thực tế.
1.1. Bối cảnh nghiên cứu đề tài tại HCMUTE
Đồ án được thực hiện tại Khoa Điện - Điện tử thuộc Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM. Giảng viên hướng dẫn là Thạc sĩ Nguyễn Thái An. Hai sinh viên thực hiện gồm Vũ Hoàng Duy Khang và Phạm Ngọc Linh. Mục tiêu đề tài xuất phát từ nhu cầu thực tiễn trong ngành may mặc. Các nhà xưởng dệt may đòi hỏi dây chuyền tự động có năng suất cao. Tuy nhiên, nhiều cơ sở sản xuất vẫn dùng máy móc truyền thống. Hệ thống cũ thiếu cơ chế bù tốc độ tự động khi cuộn vật liệu đổi kích thước. Nghiên cứu tập trung giải quyết triệt để vấn đề đồng bộ vận tốc. Kết quả đồ án cung cấp tài liệu kỹ thuật giá trị cho sinh viên và kỹ sư ngành tự động hóa.
1.2. Khái niệm đồng tốc tương đối trong cuộn xả
Đồng tốc trong kỹ thuật cơ điện tử phân chia thành hai dạng chính: đồng tốc tuyệt đối và đồng tốc tương đối. Đồng tốc tuyệt đối yêu cầu các trục quay đồng bộ cả về tốc độ lẫn vị trí góc pha. Cấu trúc này thường áp dụng cho tay gắp robot hoặc máy in nhiều màu. Ngược lại, hệ thống cuộn xả vải chỉ đòi hỏi nguyên lý đồng tốc tương đối. Hai động cơ duy trì vận tốc dài tương đồng trên bề mặt vải. Cơ chế không bắt buộc trục cuộn và trục xả phải trùng khớp góc quay cơ học. Điểm cốt lõi là kiểm soát lực căng vật liệu ở mức cho phép. Phương pháp này giảm thiểu độ phức tạp thuật toán và tối ưu hóa tài nguyên phần cứng điều khiển.
II. Phân tích thách thức điều khiển đồng tốc hai động cơ cuộn xả
Quá trình cuộn xả vải công nghiệp đặt ra nhiều thách thức kỹ thuật phức tạp. Trục xả có đường kính giảm dần theo thời gian làm việc. Ngược lại, trục thu cuộn lại có đường kính tăng lên liên tục. Vận tốc dài của vải tỷ lệ thuận với tốc độ góc và bán kính cuộn. Do đó, nếu hai động cơ quay cùng một tần số cố định, tốc độ dài bề mặt sẽ lập tức mất cân bằng. Sự chênh lệch này tạo ra dao động lực căng nghiêm trọng trên đường truyền dệt. Lực căng quá lớn dễ gây dãn sợi, biến dạng cấu trúc dệt hoặc đứt vải hoàn toàn. Ngược lại, lực căng quá chùng khiến nếp vải bị gấp, lệch biên và cuộn không đều. Ngoài ra, quán tính của trục quay thay đổi liên tục tạo ra tải trọng phi tuyến. Động cơ xoay chiều 3 pha lồng sóc vốn có độ trượt tự nhiên phụ thuộc vào tải. Khi tải trọng biến động đột ngột, tốc độ đáp ứng của trục thường xuất hiện sai lệch lớn. Do đó, hệ thống bắt buộc phải sở hữu cơ chế giám sát lực căng liên tục. Bộ điều khiển cần tính toán sai số thời gian thực để can thiệp kịp thời vào tốc độ động cơ.
2.1. Biến thiên bán kính và hiện tượng mất lực căng
Trong suốt chu kỳ cuộn xả, đường kính của hai cuộn vải đảo chiều liên tục. Trục xả vơi dần làm giảm mô-men cản, trong khi trục cuộn đầy dần làm tăng quán tính quay. Mối quan hệ giữa tốc độ dài và vận tốc góc tuân theo công thức tuyến tính phụ thuộc bán kính. Khi bán kính thay đổi, tốc độ quay của từng trục phải được điều chỉnh thích ứng liên tục. Sự mất đồng bộ giữa hai cơ cấu kéo sẽ làm thay đổi lực căng màng vải đột ngột. Khi lực căng sụt giảm, bề mặt vải bị chùng võng và xuất hiện các nếp nhăn không mong muốn. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thành phẩm trong khâu in nhuộm hoặc cắt may công nghiệp.
2.2. Nhược điểm của hệ thống truyền động độc lập
Hệ thống truyền động độc lập truyền thống điều khiển các động cơ thông qua công tắc cơ khí hoặc biến tần đơn lẻ. Cấu trúc này thiếu liên kết phản hồi dữ liệu giữa hai trục quay. Khi trục xả gặp rung lắc cơ học hoặc kẹt tải nhẹ, trục cuộn vẫn tiếp tục quay theo cài đặt ban đầu. Hiện tượng lệch pha vận tốc diễn ra tức thì mà không có phản ứng bù trừ. Hậu quả là lực căng vải tăng vọt cục bộ, dẫn đến nguy cơ đứt gãy vật liệu. Ngoài ra, việc vận hành tách biệt khiến năng lượng tiêu hao không được tối ưu. Động cơ thường xuyên chịu tải đột biến gây nóng cuộn dây và giảm tuổi thọ thiết bị. Do đó, liên kết điều khiển tích hợp trở thành yêu cầu sống còn.
III. Giải pháp điều khiển đồng tốc hai động cơ bằng PLC và biến tần
Nhóm nghiên cứu tại HCMUTE đề xuất giải pháp điều khiển đồng tốc kết hợp PLC và biến tần. Cấu trúc hệ thống lấy bộ điều khiển lập trình Mitsubishi FX3U-32MT làm trung tâm xử lý dữ liệu. Module mở rộng FX3U-485ADP-MB đóng vai trò truyền thông mạng Modbus RTU tốc độ cao. Module FX3U-422-BD kết nối trực tiếp với màn hình HMI phục vụ giám sát và cài đặt thông số. Hai động cơ xoay chiều 3 pha được kéo bởi hai bộ biến tần công nghiệp độc lập. Biến tần nhận lệnh điều khiển tần số từ PLC nhằm thay đổi tốc độ quay tức thời. Mô hình áp dụng thuật toán điều khiển theo kiến trúc Master - Slave phối hợp vòng lặp kín. Động cơ cuộn đóng vai trò Master xác lập tốc độ định mức. Động cơ xả đóng vai trò Slave bám sát tín hiệu điều khiển. Cảm biến lực căng Loadcell được bố trí tại thanh lăn trung gian nơi vật liệu chạy qua. Tín hiệu lực căng phản hồi liên tục về bộ xử lý trung tâm. PLC tính toán sai lệch giữa lực căng thực tế và giá trị đặt trước. Thuật toán PID tự động hiệu chỉnh tần số ngõ ra của biến tần Slave. Quy trình này duy trì sức căng dệt may luôn nằm trong dải ổn định tuyệt đối.
3.1. Cấu hình phần cứng PLC FX3U và mạng Modbus RS485
Phần cứng của hệ thống sử dụng PLC Mitsubishi FX3U-32MT với khả năng xử lý tốc độ cao và độ bền công nghiệp. Khối mở rộng FX3U-485ADP-MB hỗ trợ giao thức Modbus RTU chuẩn RS-485. Tốc độ truyền thông đạt từ 300 đến 115.200 bps, kết nối tối đa 32 thiết bị Slave trên cùng một đường truyền cáp xoắn. Cấu hình này giúp truyền nhận dữ liệu tần số, dòng điện và điện áp giữa PLC với biến tần một cách tức thời. Bên cạnh đó, board mạch FX3U-422-BD đảm bảo đường truyền RS-422 nối trực tiếp sang màn hình HMI. Người vận hành dễ dàng theo dõi thông số kỹ thuật và thiết lập giá trị đặt theo thời gian thực mà không gặp độ trễ.
3.2. Đo lường lực căng bằng cảm biến Loadcell và PID
Cảm biến lực Loadcell đóng vai trò là mắt xích đo lường trọng yếu trong vòng điều khiển kín. Loadcell được gắn trực tiếp dưới trục con lăn trung gian nơi tấm vải đè lên khi di chuyển. Thiết bị biến đổi áp lực cơ học thành tín hiệu điện áp millivolt tỷ lệ thuận với lực căng thực tế. Tín hiệu này được khuếch đại rồi đưa về ngõ vào tương tự của PLC. Bộ điều khiển thực thi thuật toán vi tích phân tỷ lệ PID với chu kỳ quét nhanh. Nếu lực căng đo được thấp hơn ngưỡng cài đặt, PLC lập tức tăng nhẹ tần số động cơ cuộn hoặc giảm tốc trục xả. Quy trình bù sai lệch diễn ra liên tục giúp bảo vệ bề mặt sợi vải khỏi hiện tượng đứt giãn.
IV. Kết luận và triển vọng ứng dụng hệ thống đồng tốc HCMUTE
Đồ án tốt nghiệp tại Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu đề ra. Mô hình thực nghiệm khẳng định tính khả thi của phương pháp đồng tốc tương đối cho hai động cơ 3 pha. Hệ thống vận hành êm ái, đáp ứng nhanh và loại bỏ hoàn toàn các lỗi cơ học thường gặp. Tốc độ hai trục luôn bám sát đồ thị định mức bất chấp biến thiên tải trọng và thay đổi bán kính. Sai số lực căng được triệt tiêu nhanh chóng nhờ thuật toán PID tối ưu trên nền PLC FX3U. Màn hình HMI hiển thị trực quan các đại lượng đo lường, hỗ trợ thao tác điều khiển thuận tiện và an toàn. Kết quả nghiên cứu mở ra tiềm năng ứng dụng rất rộng lớn trong sản xuất công nghiệp. Mô hình không chỉ giới hạn ở dây chuyền cuộn xả vải dệt may mà còn áp dụng tốt cho ngành sản xuất giấy, màng nhựa cuộn và cán tôn mỏng. Tính linh hoạt của mạng truyền thông Modbus RS485 cho phép mở rộng hệ thống sang dây chuyền nhiều trạm làm việc. Đề tài đóng góp một giải pháp điều khiển đồng tốc tự động hóa chất lượng cao với chi phí đầu tư hợp lý cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam.
4.1. Đánh giá hiệu quả vận hành của mô hình thực nghiệm
Thử nghiệm thực tế chứng minh mô hình hoạt động ổn định trong mọi chu kỳ tăng giảm tốc. Thuật toán điều khiển xử lý mượt mà quá trình thay đổi tải trọng và đường kính trục quay. Dữ liệu lực căng do cảm biến Loadcell đo về luôn dao động quanh giá trị đặt với biên độ sai lệch rất nhỏ dưới 3%. Hiện tượng chùng võng hoặc căng giãn quá mức bề mặt sợi vải hoàn toàn không xuất hiện. Động cơ 3 pha vận hành êm ái nhờ biến tần điều khiển điện áp và tần số theo tỷ lệ thích hợp. Thời gian đáp ứng điều chỉnh tốc độ của cơ cấu Slave diễn ra nhanh chóng, bảo đảm tính ổn định liên tục cho toàn bộ quy trình sản xuất dệt may.
4.2. Khả năng chuyển giao công nghệ cho công nghiệp
Giải pháp điều khiển đồng tốc phát triển tại HCMUTE sở hữu tính ứng dụng thực tiễn rất cao. Toàn bộ thiết bị gồm PLC Mitsubishi FX3U, module truyền thông Modbus và biến tần đều là linh kiện công nghiệp tiêu chuẩn. Các thiết bị này dễ tìm kiếm trên thị trường với giá thành cạnh tranh và độ tin cậy vượt trội. Doanh nghiệp dệt may có thể dễ dàng cải tạo các dàn máy cuộn xả thủ công hiện hữu mà không cần thay thế khung cơ khí lớn. Việc làm chủ thuật toán điều khiển và giao diện lập trình hỗ trợ kỹ sư vận hành nhanh chóng làm chủ công nghệ, giảm thời gian bảo trì và nâng cao năng suất chung của toàn bộ nhà xưởng.