PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài: Việt Nam - ngôi nhà chung của nhiều dân tộc, các dân tộc với bề dày văn hóa truyền thống của mình đã góp phần tạo nên một dân tộc Việt Nam phong phú và đa dạng về nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc. Tìm hiểu sự đa dạng của nền văn hóa ấy đã trực tiếp góp phần vào công việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp, làm giàu thêm vốn hiểu biết về văn hóa của các dân tộc. Cả nƣớc Việt Nam hiện có trên 54 dân tộc anh em, trong số 54 dân tộc, có những dân tộc vốn sinh ra và phát triển trên mảnh đất Việt Nam ngay từ thuở ban đầu, có những dân tộc từ nơi khác lần lƣợt di cƣ đến nƣớc ta, mang theo những giá trị văn hóa đặc trƣng góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam phải kể đến đầu tiên đó là dân tộc Hoa.
Việt Nam và Trung Quốc là hai quốc gia nằm cận kề về lãnh thổ, địa lí, vì vậy về mặt thổ nhƣỡng khí hậu thủy văn đều có sự tƣơng đồng trên những nét lớn, sự đồng nhất về mặt địa lí đã tạo điều kiện đƣa đến sự tƣơng đồng về văn hóa. Những cộng đồng tộc ngƣời Hán từ Trung Quốc sang Việt Nam định cƣ dần hội nhập vào cộng đồng Việt đã nhập quốc tịch Việt Nam và từ đó họ mang tên gọi mới là ngƣời Hoa. Trong suốt quá trình du nhập và định cƣ của ngƣời Hoa ở Việt Nam, đặc biệt là ở Nam bộ (trên 3 thế kỷ), quá trình hội nhập giao lƣu văn hóa thể hiện qua nhiều lĩnh vực khác nhau, những nét văn hóa đặc trƣng của tộc ngƣời Hoa kết hợp một cách hài hòa với văn hóa dân tộc Việt Nam tạo nên sự đa dạng và độc đáo của nền văn hóa Việt Nam. Xét riêng về khía cạnh kiến trúc Phật giáo, nghệ thuật kiến trúc Phật giáo Trung Quốc thừa hƣởng nền kiến trúc vĩ đại của nghệ thuật kiến trúc cổ đại Trung Quốc.Từ nền tảng Phật giáo kế thừa và sáng tạo, tạo nên một phong cách kiến trúc đặc biệt và mê ly của riêng mình, kiến trúc Phật giáo Trung Quốc đƣợc đề cao và có một vị trí đặc biệt trong nền nghệ thuật kiến trúc cổ đại nhân loại.
Lịch sử phát triển của kiến trúc Phật giáo Việt Nam mang nhiều dấu ấn của nền kiến trúc cổ đại Trung Quốc. ~2~ Nghệ thuật kiến trúc của mỗi ngôi chùa mang từng sắc thái kiến trúc khác nhau, thể hiện lên sự uy nghi, trang trọng và linh thiêng của ngôi chùa ấy. Nghệ thuật kiến trúc Phật giáo đã góp phần không nhỏ vào công cuộc xây dựng và làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam và là một trong những di sản văn hóa thế giới. Nhận thức đƣợc tầm quan trọng của việc giữ gìn và phát huy các di sản văn hóa của dân tộc nói riêng và thế giới nói chung là rất quan trọng.
Đây không chỉ là trách nhiệm mà còn là nghĩa vụ của từng cá nhân trong xã hội. Nên tôi đã chọn đề tài “Những dấu ấn của kiến trúc cổ Trung Hoa trong xây dựng chùa cổ Việt Nam” để viết đề tài tốt nghiệp. Với mong muốn của mình là tìm hiểu về nghệ thuật kiến trúc Phật giáo trong và ngoài nƣớc để có thể góp một phần nhỏ giải quyết những khó khăn và cung cấp thêm nguồn tƣ liệu cho những ai tìm hiểu về văn hóa dân tộc, nghệ thuật kiến trúc. Cuối cùng tôi cũng mong muốn có thể đóng góp một phần nhỏ công sức của mình vào việc làm phong phú thêm tƣ liệu của khoa và nhà trƣờng.Ý nghĩa của đề tài: 2.
Ý nghĩa thực tiễn Khi thực hiện nghiên cứu đề tài này, ngƣời viết hy vọng đề tài Nghiên cứu Khoa học này sẽ mang lại ý nghĩa thiết thực sau đây: - Góp phần tích cực vào việc tìm hiểu sâu hơn về nghệ thuật kiến trúc cổ đại Trung Hoa và những dấu ấn để lại trong nền nghệ thuật kiến trúc Phật giáo Việt Nam. Học hỏi, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại và bảo tồn nét văn hóa đặc trƣng của dân tộc. - Mặt khác, đề tài sẽ là bản cung cấp đầy đủ và chính xác tƣ liệu cho học sinh, sinh viên và những độc giả muốn tìm hiểu về nghệ thuật kiến trúc Phật giáo của cả hai nƣớc Việt Nam và Trung Hoa. - Trong suốt quá trình thực hiện đề tài, sinh viên tham gia nghiên cứu cũng đã tích lũy đƣợc không ít kiến thức về lĩnh vực Phật giáo, kiến trúc Phật giáo…góp phần nhỏ công sức của mình vào việc phát huy và giữ gìn di sản văn hóa dân tộc.
Ý nghĩa lý luận Đề tài góp thêm minh chứng cho lĩnh vực nghiên cứu văn hóa Trung Hoa, cụ thể là văn hóa kiến trúc Phật giáo Trung Hoa, đồng thời cũng góp thêm bằng chứng cho việc nghiên cứu giao thoa văn hóa Việt - Trung trong hàng nghìn năm qua. Đối tƣợng nghiên cứu: - Đối tƣợng chính là một số chùa cổ nổi tiếng ở Trung Hoa đại lục. - Đối tƣợng dùng trong trong đối chiếu so sánh gồm hai loại: + Chùa cổ phong cách Trung Hoa ở Việt Nam, mà cụ thể là ở trên địa bàn thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai. + Các hệ thống di tích chùa Việt nổi tiếng ở Việt Nam.
Hy vọng qua những đối tƣợng nghiên cứu trên đây, ngƣời đọc sẽ có cái nhìn tƣơng đối hoàn thiện về nghệ thuật kiến trúc đền chùa ở Biên Hòa - Đồng Nai, từ đó cùng chung sức giữ gìn và phát huy. Lịch sử nghiên cứu: Những ngôi chùa cổ nhất ở Việt Nam đã xuất hiện 2000 năm trƣớc,vào thế kỷ X, XI các vƣơng triều Đinh, Tiền Lê, đặc biệt là nhà Lý đã xây dựng những ngôi “Quốc Tự” nguy nga, đồ sộ. Vì vậy những đặc điểm Phật giáo Việt Nam, văn hóa tâm linh và tín ngƣỡng Việt Nam đƣợc thể hiện một cách rõ nét nhất trong các ngôi chùa Việt Nam. Nghệ thuật kiến trúc mà chúng tôi nghiên cứu trong công trình nay là một đối tƣợng ở TP Biên Hòa - Đồng Nai, nhằm tìm ra những dấu ấn đặc trƣng của nền kiến trúc cổ đại Trung Hoa đã lƣu lại trong nghệ thuật kiến trúc chùa cổ ở Biên Hòa – Đồng Nai, mảnh đất hiền hòa lƣu dấu sự giao thoa văn hóa bao đời của các dân tộc ngƣời Hoa đến định cƣ và phát triển tại đây, tạo nên một nền văn hóa phong phú và đa dạng.
Để đáp ứng nhu cầu của các nhà nghiên cứu lịch sử và văn hóa Việt Nam, các tín đồ Phật giáo, các nhà sử học, các nhà nghiên cứu Phật học, ba tác giả Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Phạm Ngọc Long đã giới thiệu với bạn đọc cuốn sách ~4~ "Chùa Việt Nam" gồm 3 phần. Phần thứ nhất là công trình nghiên cứu của Giáo sƣ Hà Văn Tấn về toàn cảnh các ngôi chùa Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử và trong đời sống văn hóa dân tộc, cũng nhƣ đặc điểm Phật giáo và văn hóa tâm linh của dân tộc đƣợc thể hiện ở các ngôi chùa Việt Nam. Sách cũng giới thiệu rất nhiều hình ảnh và tiểu dẫn về lịch sử hình thành và phát triển của 99 ngôi chùa tiêu biểu trên khắp các miền đất nƣớc. Qua gần 900 bức ảnh màu và đen trắng cùng các bản vẽ, bản đồ giới thiệu cảnh quan nội thất, sinh hoạt, kiến trúc, nghệ thuật của 99 ngôi chùa, các tác giả Nguyễn Văn Kự và Phạm Ngọc Long đã cung cấp lƣợng kiến thức quý giá về Phật giáo nói chung và Phật giáo ở Việt Nam nói riêng.
Cuốn “Chùa Việt Nam” đƣợc các tác giả biên soạn công phu, in và trình bày đẹp này một khối lƣợng kiến thức và thông tin bổ ích, sinh động. Cuốn sách là sự thể hiện tinh tế, vừa có bề rộng, vừa có chiều sâu về toàn cảnh chùa Việt Nam qua các triều đại lịch sử, qua đó góp phần vào việc bảo vệ các di tích văn hóa và lịch sử, các di sản quý giá của nhân dân Việt Nam. Tác giả Vũ Ngọc Khánh cũng đã giới thiệu với bạn đọc cuốn sách “Chùa cổ Việt Nam”, đây là công trình nghiên cứu, tập hợp, tìm tòi những tƣ liệu về Phật giáo Việt Nam và thế giới nhà chùa ở Việt Nam. Tác giả Vũ Tam Lang với tác phẩm “Kiến trúc cổ Việt Nam” cũng đã cung cấp cho đọc giả những kiến thức bổ ích khái quát về nền kiến trúc cổ của Việt Nam nói chung và kiến trúc Phật giáo Việt Nam nói riêng.
Nhƣng việc nghiên cứu về những dấu ấn của kiến trúc cổ Trung Hoa trong xây dựng chùa cổ Việt Nam vẫn chƣa đƣợc nghiên cứu tập trung, tôi sẽ cố gắng bằng kiến thức và tầm nhìn hạn hẹp của mình đi tìm hiểu nó. Phƣơng pháp nghiên cứu: Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể sau: 5.1 Phƣơng pháp tổng hợp tƣ liệu: Tổng hợp phân tích tƣ liệu nghiên cứu về kiến trúc chùa cổ Trung Hoa và kiến trúc của hệ thống chùa chiền của Việt Nam.2 Phƣơng pháp liên ngành: Thông qua nhiều nguồn tƣ liệu, tìm hiểu kiến trúc chùa cổ Trung Hoa thông qua góc độ văn hóa.3 Phƣơng pháp so sánh đối chiếu: So sánh hệ thống kiến trúc chùa Trung Hoa với chùa Bắc Tông ở Việt Nam, từ đó tìm ra nét tƣơng đồng dị biệt và những dấu ấn của kiến trúc chùa phong cách Trung Hoa còn lƣu lại trong kiến trúc chùa cổ của Việt Nam.4 Phƣơng pháp điền dã và khảo sát thực tế. Chúng tôi trực tiếp đến từng ngôi chùa để thực hiện các thao tác sau: - Khảo sát kiến trúc, chụp hình lại những hình ảnh về cách trang trí, bày trí tƣợng Phật…nhằm giúp cho ngƣời đọc có thể hình dung đƣợc một cách tƣơng đối về kiến trúc tổng thể của ngôi chùa. - Tìm hiểu, nghiêng cứu và mô tả kiến trúc chùa.
- Tìm hiểu lịch sử hình thành của các chùa thông qua việc gặp gỡ, phỏng vấn trực tiếp các cao tăng trong chùa hoặc những ngƣời xung quanh sinh sống lâu năm ở đây. Những đóng góp của đề tài: Trong suốt quá trình định cƣ, hội nhập, giao lƣu văn hóa giữa cộng đồng ngƣời Việt và ngƣời Hoa, phần nào đó đã tạo nên tính đa dạng cho nền văn hóa Việt Nam. Việc tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa của nƣớc bạn mà không làm mất đi bản sắc văn hóa đặc trƣng của dân tộc là điều hết sức quan trọng trong công cuộc giữ gìn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.
