CHƯƠNG I CƠ SỞ LUẬN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI CÁC NHTM 1.1 Rủi ro tín dụng của NHTM 1.1 Quan niệm về rủi ro tín dụng trong hoạt động của NHTM Rủi ro tín dụng là một trong các loại rủi ro truyền thống trong hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại. Có rất nhiều học giả nghiên cứu và đưa ra các quan niệm khác nhau về loại rủi ro này. Theo Saunders (1994) “Rủi ro tín dụng được định nghĩa là khoản lỗ tiềm tàng khi ngân hàng cấp tín dụng cho một khách hàng, nghĩa là khả năng các luồng thu nhập dự tính mang lại từ khoản cho vay của ngân hàng không thể thực hiện được đầy đủ về mặt số lượng và thời hạn”. Trong khi đó, Joel Bessis cho rằng rủi ro tín dụng là những tổn thất do khách hàng không trả được nợ hoặc sự giám sát chất lượng tín dụng của những khoản vay.
Theo Ủy ban Basel và giám sát ngân hàng (1999), rủi ro tín dụng được định nghĩa là khả năng mà khách hàng vay hoặc bên đối tác không thực hiện được nghĩa vụ trả nợ theo các điều khoản đã thỏa thuận. Theo khái niệm này, rủi ro tín dụng của ngân hàng là việc người vay không thực hiện được nghĩa vụ trả nợ theo các điều khoản đã ghi trong hợp đồng tín dụng. Như vậy, có nhiều cách định nghĩa về rủi ro tín dụng của các học giả. Trong phạm vi bài viết của mình, tác giả sử dụng khái niệm về rủi ro tín dụng được đưa ra trong thông tư 02/2013/TT-NHNN do NHNN ban hành ngày 21/01/2013, “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ nợ của mình theo cam kết”.2 Phân loại rủi ro tín dụng Hình 1: Sơ đồ Phân loại rủi ro tín dụng a.
Rủi ro riêng lẻ từng khoản vay - Rủi ro giao dịch: Là một hình thức của RRTD mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch gồm: + Rủi ro lựa chọn là rủi ro liên quan đến quá trình đánh giá phân tích tín dụng khi ngân hàng lựa chọn phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay. + Rủi ro bảo đảm phát sinh từ các tiêu chuẩn đảm bảo như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, các loại TSĐB, chủ thể đảm bảo, cách thức đảm bảo và mức cho vay trên trị giá của TSĐB. + Rủi ro nghiệp vụ là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề.
- Rủi ro tác nghiệp: Là nguy cơ tổn thất trực tiếp hoặc gián tiếp do cán bộ ngân hàng, quá trình xử lý và hệ thống nội bộ không đầy đủ hoặc không hoạt động hoặc do các sự kiện bên ngoài tác động của hoạt động ngân hàng. - Rủi ro vỡ nợ: là khi người đi vay không thể đáp ứng nghĩa vụ trả nợ. Vỡ nợ gây ra thua lỗ một phần hoặc toàn phần đối với khoản tiền được cho vay. Vỡ nợ có thể do chậm trễ nghĩa vụ trả nợ, tái cấu trúc nghĩa vụ trả nợ do sụt giảm uy tín đáng kể của người vay hay do phá sản.
Rủi ro danh mục - Rủi ro nội tại: Xuất phát từ các yếu tố, đặc điểm riêng có, mang tính riêng biệt bên trong của mỗi chủ thể đi vay hoặc ngành, lĩnh vực kinh tế. Nó xuất phát từ đặc điểm hoạt động hoặc đặc điểm sử dụng vốn của khách hàng vay. - Rủi ro tập trung: Khi ngân hàng tập trung vốn cho vay quá nhiều đối với một số khách hàng cho vay quá nhiều doanh nghiệp hoạt động trong cùng một ngành, lĩnh vực kinh tế, hoặc trong cùng một vùng địa lý nhất định, cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao.3 Nguyên nhân gây ra RRTD của NHTM a. Nguyên nhân từ phía ngân hàng - Một trong những nguyên nhân nội bộ của ngân hàng là thuộc về đạo đức, trình độ chuyên môn của nhân viên ngân hàng: nhân viên ngân hàng thiếu trách nhiệm, có trình độ năng lực yếu, đạo đức yếu kém dẫn tới việc cho vay những khách hàng cá nhân, doanh nghiệp không đủ điều kiên vay vốn có hoạt động yếu kém với những hồ sơ tín dụng có vấn đề (Wang, 2013).
Điều này cũng được khẳng định trong nghiên cứu của Berger and DeYoung(1997) khi cho rằng nợ xấu gia tăng là do sự yếu kém trong quy trình thẩm định tín dụng trước, trong và sau khi cho vay dẫn đến việc ngân hàng lựa chọn sai khách hàng cho vay (khách hàng không đủ điều kiện vay vốn). Ngoài ra, rủi ro tín dụng còn xảy ra do năng lực chuyên môn hay đạo đức yếu kém của nhân viên ngân hàng trong bảo đảm tiền vay khi không đánh giá đúng gái trị tài sản đảm bảo hoặc giá trị tài sản thế chấp có biến động theo chiều hướng xấu. - Chính sách cho vay của ngân hàng không phù hợp, các quy định trong cho vay, thẩm định kiểm tra tín dụng còn lỏng lẻo, việc tuân thủ quy định về đảm bảo an toàn vốn và sự kiểm soát trong hoạt động cho vay chưa chặt chẽ hoặc đặt mục tiêu lợi nhuận khá cao kèm theo khẩu vị rủi ro cao. - Theo Berger and DeYoung (1997) cho rằng việc ngân hàng dành ít nguồn lực cho thẩm định và giám sát khoản vay sẽ làm tăng hiệu quả chi phí hoạt động trong ngắn hạn nhưng đánh đổi mức rủi ro nợ xấu cao trong tương lai.
Ngân hàng có quy trình cho vay thực hiện chặt chẽ theo đúng quy định của ngân hàng thì sẽ giảm được rủi ro tín dụng, tăng khả năng sinh lời cho ngân hàng (Li, 2015). Hay Dash and Ghosh 16 (2007) cho rằng nguyên nhân dẫn tới rủi ro tín dụng là do các ngân hàng chưa tuân thủ quy định đảm bảo an toàn vốn. Nguyên nhân từ phía khách hàng - Nhóm nguyên nhân chủ quan: + Sự yếu kém của người vay: Theo Wang (2013) cho rằng sự thất bại trong kinh doanh của ngân hàng (sự yếu kém về tổ chức hoạt động kinh doanh) dẫn đến việc khách hàng không trả được nợ cho ngân hàng và ngân hàng gặp rủi ro tín dụng. + Khách hàng thiếu đạo đức, thiện chí trả nợ: Khách hàng không có tư cách đạo đức có thể lừa đảo ngân hàng thông qua việc gian lận về số liệu, các giấy tờ có liên quan, giấy tờ chứng nhận quyền sở hữu, sử dụng tài sản hoặc sử dụng vốn vay không đúng mục đích, không đúng đối tượng kinh doanh.Trong trường hợp khách hàng không có thiện chí trả nợ thì ngân hàng sẽ rất khó khăn trong việc thu hồi nợ.
+ Năng lực tài chính của khách hàng: là cơ sở cho hoạt động sản xuất kinh doanh và thể hiện khả năng trả nợ của khách hàng. Ngân hàng đánh giá năng lực tài chính thông qua quy mô vốn tự có mà khách hàng tham gia vào hoạt động sản xuất kinh doanh và khả năng huy động vốn. Do nhu cầu vốn lớn hơn khá nhiều so với vốn tự có, bên cạnh đó năng lực điều hành của khách hàng còn hạn chế và sự bất cân xứng thông tin làm ảnh hưởng đến khả năng tạo ra sản phẩm có tính cạnh tranh cao. Điều này sẽ ảnh hưởng đến khả năng hoàn trả nợ của khách hàng đối với ngân hàng.
- Nhóm nguyên nhân khách quan: + Những tác động ngoài ý chí của khách hàng như do thiên tai, hoả hoạn; + Những sự kiện bất khả kháng. Nguyên nhân từ môi trường vĩ mô - Do sự thay đổi về chính sách của chính phủ: Khi nền kinh tế biến động bởi lạm phát, thất nghiệp. thì chính phủ phải đưa ra các chính sách kinh tế mới phù hợp với điều kiện hiện hành nhằm hạn chế ảnh hưởng xấu tới nền kinh tế đất nước. Những chính sách thường xuyên được quan tâm và có sự thay đổi kịp thời bởi chính phủ như chính sách tài chính, chính sách tiền tệ, chính sách đầu tư và phát triển là nhứng chính sách tác động trực tiếp tới các NHTM và có ảnh hưởng tới rủi ro tín dụng của ngân hàng.
Các yếu tố vĩ mô như lạm phát, thất nghiệp, tốc độ tăng trường GDP có ảnh hưởng tới rủi ro tín dụng của ngân hàng (Funda, 2014). 17 - Nguyên nhân dẫn tới sự vỡ nợ của khách hàng vay vốn từ sự thiếu tính đồng bộ của chính sách pháp luật, từ sự yếu kém trong kinh doanh từ đó dẫn đến rủi ro tín dụng ngân hàng (Wang, 2013). Hoạt động kinh doanh của các NHTM liên quan đến nhiều lĩnh vực của nền kinh tế, mang tính xã hội cao, khi hệ thống pháp luật ổn định thì môi trường kinh doanh của ngân hàng sẽ có nhiều thuận lợi và ngược lại khi môi trường pháp lý thiếu tính đồng bộ dễ xảy ra tình trạng tham ô, chiếm đoạt tài sản dẫn đến kinh tế xã hội thiếu ổn định, hoạt động kinh doanh gặp khó khăn kéo theo người phải trả nợ không trả được nợ ngân hàng. - Môi trường tự nhiên: Có sự biến động lớn về thời tiết, khí hậu gây ảnh hưởng tưới hoạt động sản xuất kinh doanh đặc biệt là lĩnh vực sản xuất nông nghiệp.
Do đó khi có thiên tai dịch họa xảy ra sẽ làm cho các ngân hàng cùng cho vay các khách hàng trong một ngành, địa phương chịu ảnh hưởng từ thiên tai dịch họa sẽ có nguy cơ tổn thất lớn do phương án, dự án kinh doanh không có nguồn thu, điều này đồng nghĩa với việc ngân hàng phải cùng chia sẻ rủi ro với khách hàng của mình (Wang, 2013). - Quá trình chấp hành pháp luật và trình độ dân trí trong lĩnh vực tài chính ngân hàng chưa cao. - Do biến động của thị trường trong và ngoài nước, quan hệ cung cầu hàng hoá thay đổi.4 Hậu quả từ RRTD - Khi xảy ra RRTD, ngân hàng phải tốn khá nhiều chi phí cho việc xử lý nợ có vấn đề như chi phí đi lại, chi phí nhân viên, các chi phí gặp gỡ để xử lý nợ ngoài và cả chi phí cơ hội từ đó làm giảm hiệu quả chi phí của ngân hàng. Hơn nữa trong một trường hợp mặc dù ngân hàng đã phải mất rất nhiều chi phí để xử lý các khoản nợ có vấn đề đó, song ngân hàng vẫn phát sinh các khoản nợ xấu làm giảm uy tín, giảm khả năng sinh lời của ngân hàng.