CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. RRTD của NHTM 1. Hoạt động tín dụng của NHTM 1.
Hoạt động cơ bản của NHTM Khái niệm: Theo Peter Rose, năm 2001: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất – đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán. Và cũng thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế”. Theo WorldBank định nghĩa: “Ngân hàng là tổ chức tài chính nhận tiền gửi chủ yếu dưới dạng không kỳ hạn hoặc tiền gửi được rút ra với một thông báo ngắn hạn (tiền gửi không kỳ hạn, có kỳ hạn và các khoản tiết kiệm). Dưới danh nghĩa “các ngân hàng” gồm có: các Ngân hàng thương mại chỉ tham gia vào các hoạt động nhận tiền gửi, cho vay ngắn hạn, trung và dài hạn; các Ngân hàng đầu tư hoạt động buôn bán chứng khoán và bảo lãnh phát hành; các Ngân hàng nhà ở cung cấp tài chính cho lĩnh vực phát triển nhà ở và nhiều loại khác nữa.
Tại một số nước còn có các ngân hàng kết hợp hoạt động ngân hàng thương mại với hoạt động ngân hàng đầu tư và đôi khi thực hiện cả dịch vụ bảo hiểm”. Theo định nghĩa trích từ Luật ngân hàng Pháp (năm 1941): “ Ngân hàng là những xí nghiệp hay cơ sở nào hành nghề thường xuyên nhận của công chúng dưới hình thức ký thác hay hình thức khác các số tiền mà họ dùng cho chính họ vào các nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng hay dịch vụ tài chính”. Theo Luật các TCTD Việt Nam số 47/2010/QH12 thì “NHTM là một tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu là thường xuyên nhận tiền gửi với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó cho vay thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán”. Tại Điều 4 cùng bộ luật có ghi: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của 8 Luật này.
Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã” và “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Trong đó quy định: “Hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau đây: nhận tiền gửi; cấp tín dụng; cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản”. Nhìn chung định nghĩa các NHTM hoạt động đều có chung mục đích thu lợi nhuận thông qua hoạt động thanh khoản, nhận tiền huy động và cho vay KH. Tựu chung lại: “Ngân hàng thương mại là một Tổ chức kinh tế kinh doanh trên lĩnh vực tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả, sử dụng số tiền đó để cho vay, làm phương tiện thanh toán và thực hiện các dịch vụ theo uỷ thác của khách hàng”.
Các hoạt động của NHTM Nghiệp vụ nguồn vốn (nghiệp vụ Nợ): Đây là các nghiệp vụ thực hiện tạo dựng nguồn vốn cho hoạt động kinh doanh của ngân hàng, bao gồm: Nghiệp vụ tiền gửi: trong hoạt động của ngân hàng, đây là nghiệp vụ tạo ra phần lớn vốn để sử dụng và đặt nền móng cho sự thành công, tăng trưởng của tổ chức. Nghiệp vụ này cho thấy các khoản tiền gửi ngân hàng của các doanh nghiệp được thực hiện với mục đích bảo quản tài sản của mình. Ngoài ra, ngân hàng cũng huy động các khoản tiền nhàn rỗi của cá nhân hoặc hộ gia đình với mục tiêu hưởng lãi. Nghiệp vụ đi vay: phát sinh khi nguồn vốn tiền gửi của ngân hàng không đáp ứng đủ cho các hoạt động kinh doanh, hoặc khi ngân hàng gặp tình trạng tính thanh khoản thấp, lúc này các NHTM bằng việc đi vay tại NHNN, vay các tổ chức tín dụng hoặc vay liên ngân hàng dưới hình thức tái chiết khấu hoặc vay có đảo bảo để tạo vốn cho mình.
Nghiệp vụ phát hành giấy tờ có giá: là nghiệp vụ tạo nên nguồn vốn tương đối tin cậy và dài hạn để đáp ứng khả năng đầu tư các khoản vốn dài hạn của ngân hàng 9 vào nền kinh tế. Một trong những công cụ nợ mà ngân hàng phát hành để huy động tiền gửi trên thị trường là giấy tờ có giá. Nghiệp vụ huy động vốn khác: ngoài các hoạt động tạo dựng nguồn vốn kể trên, NHTM còn thực hiện tạo nguồn vốn thông qua các nghiệp vụ như: làm đại lý chuyển tiền, thanh toán, công nợ chưa đến hạn phải trả… Vốn chủ sở hữu: Tuỳ thuộc vào loại hình ngân hàng, đây là vốn do chủ sở hữu tự tạo và góp vốn vào. Nguồn vốn này chiếm một phần nhỏ trong tổng nguồn vốn của ngân hàng và có thể được tăng lên thông qua việc bổ sung từ lợi nhuận.
Tuy nhiên, để thành lập một ngân hàng tuân thủ quy định của pháp luật thì đây là một trong những điều kiện pháp lý bắt buộc. Một nhu cầu quan trọng của ngành ngân hàng là khả năng tạo dựng, mở rộng nguồn vốn ổn định với chi phí thấp nhất có thể. Các NHTM thông qua nghiệp vụ này, thực hiện một trong những chức năng cơ bản của mình, đó là tạo ra tiền. Nghiệp vụ sử dụng vốn Nghiệp sử dụng vốn: là hoạt động phản ánh việc sử dụng vốn của ngân hàng vào nhiều mục đích khác nhau nhằm đạt được hiệu quả và sinh, nghiệp vụ này còn được gọi là nghiệp vụ tài sản có.
Đồng thời, nghiệp vụ này còn đảm bảo an toàn cho khác hoạt động của ngân hàng thương mại. Nghiệp vụ ngân quỹ: là nghiệp vụ thể hiện nguồn vốn của NHTM được sử dụng để đảm bảo mức độ an toàn vốn và thực hiện các quy định về dự trữ bắt buộc mà NHTW đề ra. Nghiệp vụ tín dụng: là nghiệp vj chiếm phần lớn hoạt động của Ngân hàng thương mại về cả giá trị lẫn lợi nhuận (chiếm 60-90% tổng lợi nhuận). Hoạt động tín dụng được thực hiện bởi các ngân hàng thương mại rất đa dạng, bao gồm cho vay ngắn hạn, trung hạn và dài hạn đối với nền kinh tế, cho thuê tài chính, các khoản bảo lãnh.
Ngân hàng thu về lợi nhuận từ hoạt động này, nhưng nó cũng tiềm ẩn những nguy cơ vô cùng nghiêm trọng. 10 Các nghiệp vụ trung gian và nghiệp vụ khác Ngân hàng thương mại thực hiện hai nghiệp vụ cơ bản là huy động vốn và sử dụng vốn phù hợp với xu thế phát triển kinh tế và đặc biệt trong giai đoạn kinh tế thị trường hiện nay. Tuy nhiên bên cạnh hai hoạt động đơn thuần đó, các ngân hàng thương mại cũng thực hiện một loạt các hoạt động khác đáp ứng nhu cầu trên thị trường như: kinh doanh ngoại tệ, vàng, bạc và kim khí, đá quý; dịch vụ tư vấn, dịch vụ ngân quỹ, dịch vụ uỷ thác và đại lý, kinh doanh và dịch vụ bảo hiểm…Ngoài ra, các NHTM còn thực hiện đầu tư thông qua các hoạt động cấp vốn cho các liên doanh, liên kết, đầu tư chứng khoán, bất động sản…bằng vốn tự có để sinh lời. Nhìn chung, những hoạt động này cũng góp phần đem lại lợi nhuận tài chính lớn cho ngân hàng.
Hoạt động tín dụng của NHTM Khái niệm Tín dụng / Creditim, trong tiếng Latinh là "sự tin tưởng", bắt nguồn từ chính đặc tính của mối quan hệ này, từ lâu đã trở thành một phần trong quá trình tiến hóa của xã hội loài người. Theo thỏa thuận bảo đảm trả nợ gốc và lãi đúng hạn, giao dịch tín dụng diễn ra giữa bên có nhu cầu sử dụng vốn và bên có vốn cho vay. Định nghĩa theo một vài tài liệu đã được nghiên cứu và xuất bản: “Tín dụng ngân hàng là quan hệ tín dụng bằng tiền tệ giữa một bên là ngân hàng, một tổ chức chuyên kinh doanh trên lĩnh vực tiền tệ với một bên là các tổ chức, cá nhân trong xã hội, trong đó ngân hàng đóng vai trò vừa là người đi vay vừa là người cho vay”. Ngân hàng thương mại nắm giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế, là chức năng trung gian kết nối giữa người dư nợ vốn đến người cho nhu cầu vay vốn.
Bằng cách hỗ trợ cung cấp các công cụ tài chính để tiến hành các hoạt động kinh doanh, sản xuất, phát triển, các NHTM đã góp phần chạm tới các nhu cầu khác nhau của nhiều đối tượng KH như tổ chức kinh tế, doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân,…mở rộng kinh tế. Với vai trò quan trọng này, NHTM đã đóng vai trò phân phối lại vốn tiền tệ nhằm đáp ứng nhu cầu tái sản xuất xã hội. Do tính tuần hoàn của nguồn vốn trong quá trình tái sản xuất xã hội đã tạo nên hiện tượng dư thừa vốn tạm thời tại tổ chức/cá nhân này, trong khi các tổ chức/cá nhân khác lại đang có nhu cầu về vốn. Hiện tượng 11 này phát sinh bởi sự chênh lệch về số lượng, thời gian giữa các khoản thu nhập và chi tiêu đòi hỏi phải tiến hành liên tục ở tất cả các tổ chức/cá nhân trong quá trình tái sản xuất.
Tín dụng thương mại đơn thuần đã không giải quyết được vấn đề này và chỉ có NHTM là tổ chức chuyên “kinh doanh tiền tệ” mới đủ khả năng giải quyết được mâu thuẫn đó bằng cách NHTM giữ vai trò vừa là người cho vay, vừa là người đi vay. Trong quan hệ tín dụng ngân hàng có ba loại quen hệ chủ , bao gồm: - Quan hệ tín dụng giữa Ngân hàng với tổ chức kinh tế, cá nhân. - Quan hệ tín dụng giữa Ngân hàng và các tổ chức tín dụng khác. - Quan hệ tín dụng khác.
Rủi ro tín dụng của NHTM 1. Khái niệm về RRTD Theo Joel Bessis với cuốn Risk Management in Bnaking (2001) đã đưa ra khái niệm như sau: “Rủi ro tín dụng là rủi ro quan trọng nhất trong ngân hàng. Đó là rủi ro đối tác sẽ vi phạm nghĩa vụ trả nợ.