CHƯƠNG 1 0 TỔNG QUAN VỀ QUÁ TRÌNH QUY ĐỊNH VỐN PHÁP ĐỊNH ĐỐI VỚI CÁC TỔ CHỨC TÍN DỤNG TẠI VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ NƯỚC 1.1 Các quy định về vốn pháp định đối với các TCTD tại Việt Nam 14 Sau 20 năm kể từ ngày hệ thống ngân hàng Việt Nam chính thức chuyển từ hệ thống ngân hàng một cấp sang hai cấp, hệ thống các TCTD Việt Nam đã có những thay đổi lớn. Ngày 26/3/1988, Nghị định 53/HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng ra đời đánh dấu bước chuyển biến đầu tiên của ngành Ngân hàng. Theo Nghị định này, NHNN Việt Nam là ngân hàng hai cấp và cho phép tất cả các tổ chức kinh tế, bao gồm cả các đơn vị kinh tế ngoài quốc doanh, đều có thể kinh doanh tiền tệ và không quy định về vốn tối thiểu.180 quỹ tín dụng và hợp tác xã tín dụng được thành lập và hoạt động sau khi Nghị định 53/HĐBT ra đời nhưng đến năm 1990 hệ thống các quỹ tín dụng đổ bể và chỉ còn lại 160 quỹ và hợp tác xã tín dụng hoạt động 2. Rút ra bài học từ sự đổ bể hệ thống các quỹ tín dụng, NHNN đã đưa ra các quy định điều tiết để các TCTD hoạt động an toàn hơn mà một trong số đó là các quy định về vốn pháp định.
Quá trình ra đời các quy định liên quan đến vốn pháp định đối với các TCTD ở Việt Nam có thể được tóm tắt như biểu đồ sau: 2 Nguyễn Xuân Thành (2003) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.180 Quỹ- HTX 160 Quỹ- HTX 48 NHTMCP 46 NHTMCP 40 NHTMCP 1988 1990 1996 1998 2008 Nghị định Pháp lệnh Quyết định Nghị định Nghị định 53/HĐBT: NH, HTXTD, 67/QĐ-NH5: 82/1998/N 141/2006/ Không quy cty tài chính: Vốn pháp Đ-CP: NĐ-CP: định vốn định từ Vốn pháp NHTMCP Vốn pháp định định từ pháp định 50-150 tỷ - Vốn pháp được công bố đồng 50- 70 tỷ định 1.000 vào đâu mỗi đồng tỷ đồng năm tài chính Hình 1.1: Các quy định liên quan đến vốn pháp định đối với các TCTD ở Việt Nam Nguồn: Tổng hợp của tác giả 1.2 Quy định về vốn pháp định tại một số nước 15 Việc quy định vốn pháp định đối với các tổ chức kinh doanh đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia trên thế giới. Với hai chức năng chính là quy định mức vốn tối thiểu phải có theo quy định của pháp luật để thành lập doanh nghiệp và bảo đảm trách nhiệm của doanh nghiệp trước quyền lợi của những tổ chức, cá nhân có mối quan hệ với doanh nghiệp, vốn pháp định được quy định khác nhau đối với mỗi loại hình tổ chức và quy mô kinh doanh 3. Tuy nhiên, gần đây một số nước đã bãi bỏ quy định về vốn pháp định đối với đa số loại hình kinh doanh vì chi phí xã hội mà nó 3 Xem: Wolfgang Schon (2004) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 gây ra do hạn chế sự gia nhập của doanh nghiệp mới vào các hoạt động kinh doanh của nền kinh tế 4. Ví dụ như tại Châu Âu, Anh đã bãi bỏ quy định về vốn pháp định đối với các doanh nghiệp tư nhân và tương tự như vậy ở Hoa Kỳ cũng đã bãi bỏ quy định này 5.
Quy định về vốn pháp định đang dần được bãi bỏ đối với các doanh nghiệp, tuy nhiên đối với các TCTD, việc quy định vốn pháp định vẫn còn được duy trì do tầm quan trọng đối với nền kinh tế của các tổ chức này. Hiện nay, nhiều nước vẫn duy trì quy định về vốn pháp định đối với ngân hàng như một trong những tiêu chuẩn về bảo đảm hoạt động an toàn của hệ thống. Nếu ngân hàng kinh doanh rủi ro và bị thua lỗ thì phần vốn pháp định sẽ là một trong những khoản được dùng để chi trả cho các tổ chức, cá nhân liên quan. Bên cạnh đó, vốn pháp định còn có vai trò là cơ sở tạo nên nguồn lực tài chính của ngân hàng vì đây là một trong những thành phần cấu thành vốn tự có của ngân hàng.
Vốn tự có được sử dụng để đầu tư vào tài sản cố định, đầu tư dài hạn, ngắn hạn để sinh lời, là nguồn vốn ổn định, luôn tăng trưởng trong quá trình hoạt động và tham gia vào quá trình kinh doanh của ngân hàng. Vốn tự có quyết định quy mô hoạt động của ngân hàng như các giới hạn huy động vốn, giới hạn cho vay và bảo lãnh vì hoạt động của các ngân hàng thương mại (NHTM) phải chịu sự chi phối của các quy định pháp luật 4 Xem: John Armour (2006) 5 Xem: John Armour (2006) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 dựa trên căn cứ là quy mô vốn tự có. Tại Trung Quốc, Luật ngân hàng thương mại (1995) quy định vốn tối thiểu để thành lập NHTM là 1 tỷ Yuan (tương đương 2. Tại Malaysia, quy định về vốn tối thiểu của NHTM phải bằng 2 tỷ Ringgit (10.
Luật ngân hàng chung (2000) của Philippines yêu cầu vốn của NHTM nước này ít nhất phải bằng 2,8 tỷ Pesos (1. Yêu cầu vốn pháp định đối với NHTM của các nước này được đặt ra trong bối cảnh các nước này đang trong quá trình củng cố hệ thống ngân hàng sau cuộc khủng khoảng Đông Á năm 1997. Cũng như các quốc gia lân cận, Malaysia và Philippines đã phải trải qua cuộc khủng hoảng tiền tệ và ngân hàng. Nền kinh tế chịu sự suy thoái nặng nề mà một phần nguyên nhân là do thiếu cơ chế giám sát và tình trạng yếu kém của hệ thống ngân hàng.
Năm 1998, Malaysia đã đưa ra nhiều biện pháp để ổn định khu vực ngân hàng, quá trình củng cố khu vực ngân hàng được thực hiện thông qua việc sáp nhập các ngân hàng bên cạnh những yêu cầu đảm bảo hoạt động an toàn khác. Các ngân hàng nội địa của Malaysia được yêu cầu vốn tối thiểu phải là 2 tỷ Ringgit (10.446,54 tỷ VND), các ngân hàng không đủ vốn tối thiểu buộc phải sáp nhập vào 10 ngân hàng do chính phủ chỉ định. Quá trình sáp nhập này được hoàn tất vào năm 2001 6. Cuối năm 2008, Malaysia có 9 NHTM nội địa, 13 ngân hàng nước ngoài với tổng tài sản trung bình 91.452,532 tỷ 6 Xem: Takatoshi Ito and Yoko Hashimoto (2007) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 VND), tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản là 6.7%, ROA và ROE lần lượt là 0.
Tương tự như Malaysia, khu vực ngân hàng của Philippines cũng chịu ảnh hưởng nặng nề từ cuộc khủng hoảng 1997 với kết cục là nhiều ngân hàng phải đóng cửa, nợ xấu gia tăng. Để củng cố ngành ngân hàng, chính phủ Philippines đã đưa ra nhiều biện pháp trong đó yêu cầu vốn tối thiểu của NHTM là 2,8 tỷ Pesos (1.103,164 tỷ VND) nhằm để cải thiện năng lực tài chính, buộc các ngân hàng phải có trách nhiệm hoạt động an toàn hơn và chấm dứt sự tồn tại của các ngân hàng có quy mô quá nhỏ. Đến cuối năm 2008, tổng tài sản trung bình của các NHTM tại Philippines khoảng 774,388 tỷ Pesos (305.099,043 tỷ VND), tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản là 14,66%, ROA và ROE lần lượt là 0,95% và 6. Sau khủng hoảng tài chính Đông Á 1997, cũng như các nước khác trong khu vực, Trung Quốc phải nỗ lực tái cấu trúc lại hệ thống ngân hàng của mình nhằm nâng cao năng lực tài chính đồng thời chuẩn bị cho quá trình tự do hóa ngành ngân hàng theo cam kết với WTO.
Tổng tài sản trung bình của các NHTM Trung Quốc đạt 28,68 tỷ Yuan (75.355,266 tỷ VND) vào năm 2007, ROA đạt mức 1,02% và ROE là 16,34% 9. Trái ngược với yêu cầu về vốn pháp định lớn như các quốc gia trên, tại Hoa Kỳ và 7 Tính toán của tác giả từ nguồn báo cáo thường niên của các NHTM Malaysia 8 Ngân hàng trung ương Philippines 9 Ngân hàng Nhà nước Trung quốc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Anh Quốc, vốn pháp định được yêu cầu đối với các NHTM dường như chỉ còn mang tính hình thức mà thay vào đó, để đảm bảo hệ thống ngân hàng hoạt động an toàn thì các quốc gia này đã sớm đưa ra quy định phải áp dụng hiệp ước Basel II vào việc quản trị rủi ro. Tính hình thức trong việc yêu cầu vốn pháp định có thể thấy tại quy định vốn tối thiểu của bang Maryland từ năm 1982 và duy trì cho đến hiện nay, đối với ngân hàng thương mại, vốn tối thiểu phải bằng 750 ngàn USD (13,848 tỷ VND) nếu hoạt động trong khu vực có dân số ít hơn 50 ngàn người và 1,5 triệu USD (27,697 tỷ VND) nếu hoạt động trong khu vực có hơn 50 ngàn người. Tại Delaware, vốn tối thiểu đối với một NHTM tại khu vực có ít hơn 50 ngàn người chỉ là 250 ngàn USD (4,616 tỷ VND), 350 ngàn USD (6,462 tỷ VND) nếu tại khu vực có 50 ngàn người và 500 ngàn USD (9,232 tỷ VND) đối với khu vực có trên 50 ngàn người.
Còn tại Anh, yêu cầu về vốn tối thiểu của một ngân hàng phải bằng 5 triệu Euro 10 (128,619 tỷ VND). Với nguyên lý chính là hoạt động kinh doanh càng rủi ro thì bắt buộc chủ sở hữu càng phải tăng vốn tự có của hiệp ước Basel. Vì vậy, nếu quy định áp dụng Basel II thì các ngân hàng sẽ tự động tăng vốn điều lệ của mình lên một mức phù hợp với các hoạt động kinh doanh hiện có của ngân hàng mà không nhất thiết phải có các quy định về vốn tối thiểu để kiểm soát quy mô cũng như tính an toàn của hoạt động ngân hàng. European Commonwealth Members, truy cập ngày 12/11/2009 tại địa chỉ http://www.com/filesh/bbg30.htm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Như vậy, trong giai đoạn mà hệ thống ngân hàng cần được củng cố nhằm nâng cao năng lực tài chính, khả năng quản trị và quản lý rủi ro thì cần có những quy định về vốn điều lệ đủ lớn để buộc các ngân hàng phải tăng quy mô và hoạt động an toàn hơn bởi nếu ngân hàng hoạt động rủi ro dẫn đến thua lỗ thì chủ sở hữu sẽ phải mất vốn nhiều hơn.
Tiếp theo đó, để đảm bảo cho các ngân hàng này hoạt động an toàn, tránh tâm lý “quá lớn để thất bại” ( too big to fail) và chuẩn bị cho hệ thống ngân hàng hội nhập vào hoạt động tài chính quốc tế thì cần phải có các quy định chặt chẽ điều tiết hoạt động của ngân hàng mà một trong số đó là hiệp ước Basel II hiện đang được sử dụng phổ biến tại các nước có hệ thống ngân hàng phát triển hiện đại. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.