Luận văn nghiên cứu xác định mức độ tồn lưu chất độc da cam dioxin và đánh giá hiệu quả thử nghiệm công nghệ hóa cơ xử lý dioxin tại khu vực sân bay biên hòa

Nghiên cứu mức độ tồn lưu dioxin tại sân bay Biên Hòa và đánh giá hiệu quả công nghệ hóa cơ xử lý dioxin, góp phần khắc phục ô nhiễm môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Văn A
• Đề tài: Đánh giá hiệu quả công nghệ hóa cơ xử lý Dioxin tại sân bay Biên Hòa
• Loại tài liệu: Graduation Project

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về tình hình ô nhiễm dioxin tại Việt Nam
• 1.2. Tình hình sử dụng chất diệt cỏ có chứa dioxin trong thời gian chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam
• 1.3. Thực trạng ô nhiễm dioxin tại các điểm nóng
• 1.3.1. Tình trạng ô nhiễm dioxin tại khu vực sân bay Biên Hòa
• 1.3.2. Tình trạng ô nhiễm dioxin tại sân bay Đà Nẵng
• 1.3.3. Tình trạng ô nhiễm tại sân bay Phù Cát
• 1.4. Các phương pháp xử lý dioxin
• 1.4.1. Công nghệ Hóa Cơ (Dehalogenation by mechanochemical reaction- DMCR)
• 1.4.2. Giải hấp nhiệt trong mố (In Situ Thermal Desorption- ISTD/IPTD)
• 1.4.3. Công nghệ Sinh học
• 1.4.4. Biện pháp chôn lấp

Tóm tắt

I. Tổng quan về ô nhiễm Dioxin tại sân bay Biên Hòa

Ô nhiễm Dioxin tại sân bay Biên Hòa là một vấn đề nghiêm trọng, xuất phát từ việc quân đội Mỹ đã phun rải chất diệt cỏ chứa Dioxin trong thời gian chiến tranh. Theo các nghiên cứu, nồng độ Dioxin tại đây vượt xa ngưỡng cho phép, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường và sức khỏe cộng đồng. Các khu vực ô nhiễm nặng được xác định bao gồm khu vực Pacer Ivy và khu Tây Nam sân bay. Việc xác định chính xác khối lượng đất nhiễm Dioxin là cần thiết để lên kế hoạch xử lý hiệu quả. Chính phủ Việt Nam đã triển khai nhiều biện pháp nghiên cứu và phục hồi môi trường, tuy nhiên, việc xử lý Dioxin tại sân bay Biên Hòa vẫn còn nhiều thách thức.

1.1. Tình hình ô nhiễm Dioxin tại Việt Nam

Tình hình ô nhiễm Dioxin tại Việt Nam đã được ghi nhận từ những năm 60, với hàng triệu lít chất diệt cỏ chứa Dioxin được phun rải. Các nghiên cứu cho thấy, Dioxin không chỉ gây ô nhiễm đất mà còn xâm nhập vào chuỗi thức ăn, ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Sân bay Biên Hòa, Đà Nẵng và Phù Cát là những điểm nóng về ô nhiễm Dioxin, với nồng độ Dioxin trong đất và trầm tích cao hơn hàng trăm lần so với ngưỡng cho phép. Việc xử lý ô nhiễm Dioxin tại các khu vực này là một nhiệm vụ cấp bách.

II. Công nghệ xử lý Dioxin tại sân bay Biên Hòa

Công nghệ hóa cơ (Dehalogenation by mechanochemical reaction) là một trong những phương pháp được nghiên cứu và thử nghiệm để xử lý Dioxin tại sân bay Biên Hòa. Phương pháp này sử dụng năng lượng cơ học để phá vỡ các liên kết hóa học của Dioxin, từ đó giảm thiểu nồng độ Dioxin trong đất. Bên cạnh đó, công nghệ giải hấp nhiệt cũng được áp dụng tại sân bay Đà Nẵng, cho thấy hiệu quả trong việc xử lý ô nhiễm. Việc áp dụng các công nghệ này không chỉ giúp xử lý Dioxin mà còn góp phần bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

2.1. Công nghệ hóa cơ

Công nghệ hóa cơ hoạt động dựa trên nguyên lý nghiền bi, tạo ra năng lượng lớn để phá vỡ các hợp chất Dioxin. Quá trình này không chỉ giúp giảm nồng độ Dioxin mà còn tạo ra các sản phẩm an toàn hơn cho môi trường. Nghiên cứu cho thấy, công nghệ này có thể xử lý hiệu quả các mẫu đất nhiễm Dioxin với nồng độ cao, đáp ứng yêu cầu về thời gian và chi phí. Việc áp dụng công nghệ này tại sân bay Biên Hòa sẽ là một bước tiến quan trọng trong công tác xử lý ô nhiễm Dioxin.

III. Đánh giá hiệu quả công nghệ xử lý Dioxin

Đánh giá hiệu quả của công nghệ xử lý Dioxin tại sân bay Biên Hòa là một phần quan trọng trong nghiên cứu này. Các thử nghiệm cho thấy, công nghệ hóa cơ có khả năng giảm nồng độ Dioxin xuống dưới ngưỡng cho phép, góp phần cải thiện chất lượng môi trường. Tuy nhiên, việc đánh giá này cần được thực hiện một cách khoa học và có hệ thống, bao gồm việc lấy mẫu, phân tích và so sánh kết quả trước và sau khi xử lý. Điều này không chỉ giúp xác định hiệu quả của công nghệ mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu cho các nghiên cứu tiếp theo.

3.1. Phân tích hiệu quả xử lý

Phân tích hiệu quả xử lý Dioxin cần dựa trên các chỉ số cụ thể như nồng độ Dioxin trong đất sau khi áp dụng công nghệ. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, sau khi xử lý bằng công nghệ hóa cơ, nồng độ Dioxin trong đất giảm đáng kể, từ đó cải thiện tình trạng ô nhiễm. Việc theo dõi và đánh giá liên tục sẽ giúp đảm bảo rằng công nghệ được áp dụng một cách hiệu quả và bền vững, đồng thời cung cấp thông tin quý giá cho các dự án xử lý ô nhiễm khác trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn chiến tranh Mỹ tại Việt Nam (1961-1971), hơn 74 triệu lít chất diệt cỏ chứa dioxin đã được phun rải tại miền Nam, với khoảng 366 kg dioxin được thải ra môi trường. Sau gần 50 năm, dioxin vẫn tồn lưu và gây ô nhiễm nghiêm trọng, đặc biệt tại các điểm nóng như sân bay Biên Hòa, Đà Nẵng và Phù Cát. Sân bay Biên Hòa được xác định là khu vực ô nhiễm dioxin nặng nhất với nồng độ dioxin trong đất và trầm tích cao gấp hàng trăm đến hàng ngàn lần ngưỡng cho phép (1.000 ppt TEQ đối với đất). Chính phủ Việt Nam đã triển khai nhiều dự án xử lý, trong đó sân bay Đà Nẵng đang áp dụng công nghệ giải hấp nhiệt xử lý khoảng 73.000 m³ đất và trầm tích ô nhiễm, còn sân bay Phù Cát đã thực hiện chôn lấp cô lập 7.500 m³ đất nhiễm. Tuy nhiên, tại sân bay Biên Hòa, khối lượng đất nhiễm dioxin cần xử lý vẫn chưa được xác định chính xác, gây khó khăn trong việc xây dựng kế hoạch tổng thể xử lý.

Mục tiêu nghiên cứu là xác định mức độ tồn lưu dioxin tại khu vực Tây Nam đường bay Biên Hòa, tính toán khối lượng đất cần xử lý và đánh giá hiệu quả thử nghiệm công nghệ Hóa-Cơ (mechanochemical destruction - MCD) trong xử lý dioxin tại đây. Nghiên cứu có phạm vi thực hiện tại sân bay Biên Hòa, tập trung vào khu vực Pacer Ivy với thời gian khảo sát và thử nghiệm từ năm 2007 đến 2012. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phục hồi môi trường, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và định hướng áp dụng công nghệ xử lý dioxin hiệu quả, tiết kiệm chi phí.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết tồn lưu và lan tỏa dioxin trong môi trường đất và trầm tích: Dioxin có khả năng bám dính mạnh vào hạt đất, tồn tại lâu dài và lan tỏa theo hệ thống thủy văn, ảnh hưởng đến các hệ sinh thái nước và đất xung quanh.
• Mô hình phân bố ô nhiễm theo chiều sâu và diện tích: Phân tích nồng độ dioxin theo các lớp đất từ bề mặt đến sâu 2,4 m, xác định phạm vi ô nhiễm và khối lượng đất cần xử lý.
• Công nghệ Hóa-Cơ (Mechanochemical Destruction - MCD): Sử dụng máy nghiền bi để phá vỡ liên kết hóa học của dioxin trong đất thông qua tác động cơ học và nhiệt độ cao, tạo ra các gốc tự do phá hủy dioxin.
• Khái niệm hiệu quả xử lý dioxin: Đánh giá dựa trên tỷ lệ giảm nồng độ dioxin sau xử lý, mục tiêu đưa nồng độ dioxin xuống dưới 1.000 ppt TEQ theo tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế (TCVN 8183:2009).

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập và tổng hợp dữ liệu từ các dự án khảo sát ô nhiễm dioxin tại sân bay Biên Hòa do Bộ Quốc phòng, Văn phòng 33, UNDP, GEF và các tổ chức quốc tế phối hợp thực hiện từ năm 2000 đến 2012. Dữ liệu bao gồm 104 mẫu đất và trầm tích phân tích nồng độ dioxin, trong đó có 43 mẫu bề mặt và 48 mẫu theo chiều sâu.
• Phương pháp lấy mẫu: Lấy mẫu đất theo sơ đồ tuyến đan dày, sử dụng thiết bị khoan tay và thiết bị lấy mẫu đa chiều đến độ sâu 3,2 m, đảm bảo tính đại diện và kiểm soát chất lượng (QA/QC) nghiêm ngặt.
• Phân tích mẫu: Mẫu được phân tích tại phòng thí nghiệm dioxin thuộc Tổng cục Môi trường và phòng thí nghiệm AXYS (Canada) để kiểm tra chéo, đảm bảo độ chính xác.
• Phương pháp xử lý thử nghiệm: Thử nghiệm công nghệ Hóa-Cơ trên 110 tấn đất nhiễm dioxin chia thành 42 mẻ xử lý, mỗi mẻ từ 2-6 tấn, với các điều kiện vận hành khác nhau. Đất được sấy khô, sàng lọc và xử lý qua 4 lò quay liên tiếp.
• Phân tích hiệu quả xử lý: So sánh nồng độ dioxin trước và sau xử lý, tính toán tỷ lệ giảm và đánh giá theo các mức độ ô nhiễm (cao, trung bình, thấp).
• Phương pháp tính toán khối lượng đất cần xử lý: Mô hình hóa diện tích ô vuông 50x50 m, xác định diện tích và độ sâu ô nhiễm dựa trên kết quả phân tích mẫu, từ đó tính toán thể tích đất ô nhiễm.
• Phương pháp thống kê và hồi quy đa tuyến tính: Đánh giá mối tương quan giữa các thông số vận hành và hiệu quả xử lý để tối ưu hóa công nghệ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mức độ ô nhiễm dioxin tại khu vực Pacer Ivy, sân bay Biên Hòa:

   • Trong 43 mẫu đất bề mặt, 79% mẫu có nồng độ dioxin vượt ngưỡng 1.000 ppt TEQ, với nồng độ cao nhất lên đến 962.560 ppt TEQ.
   • Dioxin tập trung chủ yếu ở góc Tây Nam và phía Đông khu vực Pacer Ivy, lan tỏa theo hệ thống kênh rạch và mương thoát nước.
   • Nồng độ dioxin trong trầm tích tại các ao hồ và rãnh thoát nước cũng vượt ngưỡng cho phép (1.090 - 5.970 ppt TEQ).

2. Phân bố dioxin theo chiều sâu:

   • Dioxin tồn lưu sâu đến 1,8 m, thậm chí có điểm ô nhiễm sâu hơn 2 m.
   • Nồng độ dioxin giảm dần theo chiều sâu nhưng vẫn cao gấp nhiều lần ngưỡng xử lý ở các lớp đất trên 60 cm.
   • Sự phân bố không đồng nhất giữa các điểm lấy mẫu gần nhau, phản ánh cấu trúc địa tầng phức tạp.

3. Khối lượng đất nhiễm dioxin cần xử lý:

   • Diện tích đất ô nhiễm vượt ngưỡng khoảng 75.000 m² trên tổng diện tích khảo sát 150.000 m².
   • Giả định độ sâu ô nhiễm trung bình 1,2 m, thể tích đất cần xử lý ước tính hơn 90.000 m³, lớn hơn khối lượng đất xử lý tại sân bay Đà Nẵng (73.000 m³).

4. Hiệu quả thử nghiệm công nghệ Hóa-Cơ (MCD):

   • Đã xử lý 150 tấn đất chia thành 42 mẻ, phân theo mức độ ô nhiễm cao, trung bình và thấp.
   • Đối với đất ô nhiễm trung bình (nồng độ ban đầu ~61.079 ppt TEQ), hiệu quả xử lý đạt trung bình 92,3%, với 80% mẫu sau xử lý có nồng độ dưới 1.000 ppt TEQ.
   • Đất ô nhiễm cao có hiệu quả xử lý thấp hơn, trung bình 63,77%.
   • Công suất thử nghiệm đạt khoảng 1.000 m³/năm, cần mở rộng quy mô để xử lý toàn bộ khối lượng đất ô nhiễm.
   • Ô nhiễm môi trường thứ cấp do bụi phát tán trong quá trình xử lý chưa được kiểm soát triệt để.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy ô nhiễm dioxin tại sân bay Biên Hòa là nghiêm trọng và phức tạp về mặt phân bố không đồng đều theo cả chiều ngang và chiều sâu. Việc dioxin lan tỏa theo hệ thống thủy văn làm tăng phạm vi ô nhiễm, gây khó khăn trong việc khoanh vùng và xử lý. Khối lượng đất cần xử lý lớn hơn nhiều so với các điểm nóng khác như sân bay Đà Nẵng, đòi hỏi công nghệ xử lý phải có công suất cao và hiệu quả.

Công nghệ Hóa-Cơ thể hiện tiềm năng xử lý dioxin hiệu quả, đặc biệt với đất ô nhiễm mức trung bình, đạt hiệu suất xử lý trên 90%. Tuy nhiên, hiệu quả xử lý đất ô nhiễm nặng chưa đạt kỳ vọng, cần điều chỉnh thông số vận hành hoặc kết hợp công nghệ khác để nâng cao hiệu quả. Công suất hiện tại của hệ thống thử nghiệm còn thấp, cần mở rộng quy mô hoặc lắp đặt nhiều hệ thống song song để đáp ứng nhu cầu xử lý khối lượng lớn.

Việc kiểm soát ô nhiễm thứ cấp trong quá trình xử lý là vấn đề cần được quan tâm, bởi bụi đất chứa dioxin phát tán có thể gây nguy hiểm cho sức khỏe con người và môi trường. So sánh với các nghiên cứu và dự án xử lý dioxin tại sân bay Đà Nẵng và Phù Cát cho thấy, việc áp dụng đồng bộ nhiều công nghệ và biện pháp quản lý là cần thiết để đạt hiệu quả tổng thể.

Dữ liệu có thể được trình bày qua bản đồ phân bố nồng độ dioxin theo khu vực và chiều sâu, biểu đồ hiệu quả xử lý theo từng mẻ thử nghiệm, giúp minh họa rõ ràng xu hướng ô nhiễm và hiệu quả công nghệ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Mở rộng quy mô xử lý công nghệ Hóa-Cơ

   • Lắp đặt thêm hệ thống nghiền bi với công suất tối thiểu 20.000 m³/năm để đáp ứng khối lượng đất ô nhiễm tại sân bay Biên Hòa.
   • Thời gian thực hiện: 2-3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Quốc phòng phối hợp với các đơn vị chuyên môn và nhà cung cấp công nghệ.

2. Kết hợp công nghệ xử lý đa phương thức

   • Áp dụng công nghệ sinh học (biostimulation, bioaugmentation) cho đất ô nhiễm mức thấp và trung bình để giảm chi phí và thời gian xử lý.
   • Sử dụng công nghệ giải hấp nhiệt cho các khu vực ô nhiễm nặng, kết hợp với Hóa-Cơ để nâng cao hiệu quả.
   • Thời gian thực hiện: song song trong 3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Viện Khoa học Công nghệ Việt Nam, các tổ chức quốc tế.

3. Tăng cường kiểm soát ô nhiễm thứ cấp

   • Lắp đặt hệ thống thu gom bụi và xử lý khí thải bằng than hoạt tính tại các điểm phát sinh bụi trong quá trình xử lý.
   • Thực hiện quan trắc môi trường định kỳ để đảm bảo an toàn cho công nhân và cộng đồng.
   • Thời gian thực hiện: ngay trong giai đoạn vận hành hệ thống xử lý.
   • Chủ thể thực hiện: Ban quản lý dự án và đơn vị vận hành.

4. Nâng cao năng lực và chuyển giao công nghệ

   • Tổ chức đào tạo, tập huấn cho cán bộ kỹ thuật Việt Nam về vận hành và bảo trì hệ thống xử lý Hóa-Cơ.
   • Xây dựng quy trình vận hành tiêu chuẩn và tài liệu hướng dẫn chi tiết.
   • Thời gian thực hiện: trong vòng 1 năm đầu triển khai.
   • Chủ thể thực hiện: UNDP, Văn phòng 33, nhà cung cấp công nghệ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và quốc phòng

   • Lợi ích: Cung cấp dữ liệu khoa học và giải pháp xử lý ô nhiễm dioxin, hỗ trợ xây dựng chính sách và kế hoạch hành động.
   • Use case: Lập kế hoạch xử lý ô nhiễm tại các điểm nóng dioxin.

2. Các nhà nghiên cứu và chuyên gia môi trường

   • Lợi ích: Tham khảo phương pháp khảo sát, phân tích và đánh giá ô nhiễm dioxin, công nghệ xử lý mới.
   • Use case: Phát triển nghiên cứu sâu hơn về xử lý chất độc da cam/dioxin.

3. Doanh nghiệp cung cấp công nghệ xử lý môi trường

   • Lợi ích: Hiểu rõ đặc điểm ô nhiễm và yêu cầu kỹ thuật để thiết kế, cải tiến công nghệ phù hợp.
   • Use case: Triển khai thử nghiệm và thương mại hóa công nghệ xử lý dioxin.

4. Cộng đồng dân cư và tổ chức phi chính phủ

   • Lợi ích: Nắm bắt thông tin về mức độ ô nhiễm và các biện pháp xử lý, nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường và sức khỏe.
   • Use case: Tham gia giám sát và hỗ trợ các hoạt động phục hồi môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Dioxin là gì và tại sao nó nguy hiểm?
   Dioxin là nhóm hợp chất hữu cơ độc hại, tồn tại lâu dài trong môi trường, có khả năng gây ung thư, dị tật bẩm sinh và suy giảm miễn dịch. Ví dụ, nồng độ dioxin tại sân bay Biên Hòa cao gấp hàng nghìn lần ngưỡng cho phép, gây nguy hiểm cho sức khỏe cộng đồng.

2. Tại sao sân bay Biên Hòa bị ô nhiễm dioxin nghiêm trọng?
   Sân bay Biên Hòa từng là kho chứa và tập kết chất da cam/dioxin trong chiến tranh, với lượng lớn chất độc được phun rải. Nồng độ dioxin trong đất bề mặt có thể lên đến gần 1 triệu ppt TEQ, cao nhất trong các điểm nóng tại Việt Nam.

3. Công nghệ Hóa-Cơ hoạt động như thế nào?
   Công nghệ sử dụng máy nghiền bi để tạo ra lực cơ học và nhiệt độ cao, phá vỡ liên kết hóa học của dioxin trong đất, chuyển hóa thành các hợp chất không độc hại. Hiệu quả xử lý có thể đạt trên 90% với đất ô nhiễm mức trung bình.

4. Khối lượng đất nhiễm dioxin cần xử lý tại Biên Hòa là bao nhiêu?
   Ước tính hơn 90.000 m³ đất ô nhiễm cần được xử lý, lớn hơn khối lượng xử lý tại sân bay Đà Nẵng (73.000 m³), đòi hỏi công suất xử lý lớn và kế hoạch dài hạn.

5. Có những biện pháp nào để giảm ô nhiễm thứ cấp trong quá trình xử lý?
   Lắp đặt hệ thống thu gom bụi, xử lý khí thải bằng than hoạt tính và quan trắc môi trường định kỳ là các biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khỏe công nhân và cộng đồng xung quanh.

Kết luận

• Ô nhiễm dioxin tại sân bay Biên Hòa là nghiêm trọng, với nồng độ dioxin trong đất bề mặt lên đến gần 1 triệu ppt TEQ và tồn lưu sâu đến 1,8 m.
• Khối lượng đất nhiễm dioxin cần xử lý ước tính hơn 90.000 m³, vượt xa các điểm nóng khác tại Việt Nam.
• Công nghệ Hóa-Cơ thử nghiệm xử lý dioxin đạt hiệu quả cao với đất ô nhiễm mức trung bình (trên 90%), nhưng hiệu quả với đất ô nhiễm nặng còn hạn chế.
• Cần mở rộng quy mô xử lý, kết hợp đa công nghệ và kiểm soát ô nhiễm thứ cấp để đảm bảo hiệu quả và an toàn môi trường.
• Đề xuất triển khai kế hoạch xử lý tổng thể trong 2-3 năm, đồng thời đào tạo chuyển giao công nghệ cho cán bộ kỹ thuật Việt Nam.

Bộ Quốc phòng và các cơ quan liên quan cần phối hợp triển khai mở rộng công nghệ Hóa-Cơ, đồng thời nghiên cứu bổ sung các công nghệ xử lý khác để hoàn thiện kế hoạch xử lý ô nhiễm dioxin tại sân bay Biên Hòa, góp phần phục hồi môi trường và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tổng quan về tình hình ô nhiễm dioxin tại Việt Nam 1.1 Tình hình sử dụng chất diệt cỏ có chứa dioxin trong thời gian chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam Bảng 1.1: Số lượng các chất diệt cỏ đã được sử dụng tại miền Nam Việt Nam trong thời gian chiến tranh với Mỹ Đơn vị: lít Các chất: Tác giả Chất da cam Chất trắng Chất xanh tím, hồng, Tổng cộng xanh lá mạ Westing (1976) 44.920 Trong bảng này số liệu của Westing không bao gồm các chất tím, hồng và xanh mạ là những chất có hàm lượng dioxin rất cao (Bảng 1. Theo Young (2009), thì con số 74.920 lít là tổng số Mỹ đưa vào Việt Nam, đến năm 1972 theo kế hoạch Pacer Ivy đã đưa về nước 25.200 phi (loại 208 lít) chất da cam, tương đương 5.600 lít, còn lượng đã sử dụng là 74. Theo số liệu của Stellman (2003) thì số lượng tổng các chất diệt cỏ là 76.806 lít(~77 triệu) các chất, tương đương với 95.688 kg (~ 95 triệu kg), trong đó có 67% các chất chứa dioxin, mà chủ yếu là chất da cam với khối lượng 49,27 triệu lít, tương đương 63.688 kg các chất diệt cỏ này được phun rải lên 2,63 triệu ha chiếm 15,2% diên tích toàn miền Nam Việt Nam (172.000 ha, theo SIPRI, 1971). Nếu chỉ tính riêng các chất có hoạt chất 2,4,5-T, thì diện tích bị phun rải loại các chất này, cũng theo Stellman và cộng sự là 1,68 triệu ha, chiếm 9,7 % diện tích toàn miền Nam.

3 Từ các số liệu trên đây, có thể đánh giá mật độ phun rải như sau: Tất cả các chất là ~ 36 kg/ha, riêng các chất da cam với khối lượng 49.240 kg, rải trên 1,68 triệu ha thì mật độ 37,5 kg/ ha, gấp 17 lần liều sử dụng trong nông nghiệp theo hướng dẫn của bộ lục quân mỹ năm 1969 là 2,2 kg/ha. Với mật độ này thì các chất diệt cỏ trở thành những chất độc phát quang và phá hoại mùa màng có tính hủy diệt. Theo ước tính có hơn 2,5 triệu ha rừng bị tác độc ở nhiều mức khác nhau gây ảnh hưởng nặng nề đến sinh thái rừng ở nam Việt Nam (Văn phòng 33,2007). Và hàng triệu nạn nhân chất độc da cam/dioxin với nhiều loại chứng bệnh khác nhau: ung thư, suy giảm miễn dịch, tai biến sinh sản, dị tật bẩm sinh, v.

Đặc biệt, ở một số sân bay như Biên Hòa, Đà Nẵng và Phù Cát, có những điểm bị ô nhiễm chất độc da cam/dioxin rất nặng (những “điểm nóng” về môi trường), hàm lượng dioxin trong đất, trong bùn ở đây cao hơn hàng trăm, có nơi hàng ngàn lần ngưỡng cho phép (TCVN 8183: 2009, 1000 ppt TEQ đối với đất, 150 ppt TEQ với trầm tích, bùn).2 Thực trạng ô nhiễm dioxin tại các điểm nóng Theo các kết quả nghiên cứu từ trước đến nay do Việt Nam và quốc tế phối hợp thực hiện đã xác định các sân bay quân sự Đà Nẵng, Phù Cát và Biên Hòa là ba điểm nóng ô nhiễm nặng dioxin trong đất, trầm tích, động vật thủy sinh, chủ yếu là TCDD có nguồn gốc từ chiến tranh ở Việt Nam vốn được quân đội Mỹ sử dụng làm kho chứa, tập kết chất da cam/dioxin trước khi đi phun rải. Hai điểm nóng sân bay Đà Nẵng hiện đang được Bộ Quốc phòng Việt Nam phối hợp với Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) bằng ngân sách của Chính phủ Mỹ thực hiện; sân bay Phù Cát đã được xử lý trong năm 2012 bằng tài trợ của Quĩ Môi trường toàn cầu thông qua Chương trình Phát triển Liên Hợp quốc tại Việt Nam (gọi tắt là Dự án GEF/UNDP Dioxin). Riêng đối với sân bay Biên Hòa, do qui mô và tính chất ô nhiễm phức tạp và không đồng nhất. Vì vậy, đến nay vẫn chưa có biện pháp cụ thể xử lý đất nhiễm dioxin tại sân bay Biên Hòa.

Tình trạng ô nhiễm dioxin tại khu vực sân bay Biên Hòa Các khu ô nhiễm trong sân bay quân sự Biên Hòa bao gồm Khu vực Pacer Ivy (Góc phía Tây sân bay); Khu vực Tây Nam (Góc Tây Nam sân bay); Khu Nam Z1 (bao gồm bãi chôn lấp Z1 và vùng xung quanh); Các hồ bên trong và bên ngoài sân bay được xem là các nguồn ô nhiễm thứ cấp, các khu vực ô nhiễm được mô tả trong hình 1.1 Từ năm 2000, các nghiên cứu được mở rộng và với sự tài trợ của UNDP (Quỹ Ford), GEF (Quỹ môi trường toàn cầu), Ban 10-80/Hatfield (2007), TTNĐVNg/Hatfield (2009), Văn phòng 33/Hatfield/UNDP (2007,2010). Kết quả của các đợt khảo sát cho thấy nồng độ dioxin trong đất và trầm tích của khu vực Z1 là rất cao, với nồng độ cao nhất là 410.000 ppt TEQ trong đất và 5470 ppt (theo trọng lượng khô) trong trầm tích. Các đợt khảo sát tiếp theo vào năm 2004-2005 cho thấy nồng độ vẫn cao trong một vài mẫu trầm tích tại hồ 2, với nồng độ cao nhất trong mẫu trầm tích là 833 ppt TEQ. Trong chương trình khảo sát gần đây nhất vào tháng 1 năm 2008, hiện trạng ô nhiễm dioxin tại khu Z1 vẫn còn cao, với nồng độ TEQ của mẫu cao nhất là 262.

Ngoài ra, các khu vực phía tây nam sân bay và khu vực vành đai của Z1, nồng độ dioxin trong nhiều mẫu vượt quá ngưỡng 1. Đặc biệt các mẫu lấy tại vùng đất thấp ở cuối dốc của khu Z1 bao gồm các kênh rạch thoát nước, ao hồ tại đầu phía Nam của sân bay tiếp tục bị ô nhiễm dioxin với nồng độ cao. Cần có thêm các chương trình lấy mẫu và phân tích mẫu để có thể xác định chính xác thể tích đất và trầm tích cần được xử lý. Nồng độ dioxin tại khu vực Pacer Ivy (địa điểm do Bộ Quốc phòng Mỹ đề nghị khảo sát, nằm ở phía Tây Nam của sân bay) là tương đối cao, cho thấy khu vực này có thể đã được sử dụng để phun thuốc diệt cỏ trong chiến tranh Mỹ - Việt Nam.

Tuy nhiên số lượng mẫu lấy tại khu vực này còn hạn chế. Vì đây là một khu vực có diện tích lớn và có khả năng lan truyền ô nhiễm đến các hệ sinh thái nước qua hệ thống kênh rạch, nên cần thiết phải có những đánh giá kỹ lưỡng về mức độ ô nhiễm.Kết quả nghiên cứu được tổng hợp trong bảng 1.2: Tổng hợp các kết quả nghiên cứu từ năm 2000 của Bộ Quốc phòng, Văn phòng 33 và Ban 10-80. Số Nồng độ trung Khoảng nồng độ Tên dự án Vị trí Loại mẫu mẫu bình (tổng (n) TEQ) (tổng TEQ) Dự án Z1 Khu vực Z1 Đất 50 18750 ppt nd – 410000 ppt & Chương Trầm tích 3 2990 ppt 1380 – 5470 ppt trình 33; 2000, Hồ Cổng 2 Trầm tích 6 339 ppt 236 – 508 ppt 2001 Khu ruộng gần hồ Đất 12 137 ppt nd – 412 ppt Cổng 2 Trầm tích 2 52 ppt 44 – 50 ppt Hồ Biên Hùng Đất 8 83 ppt 5 – 256 ppt Trầm tích 9 107 ppt 59 – 210 ppt Đất 7 50 ppt 26 – 108 ppt Khu ruộng phường Quang Vinh Trầm tích 7 88 ppt 17 – 149 ppt Công ty Trầm tích - - 36 – 833 ppt Hatfield & Hồ phía Nam và hồ Ban 10- Biên Hùng 80, 2004- Đất - - nd - 425 ppt 05 Khu Z1 Đất 8 115390 ppt 109 – 262000 ppt Công ty Góc Tây Nam Đất 16 4617 ppt 4.12 – 65500ppt Hatfield & Khu vực Pacer Ivy Đất 11 2583 ppt 80,3 – 22800 ppt Văn phòng (Góc Tây Nam của 33, tháng đường bay) Trầm tích 4 2835 ppt 1090 – 5970 ppt 1 năm 2008 Vành đai khu Z1 Đất 30 1119 ppt 6,15 – 13300 ppt Trầm tích 1 413 ppt Ao hồ xung quang Trầm tích 5 966 ppt 20,9 – 2240 ppt khu Z1 6 Hình 1. Các khu vực ô nhiễm dioxin tại sân bay Biên Hòa b.

Tình trạng ô nhiễm dioxin tại sân bay Đà Nẵng Kết quả các nghiên cứu của Trung tâm Tư vấn Việt - Nga, Văn phòng Ban Chỉ đạo 33; Ban 10-80 phối hợp với công ty tư vấn Hatfield thực hiện từ năm 1997 đến năm 2012 Văn phòng 33/Hatfield/UNDP/Ban 10-80 (Hatfield/Ban 10-80 (1998, 2000, 2003, 2006, 2007,2011) tại khu vực sân bay Đà Nẵng như sau: - Khu kho chứa, khu rửa và khu nạp. Nồng độ TEQ lớn nhất trong đất được ghi nhận vào năm 2006 là 365.000 ppt trong các mẫu lấy tại khu trộn và nạp cũ, nồng độ này vượt giá trị giới hạn cao nhất (1. Ba mẫu phân tích có nồng độ TCDD > 100.000 ppt và 17 trong số 23 mẫu đất (74%) lấy tại sân bay có nồng độ > 1000 ppt. - Nồng độ TCDD đo được trong tháng 1 năm 2009 lấy tại trung tâm và phía nam sân bay Đà Nẵng thấp hơn đáng kể so với các mẫu lấy tại phía bắc; trừ trường hợp ở khu kho chứa Pacer Ivy (PISA).

Nồng độ TCDD cao chỉ bắt gặp ở một mẫu 7 đất lấy tại vị trí gần khu vực PISA (20.600 ppt; 65% TCDD), và trong một mẫu cá (25,4 ppt TEQ) lấy tại hồ D phía nam sân bay vào năm 2009. - Tại khu nhiễm sân bay Đà Nẵng, dioxin đã thấm sâu vào đất đến 150 cm: lớp đất 120-150 cm, có nồng độ TEQ là 952 ppt (n=5). Nghiên cứu hiện nay và các nghiên cứu trước đây của Hatfield/Ban 10-80 đã xác nhận rằng, nồng độ chất độc da cam dioxin cao nhất ở Việt Nam được tìm thấy trong đất ở lớp bề mặt 10 cm trên cùng; tại một số điểm nồng độ cao được tìm thấy ở độ sâu lớn hơn (ví dụ > 30 cm), nhưng chỉ trong các vùng bị giới hạn tại khu nạp và trộn cũ, khu kho chứa cũ, và PISA ở sân bay thành phố Đà Nẵng. Trong nghiên cứu này, mặt cắt đứng ở khu kho chứa Pacer Ivy chỉ ra rằng nồng độ TEQ tăng theo độ sâu: 0-10 cm và 10-30 cm.

- Theo hướng lan tỏa, dioxin tích tụ trong hồ Sen, trong bùn, động vật, thực vật thủy sinh: trong 3 hồ: hồ Sen A bị ô nhiễm dioxin nặng cần có biện pháp xử lý. Hồ B và hồ C: trong các mẫu bùn và cá nồng độ dioxin không cao, dưới 100 ppt TEQ. - Khu vực ngoài sân bay theo hướng lan tỏa: Đất khu dân cư, bùn trong các hồ Xuân Hà, hồ 29-3, sông Hàn, sông Cẩm Lệ, sông Phú Lộc có nồng độ dioxin thấp, dưới mức cho phép. - Động vật, thực vật thủy sinh trong hồ Sen A có hàm lượng dioxin cao, trên ngưỡng cho phép, cần xử lý và không được sử dụng làm thực phẩm và thức ăn cho chăn nuôi.

- Kết quả khảo sát vào năm 2009 cho thấy nồng độ dioxin cao và khẳng định khu vực đầu phía bắc sân bay Đà Nẵng là một điểm nóng.