Chương 3: Dung Sai Lắp Ghép Bề Mặt Trụ Trơn và Phương Pháp Đo Lường

Tài liệu nghiên cứu Chuong 3 dung sai lap ghep va do luong be mat tru tron 1, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Đề tài: Chương 3 Dung Sai Lắp Ghép Và Đo Lường Bề Mặt Trụ Tròn 1

Mục lục chi tiết

• 3. CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO
• 3.1. Hệ thống dung sai kích thước (TCVN 2244 - 99)
• 3.1.1. Quy định dung sai lắp ghép
• 3.1.2. Công thức dung sai
• 3.1.3. Khoảng kích thước
• 3.1.4. Cấp chính xác
• 3.1.5. Sai lệch cơ bản
• 3.2. Hệ thống lắp ghép trụ trơn (TCVN 2245 - 99)
• 3.2.1. Đặt vấn đề
• 3.2.2. Hệ thống lỗ
• 3.2.3. Hệ thống trục
• 3.2.4. Chọn hệ thống lắp ghép
• 3.3. Tính, chọn mối ghép có khe hở theo tiêu chuẩn
• 3.3.1. Tính toán chọn kiểu lắp theo điều kiện ma sát ướt
• 3.3.2. Chọn mối ghép có khe hở theo kinh nghiệm
• 3.4. Tính, chọn mối ghép có độ dôi
• 3.5. Chọn mối ghép có độ dôi theo kinh nghiệm
• 3.6. Tính chọn mối ghép trung gian
• 3.6.1. Tính xác suất nhận được độ dôi và độ hở của lắp ghép

Tóm tắt

I. Khám phá dung sai lắp ghép bề mặt trụ trơn theo TCVN 2244

Trong ngành cơ khí chế tạo, dung sai lắp ghép bề mặt trụ trơn là một khái niệm nền tảng, quyết định trực tiếp đến chất lượng, độ bền và khả năng làm việc của sản phẩm. Việc sản xuất ra các chi tiết có kích thước chính xác tuyệt đối là không thể và không kinh tế. Do đó, dung sai ra đời để quy định một phạm vi sai số cho phép, đảm bảo các chi tiết khi lắp ráp vẫn thực hiện đúng chức năng kỹ thuật. Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 2244-99 đã hệ thống hóa các quy định về dung sai kích thước, tạo cơ sở cho việc thiết kế và chế tạo mang tính thống nhất và tiêu chuẩn hóa. Tài liệu gốc chỉ rõ, đặc tính của một mối ghép (X) là một hàm số phụ thuộc vào kích thước của loạt lỗ (XA) và trục (XB). Khi đó, dung sai của mối ghép được xác định bằng tổng dung sai của các chi tiết thành phần: TX = TXA + TXB. Công thức này là nguyên tắc cơ bản cho mọi tính toán liên quan đến lắp ghép, khẳng định rằng sai số tích lũy là yếu tố phải được kiểm soát chặt chẽ. Việc hiểu rõ bản chất của dung sai không chỉ giúp kỹ sư lựa chọn phương pháp gia công phù hợp mà còn đảm bảo tính đổi lẫn chức năng, một yêu cầu cốt lõi trong sản xuất hàng loạt hiện đại.

1.1. Định nghĩa dung sai và các khái niệm kích thước cơ bản

Dung sai của một kích thước (T) là hiệu số giữa kích thước giới hạn lớn nhất và kích thước giới hạn nhỏ nhất. Nó đại diện cho miền giá trị cho phép mà kích thước thực của chi tiết có thể dao động. Các khái niệm liên quan bao gồm: kích thước danh nghĩa (kích thước lý thuyết ghi trên bản vẽ), kích thước giới hạn (kích thước lớn nhất và nhỏ nhất cho phép), và sai lệch giới hạn (hiệu số giữa kích thước giới hạn và kích thước danh nghĩa). Sai lệch cơ bản là sai lệch giới hạn nằm gần đường không nhất, quyết định vị trí của miền dung sai so với kích thước danh nghĩa. Việc nắm vững các khái niệm này là bước đầu tiên để đọc hiểu và áp dụng đúng các tiêu chuẩn kỹ thuật.

1.2. Mối quan hệ giữa sai số chế tạo và kích thước chi tiết

Thực nghiệm và nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa sai số chế tạo và kích thước danh nghĩa của chi tiết. Theo tài liệu, sai số có thể được biểu diễn qua công thức: ∆ = C * d^x, trong đó 'd' là đường kính danh nghĩa và 'C' là hệ số phụ thuộc vào mức độ chính xác của phương pháp gia công. Từ đó, công thức tính dung sai được tiêu chuẩn hóa thành T = a * i, với 'a' là hệ số cấp chính xác và 'i' là đơn vị dung sai. Đơn vị dung sai (i) phụ thuộc vào kích thước danh nghĩa, ví dụ với kích thước từ 1-500mm, công thức là i = 0,45 * ³√D + 0,001D. Điều này cho thấy chi tiết càng lớn thì dung sai cho phép càng rộng trong cùng một cấp chính xác.

1.3. Hệ thống cấp chính xác tiêu chuẩn IT trong TCVN

TCVN quy định 20 cấp chính xác, ký hiệu từ IT01, IT0, IT1 đến IT18, với độ chính xác giảm dần. Các cấp từ IT5 đến IT8 được sử dụng phổ biến trong cơ khí thông dụng, trong khi các cấp IT01 đến IT4 yêu cầu độ chính xác rất cao, thường dùng cho các chi tiết mẫu hoặc dụng cụ đo. Ngược lại, các cấp từ IT12 đến IT16 dành cho gia công thô. Hệ số cấp chính xác 'a' từ cấp 5 trở đi tạo thành một cấp số nhân với công bội 1.6, nghĩa là cứ sau 5 cấp chính xác thì giá trị dung sai tăng lên 10 lần. Việc phân chia này giúp chuẩn hóa yêu cầu kỹ thuật và lựa chọn công nghệ gia công tương ứng.

II. Tầm quan trọng dung sai lắp ghép Giải quyết bài toán đổi lẫn

Bài toán cốt lõi mà dung sai lắp ghép giải quyết là tính đổi lẫn chức năng. Trong sản xuất hàng loạt, các chi tiết được chế tạo độc lập và phải có khả năng lắp lẫn với nhau mà không cần sửa chữa hay lựa chọn thủ công. Nếu không có một hệ thống dung sai tiêu chuẩn, mỗi mối ghép sẽ yêu cầu một cặp lỗ và trục được gia công riêng biệt, làm tăng chi phí và giảm hiệu quả sản xuất. Tài liệu nghiên cứu nhấn mạnh rằng: “vấn đề đặt ra là cần đưa ra một hệ thống tiêu chuẩn để ứng với một đặc tính lắp ghép cho trước thì chỉ hình thành một kiểu lắp mà thôi”. Việc tiêu chuẩn hóa này, cụ thể là TCVN 2245-99, đã tạo ra các hệ thống lắp ghép như hệ thống lỗ cơ sở và hệ thống trục cơ sở. Các hệ thống này giới hạn số lượng dao và calip cần thiết, đơn giản hóa quy trình thiết kế, chế tạo và kiểm tra. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể dễ dàng thay thế các bộ phận hỏng hóc, tối ưu hóa dây chuyền lắp ráp và đảm bảo chất lượng sản phẩm đồng đều trên quy mô lớn.

2.1. Phân loại các kiểu lắp ghép cơ bản Lỏng Chặt Trung gian

Dựa trên mối quan hệ kích thước giữa lỗ và trục, có ba loại lắp ghép chính. Lắp lỏng (lắp có độ hở) là kiểu lắp luôn tạo ra khe hở giữa hai chi tiết, cho phép chuyển động tương đối. Lắp chặt (lắp có độ dôi) là kiểu lắp luôn tạo ra sự chèn ép giữa hai chi tiết, dùng để cố định chúng với nhau và truyền tải lực. Cuối cùng, lắp trung gian là kiểu lắp mà tùy thuộc vào kích thước thực của lỗ và trục, có thể tạo ra độ hở hoặc độ dôi. Mỗi kiểu lắp phục vụ một mục đích kỹ thuật riêng, và việc lựa chọn đúng kiểu lắp là yếu tố quyết định đến hiệu suất làm việc của cơ cấu.

2.2. Hiểu về miền dung sai và sai lệch cơ bản của trục và lỗ

Miền dung sai là một vùng giới hạn bởi hai đường biểu thị sai lệch giới hạn trên và sai lệch giới hạn dưới. Vị trí của miền dung sai so với đường không (đường biểu thị kích thước danh nghĩa) được xác định bởi sai lệch cơ bản. TCVN 2244-99 quy định 27 sai lệch cơ bản cho lỗ (ký hiệu bằng chữ in hoa A, B, C...ZC) và 27 sai lệch cơ bản cho trục (ký hiệu bằng chữ in thường a, b, c...zc). Ví dụ, với lỗ, sai lệch cơ bản là sai lệch dưới (EI), còn với trục là sai lệch trên (es) nếu miền dung sai nằm dưới đường không. Sự kết hợp giữa một cấp chính xác (ví dụ IT7) và một sai lệch cơ bản (ví dụ H) sẽ tạo thành một miền dung sai hoàn chỉnh (ví dụ H7).

III. Hướng dẫn hệ thống lắp ghép trụ trơn theo TCVN 2245 99

Để đơn giản hóa việc thiết kế và chế tạo, TCVN 2245-99 đưa ra hai hệ thống lắp ghép tiêu chuẩn: hệ thống lỗ cơ sở và hệ thống trục cơ sở. Việc lựa chọn một trong hai hệ thống này giúp giảm đáng kể số lượng các kiểu lắp ghép có thể có, từ đó tối ưu hóa việc sử dụng dụng cụ cắt, calip đo và quy trình công nghệ. Trong thực tế, hệ thống lỗ cơ sở được ưu tiên sử dụng rộng rãi hơn. Lý do là việc chế tạo một loạt các trục với các kích thước khác nhau bằng máy tiện thường dễ dàng và kinh tế hơn so với việc chế tạo các lỗ có kích thước đa dạng, vốn đòi hỏi các dụng cụ chuyên dụng như mũi doa, chuốt có kích thước cố định. Bằng cách giữ kích thước lỗ không đổi (lỗ cơ sở H có sai lệch dưới EI = 0) và chỉ thay đổi kích thước trục, người thiết kế có thể tạo ra mọi kiểu lắp ghép cần thiết, từ lỏng, trung gian đến chặt. Điều này không chỉ giúp tiêu chuẩn hóa sản xuất mà còn đảm bảo tính đổi lẫn chức năng một cách hiệu quả nhất.

3.1. Phân tích ưu điểm của hệ thống lỗ cơ sở Lỗ H

Hệ thống lỗ cơ sở lấy lỗ có sai lệch cơ bản là H làm chuẩn. Lỗ 'H' có sai lệch giới hạn dưới bằng không (EI = 0). Để tạo ra các kiểu lắp ghép khác nhau, người ta sẽ phối hợp lỗ cơ sở này với các trục có sai lệch cơ bản khác nhau. Ví dụ, khi ghép lỗ H với các trục từ 'a' đến 'h', ta sẽ có lắp lỏng. Khi ghép với các trục 'js' đến 'n', ta có lắp trung gian. Còn khi ghép với các trục từ 'p' đến 'zc', ta sẽ nhận được lắp chặt. Sự ưu việt của hệ thống này nằm ở việc giảm thiểu số lượng dụng cụ gia công và kiểm tra cho lỗ, vốn là các chi tiết phức tạp và tốn kém hơn để sản xuất.

3.2. Tìm hiểu về hệ thống trục cơ sở Trục h và ứng dụng

Hệ thống trục cơ sở hoạt động theo nguyên tắc ngược lại, lấy trục có sai lệch cơ bản là 'h' làm chuẩn. Trục 'h' có sai lệch giới hạn trên bằng không (es = 0). Để tạo các kiểu lắp khác nhau, trục cơ sở 'h' được phối hợp với các lỗ có sai lệch cơ bản khác nhau. Ví dụ, ghép trục 'h' với các lỗ từ 'A' đến 'H' sẽ tạo ra lắp lỏng. Hệ thống này ít phổ biến hơn nhưng vẫn được sử dụng trong một số trường hợp đặc thù, chẳng hạn như khi cần lắp nhiều chi tiết có lỗ khác nhau lên cùng một đoạn trục có đường kính không đổi, hoặc khi sử dụng các chi tiết tiêu chuẩn như vòng bi, bạc lót có kích thước ngoài đã được chuẩn hóa theo trục 'h'.

IV. Bí quyết tính toán và chọn kiểu lắp ghép có độ dôi độ hở

Việc lựa chọn và tính toán kiểu lắp ghép phù hợp là một bước quan trọng trong quy trình thiết kế cơ khí, đòi hỏi sự cân nhắc giữa yêu cầu chức năng và điều kiện làm việc. Đối với lắp có độ hở, mục tiêu thường là đảm bảo một màng dầu bôi trơn giữa hai bề mặt chuyển động, như trong các mối ghép ổ trượt. Tài liệu gốc đưa ra điều kiện tính toán dựa trên chiều dày nhỏ nhất cho phép của màng dầu [hmin], đảm bảo ma sát ướt và hiệu suất làm việc tốt nhất. Các thông số như tải trọng, tốc độ quay, độ nhớt của dầu và độ nhám bề mặt đều ảnh hưởng đến việc xác định độ hở tối ưu (Stnh) và giới hạn cho phép. Ngược lại, đối với lắp có độ dôi, bài toán tập trung vào việc đảm bảo mối ghép đủ bền để truyền tải lực hoặc mô-men xoắn mà không bị trượt tương đối. Quá trình tính toán dựa trên lý thuyết sức bền vật liệu, cụ thể là bài toán Lamé cho ống dày, để xác định áp lực bề mặt và độ dôi cần thiết. Cần đảm bảo độ dôi nhỏ nhất [Nmin] đủ lớn để thắng ma sát, đồng thời độ dôi lớn nhất [Nmax] không gây ra biến dạng dẻo hoặc phá hủy chi tiết.

4.1. Phương pháp tính toán chọn lắp ghép có độ hở cho ổ trượt

Để chọn kiểu lắp cho ổ trượt, cần thỏa mãn ba điều kiện chính: Smin ≥ [Smin] (đảm bảo màng dầu không bị phá vỡ), Smax < [Smax] (tránh rung động và va đập), và Sm ≈ Stnh (độ hở trung bình gần với độ hở tốt nhất để tối ưu hiệu suất). Quá trình tính toán bắt đầu bằng việc xác định chiều dày màng dầu nhỏ nhất cho phép [hmin] dựa trên độ nhám bề mặt và hệ số an toàn. Từ đó, sử dụng các công thức thủy động học để tìm ra các giá trị độ hở giới hạn [Smin], [Smax] và độ hở tốt nhất Stnh. Cuối cùng, tra bảng tiêu chuẩn TCVN 2245-99 để chọn một kiểu lắp có đặc tính (Smin, Smax) thỏa mãn các điều kiện tính toán trên.

4.2. Công thức xác định độ dôi tối thiểu và tối đa cho lắp chặt

Việc tính toán lắp có độ dôi bắt đầu bằng việc xác định áp lực riêng nhỏ nhất [pmin] trên bề mặt tiếp xúc để truyền được ngoại lực (mô-men xoắn hoặc lực dọc trục). Từ [pmin], ta tính được độ dôi tính toán nhỏ nhất (Nmin.tt). Độ dôi cho phép nhỏ nhất [Nmin] phải kể thêm ảnh hưởng của độ nhám bề mặt: [Nmin] = Nmin.tt + 5(RaD + Rad). Tiếp theo, xác định áp lực riêng cho phép lớn nhất [pmax] để chi tiết không bị biến dạng dẻo, từ đó tính ra độ dôi cho phép lớn nhất [Nmax]. Cuối cùng, chọn một kiểu lắp tiêu chuẩn sao cho Nmin ≥ [Nmin] và Nmax ≤ [Nmax], đảm bảo mối ghép vừa đủ bền, vừa an toàn.

V. Top ứng dụng dung sai lắp ghép trong các chi tiết máy thực tế

Dung sai lắp ghép bề mặt trụ trơn có mặt trong hầu hết các sản phẩm cơ khí, từ những thiết bị đơn giản đến các cỗ máy phức tạp. Việc áp dụng đúng các kiểu lắp ghép là yếu tố sống còn để đảm bảo máy móc vận hành trơn tru và bền bỉ. Các mối ghép có độ hở thường được tìm thấy trong các cơ cấu cần chuyển động tương đối như trục khuỷu và bạc lót trong động cơ đốt trong, trục và ổ trượt trong hộp số. Ở đây, một khe hở được tính toán cẩn thận cho phép hình thành màng dầu bôi trơn, giảm ma sát và mài mòn. Ngược lại, các mối ghép có độ dôi được sử dụng để cố định các chi tiết với nhau một cách chắc chắn. Ví dụ điển hình là lắp vành răng bánh vít vào thân bánh vít, lắp bánh răng hoặc đĩa xích lên trục, hay ép bạc lót vào thân máy. Trong những trường hợp này, độ dôi tạo ra một áp lực lớn trên bề mặt tiếp xúc, tạo ra lực ma sát đủ để truyền mô-men xoắn lớn mà không cần đến các chi tiết kẹp chặt phụ như then hoặc vít.

5.1. Ví dụ về lắp lỏng Mối ghép chốt piston và ổ trượt

Mối ghép giữa chốt piston với lỗ trên piston và đầu nhỏ thanh truyền trong động cơ là một ví dụ kinh điển của lắp lỏng. Chốt piston phải có khả năng xoay tương đối trong lỗ để cơ cấu hoạt động. Kiểu lắp thường dùng là H7/g6, tạo ra một độ hở nhỏ và được kiểm soát chặt chẽ. Độ hở này đảm bảo không gian cho màng dầu bôi trơn, giảm ma sát khi piston di chuyển với tốc độ cao, đồng thời ngăn ngừa hiện tượng kẹt cứng do giãn nở nhiệt. Việc lựa chọn cấp chính xác cao (IT6, IT7) cho thấy yêu cầu khắt khe về độ đồng đều của khe hở để đảm bảo tuổi thọ và hiệu suất của động cơ.

5.2. Các ứng dụng của lắp chặt Vành răng bánh đai và trục

Trong các bộ truyền động, việc truyền công suất từ trục đến bánh răng, bánh đai hay đĩa xích đòi hỏi một mối ghép cực kỳ chắc chắn. Lắp chặt là giải pháp tối ưu cho nhiệm vụ này. Các kiểu lắp như H7/p6, H7/r6 hoặc thậm chí H7/u7 được sử dụng tùy thuộc vào tải trọng. Ví dụ, lắp vành răng đồng của bánh vít vào thân gang, hay lắp bánh xe lửa vào trục toa tàu đều sử dụng độ dôi lớn. Lực ép sinh ra từ độ dôi này tạo ra ma sát đủ lớn để truyền mô-men xoắn hàng nghìn Nm. Trong nhiều trường hợp, mối ghép có độ dôi còn được kết hợp với các biện pháp an toàn phụ như then để tăng cường khả năng chịu tải đột ngột.

5.3. Vai trò của lắp trung gian trong định vị và lắp ráp

Lắp trung gian, ví dụ H7/k6, đóng vai trò quan trọng trong các cơ cấu yêu cầu định vị chính xác nhưng vẫn có thể tháo lắp khi cần thiết. Kiểu lắp này có thể tạo ra một độ dôi nhỏ hoặc một độ hở nhỏ. Nó đảm bảo các chi tiết được lắp vào nhau một cách khít, không có hiện tượng rung lắc, nhưng không yêu cầu lực ép quá lớn. Ứng dụng phổ biến bao gồm lắp các tay quay, bánh đà lên đầu trục, hoặc định vị các vòng ngoài của ổ bi trong thân hộp giảm tốc. Khả năng vừa định vị chính xác vừa cho phép tháo lắp tương đối dễ dàng làm cho lắp trung gian trở thành lựa chọn lý tưởng cho nhiều bài toán thiết kế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 27/08/2013 1 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống dung sai kích thước (TCVN 2244 - 99).
Nếu kí hiệu đặc tính của mối ghép là X thì quan hệ của nó với kích thước của loạt lỗ (XA) và trục (XB) có thể biểu diễn: X = f(XA , XB) 27/08/2013 2 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống dung sai kích thước (TCVN 2244 - 99).

 XA , XB là những đại lượng ngẫu nhiên, độc lập biến đổi trong một miền sai số nào đó, tùy thuộc vào quá trình gia công, tương ứng là ∆XA và ∆XB. Khi đó, đặc tính của lắp ghép cũng tương ứng biến đổi trong một miền sai số ∆X với: ∂f ∂f ∆X = ∆X A + ∆X B ∂X A ∂X B  Thực chất, ∆XA và ∆XB chính là phạm vi cho phép lớn nhất của sai số hay chính là dung sai của loạt kích thước trục và lỗ. Vậy: ∂f ∂f TX = TX A + TX B ∂X A ∂X B Trong đó: ∂f ∂f = =1 ∂X A ∂X B Do đó: TX = TX A + TX B (3.1) 27/08/2013 3 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống dung sai kích thước (TCVN 2244 - 99).

Qui định dung sai lắp ghép:Theo sự nghiên cứu và hệ thống hoá thí nghiệm, người ta tìm ra mối quan hệ giữa sai số chế tạo và kích thước như sau: ∆ ∆ = Cx d • C là hệ số chỉ mức độ chính xác của phương pháp gia công và x = 2,5 ÷ 3,5 • d - đường kính danh nghĩa của chi tiết khảo sát 0 d 27/08/2013 4 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống dung sai kích thước (TCVN 2244 - 99). Công thức dung sai:  Từ việc xác định được sai số ứng với kích thước gia công mà người ta tìm cách điều chỉnh máy sao cho sai số này nằm trong giới hạn dung sai yêu cầu. Nhận thấy, sai số phụ thuộc vào kích thước gia công và điều kiện gia công.

Công thức trên có thể viết thành δ = a.i a là hệ số cấp chính xác i là đơn vị dung sai phụ thuộc độ lớn đường kính danh nghĩa Vôùi kích thöôùc töø (1-500) mm T = a.i = a(0,45 D + 0,001D) 3 Vôùi kích thöôùc töø (500-3150)mm i = 0,004D + 2,1 27/08/2013 5 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO Khoảng kích thước  Trong cùng một cấp chính xác nhận thấy trị số dung sai chỉ phụ thuộc vào i (theo (*)) tức là phụ thuộc vào kích thước.D2 27/08/2013 6 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống dung sai kích thước (TCVN 2244 - 99). • Cấp chính xác • Tiêu chuẩn quy định 20 cấp chính xác kí hiệu là: IT01, IT1, ., IT18 theo thứ tự độ chính xác giảm dần. • Các cấp chính xác từ IT1 ÷ IT18 thông dụng.

• Cấp IT01 ÷ IT4 độ chính xác rất cao. • Cấp IT5 - IT8 cơ khí thông dụng • Cấp IT9 ÷ IT11 cơ khí lớn (gia công các chi tiết có kích thước lớn) • IT12 ÷ IT16 gia công thô. 27/08/2013 7 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO  a - hệ số cấp chính xác. Từ cấp 5, a tạo thành một cấp số nhân với công bội ϕ = 1,6, cứ sau 5 cấp chính xác thì giá trị dung sai tăng lên 10 lần.

Trị số a càng nhỏ thì cấp chính xác càng cao và ngược lại. Ta có thể dùng trị số a để so sánh mức độ chính xác của 2 kích thước bất kì. IT5 IT6 IT7 IT8 IT9 IT10 IT11 IT12 IT13 7i 10i 16i 25i 40i 64i 100i 160i 250i 27/08/2013 8 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO  Với các cấp chính xác từ IT01 – IT1: IT01: T = 0,3 + 0,008D IT0: T = 0,5 + 0,012D IT1: T = 0,8 + 0,020D  Với các cấp chính xác từ IT2 – IT4: IT 5 IT 5 2 IT 2 = IT1 × 4 IT 3 = IT1 × 4 ( ) IT1 IT1 IT 5 3 IT 4 = IT1 × 4 ( ) IT1 27/08/2013 9 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống dung sai kích thước (TCVN 2244 - 99).

• Sai lệch cơ bản :Sai lệch cơ bản là 1 trong 2 sai lệch giới hạn nằm gần đường không nhất. Nó xác định vị trí của miền dung sai so với đường không. Nếu miền dung sai nằm phía trên kích thước danh nghĩa thì sai lệch cơ bản là sai lệch dưới (ei,EI) còn nếu nằm phía dưới kích thước danh nghĩa thì là sai lệch trên (es, ES). MiÒn dung sai trôc T MiÒn dung sai lç T es = ei + T es = ei + T Sai lÖch c¬ b¶n Sai lÖch c¬ b¶n ei ei Sai lÖch c¬ b¶n es es Sai lÖch c¬ b¶n a a ch thí c danh nghÜ ch thí c danh nghÜ ei = es - T ei = es - T T T KÝ KÝ 27/08/2013 10 Theo TCVN 2244-1999 có 27 sai lệch cơ bản của lỗ và 27 sai lệch cơ bản của trục đối xứng đối với nhau qua đường không.

27/08/2013 11 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống lắp ghép trụ trơn(TCVN 2245-99). • Đăt vấn đề Dung sai của độ hở: TS = Smax - Smin TS = Smax - Smin = ES – ei - EI + es = TD + Td Dung sai của độ dôi: TN = Nmax - Nmin TN= dmax - Dmin - (dmin - Dmax) = Td + TD Dung sai của đặc trưng mối ghép. TN(S) = Smax - Smin = Nmax – Nmin = Smax + Nmax = TD + Td Khi đó với cùng một yêu cầu đặt ra có rất nhiều phương án lắp ghép để đảm bảo yêu cầu đó.

Khi đó không đảm bảo được tính đổi lãn chức năng. Như vậy, vấn đề đặt ra là cần đưa ra một hệ thống tiêu chuẩn để ứng với một đặc tính lắp ghép cho trước thì chỉ hình thành một kiểu lắp mà thôi. 27/08/2013 12 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống lắp ghép trụ trơn(TCVN 2245-99).

Dung sai trục LỖ CƠ SỞ(H) Hệ thống lỗ 27/08/2013 13 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống lắp ghép trụ trơn(TCVN 2245-99).  Hệ thống lỗ: Khi phối hợp lỗ cơ sở H với: Các miền dung sai từ a ÷ h sẽ nhận được mối ghép có độ hở. Các miền dung sai js, k,m,n sẽ nhận được mối ghép trung gian.

Các miền dung sai từ p – zc sẽ nhận được mối ghép có độ dôi.  27/08/2013 14 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống lắp ghép trụ trơn(TCVN 2245-99). Dung sai lỗ TRỤC CƠ SỞ (h) Hệ thống trục 27/08/2013 15 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3.

Hệ thống lắp ghép trụ trơn(TCVN 2245-99).  Hệ thống trục: Khi phối hợp trục cơ sở h với: Các miền dung sai từ A – H sẽ nhận được mối ghép có độ hở. Các miền dung sai JS, K, M,N sẽ nhận được mối ghép trung gian. Các miền  dung sai từ P – ZC sẽ nhận được mối ghép có độ dôi.

 27/08/2013 16 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống lắp ghép trụ trơn(TCVN 2245-99). Chọn hệ thống lắp ghép Ví dụ: Mối ghép giữa chốt ắc với lỗ của biên và thành piston. 27/08/2013 17 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3.

Hệ thống lắp ghép trụ trơn(TCVN 2245-99). Hệ thống lỗ: φ40H7/g6 Hoặc φ40 H7-g6 Hoặc H7 Φ 40 g6 + 0. 025 27/08/2013 18 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3. Hệ thống lắp ghép trụ trơn(TCVN 2245-99).

Hệ thống trục: φ30F7/h6 Hoặc φ30 F7- h6 Hoặc F7 Φ30 h6 + 0.013 27/08/2013 19 27/08/2013 20 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO 3.Tính, chọn mối ghép có khe hở theo tiêu chuẩn. độ lệch tâm tương đối Để tính toán chọn kiểu lắp cho mối ghép ta dựa theo 2 điều kiện: Phải đảm bảo ma sát ưtrượt trong ổ, nghĩa là với chiều dày nhỏ nhất cho phép [hmin] của nêm dầu vẫn phải đảm bảo ma sát ướt trong ổ, muốn vậy phải đảm bảo điều kiện: [hmin] ≥ k(RZD + RZd + γb ) ≈ k(4RaD + 4Rad + γb ) Trong đó: k – hệ số dự trữ tin cậy, k ≥ 2;γb – lượng bổ xung đảm bảo màng dầu không bị phá vỡ: γb = (2÷3) µ m. RZD, RZd và RaD , Rad – các thông số đặc trưng độ nhám bề mặt ổ và bề mặt trục. 27/08/2013 21 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO ổ làm việc với hiệu suất tốt nhất: theo điều kiện ma sát ướt thì h ≥ [hmin], khi h đạt giá trị lớn nhất có thể thì điều kiện ma sát ướt được đảm bảo một cách tin cậy nhất, do đó ổ làm việc với hiệu suất tốt nhất, Stnh.

Để đảm bảo điều kiện này thì độ hở trung bình Sm của kiểu lắp mà ta chọn phải gần nhất với giá trị Stnh: Sm ≈ Stnh Theo lý thuyết của thuỷ động học của dầu trong ổ người ta đã tìm được quan hệ giữa h và S như sau: Trong đó: m1, m2 – hệ số phụ thuộc vào tỉ số l/dN (chiều dài ổ và đường kính danh nghĩa lắp ghép); p - áp lực trung bình của ổ, N/m2: p = R/(l.dN); R – tải trọng hướng tâm tác dụng lên ngỗng trục, N; µ - độ nhớt động học của dầu ở nhiệt độ khi ổ làm việc, N/m2; ω - tốc độ góc của trục, rad/s: ω= πn/30; n- số vòng quay của trục, v/ph; 27/08/2013 22 CHƯƠNG 3: DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRỤ TRƠN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐO • Để hở tốt nhất (Stnh) là giá trị S khi Biểu thị quan hệ h và S bằng đồ thị h đạt giá trị lớn nhất h’. • Ứng với giá trị nhỏ nhất cho phép của chiều dày nêm dầu [hmin], ta cũng xác định được hai giá trị độ hở nhỏ nhất và lớn nhất cho phép [Smin], [Smax]. • Từ công thức trên ta tính được: χmin - độ hở lệch tâm tương đối khi độ hở S = [Smin].