CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THIẾT LẬP BỘ CHỈ SỐ ĐO LƯỜNG ỔN ĐỊNH HỆ THỐNG TÀI CHÍNH 1. Khái quát chung về hệ thống tài chính 1. Khái niệm hệ thống tài chính Có khá nhiều cách tiếp cận khác nhau khi đề cập đến hệ thống tài chính. Một số nghiên cứu có thể nhìn nhận hệ thống dưới góc phân phối tài chính và chia hệ thống tài chính thành các bộ phận: tín dụng, bảo hiểm, tài chính Nhà nước, tài chính doanh nghiệp và tài chính hộ gia đình, tổ chức xã hội.
Một số nghiên cứu khác đề cập đến hệ thống tài chính dưới góc độ trung gian vốn hoặc chức năng (Schmidt và Hryckiewicz, 2006). Đối với cách tiếp cận dựa trên trung gian vốn, Gurley và Shaw (1960) định nghĩa “hệ thống tài chính là nơi luân chuyển vốn trong nền kinh tế từ người thừa vốn (người tiết kiệm) đến người thiếu vốn (người đầu tư) trong đó có sự tham gia của ngân hàng và các tổ chức trung gian tài chính”. Đối với cách tiếp cận dựa trên chức năng, Merton và Bodie (1995) cho rằng “một hệ thống tài chính sẽ thực hiện đầy đủ các chức năng nhất định bao gồm: luân chuyển vốn theo thời gian và không gian, chuyển đổi các quyền truy đòi và nghĩa vụ, phân bổ rủi ro, cung cấp thông tin, xóa bỏ vấn đề về động cơ, và cung cấp cơ chế thanh toán”. Một cách tiếp cận nữa là kết hợp cả hai góc độ trên.
Đây cũng là cách tiếp cận được nhiều tổ chức quốc tế và nhà kinh tế độc lập quan tâm. Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) định nghĩa “hệ thống tài chính bao gồm các tổ chức và thị trường tương tác với nhau nhằm mục tiêu luân chuyển vốn cho đầu tư, và cung cấp các phương tiện, ba gồm các hệ thống thanh toán, để tài trợ vốn cho hoạt động thương mại”. Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF, 2004) cho rằng “hệ thống tài chính bao gồm các ngân hàng, thị trường tài chính, các quỹ hưu trí và quỹ đầu tư, hạ tầng tài chính và Ngân hàng trung ương cũng như các cơ quan quản lý khác Các tổ chức và thị trường trong hệ thống tài chính giúp thực hiện các giao dịch kinh tế và truyền tải 15 chính sách tiền tệ và giúp luân chuyển từ tiết kiệm đến đầu tư, từ đó hỗ trợ tăng trường kinh tế”. Tô Kim Ngọc và Nguyễn Thanh Nhàn (2019) nhận định: “hệ thống tài chính là một tổng thể bao gồm các chủ thể dư thừa và thiếu hụt vốn (người tiết kiệm và nhà đầu tư), tổ chức tài chính, thị trường tài chính, các tổ chức quản lý giám sát và điều hành hệ thống tài chính để tổ chức phân bổ nguồn lực tài chính theo thời gian.” Như vậy, có thể hiểu hệ thống tài chính là một tổng thể bao gồm các chủ thể dư thừa và thiếu hụt vốn, các tổ chức và thị trường tài chính, các cơ quan quản lý giám sát hoạt động với mục tiêu luân chuyển và phân bổ vốn hiệu quả, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Phương thức luân chuyển vốn trong hệ thống tài chính Dựa vào sự vận động của các dòng vốn trong hệ thống tài chính, các chủ thể dư thừa và thiếu hụt vốn có thể chuyển giao số vốn theo một trong trong hai cách: chuyển giao vốn trực tiếp và chuyển giao vốn gián tiếp (qua trung gian). Phương thức luân chuyển vốn trong hệ thống tài chính. Vốn Thị Vốn trường tài chính Người tiết kiệm Người đầu tư (Người cung ứng vốn) (Người có nhu cầu vốn) Vốn Trung Vốn gian tài chính Nguồn: Tô Kim Ngọc và Nguyễn Thanh Nhàn (2019) Phương thức luân chuyển vốn trực tiếp: là phương thức trong đó vốn được chuyển giao trực tiếp từ người dư thừa đến người thiếu hụt vốn, có thể thông qua 16 môi giới. Trong đó, người môi giới chỉ là người ở giữa, thực hiện kết nối, giúp cho hai bên đối tác gặp nhau mà không thực hiện giao dịch cho bản thân.
Hoạt động chuyển giao vốn này thường được thực hiện trên thị trường tài chính, thông qua việc mua bán các công cụ tài chính giữa người tiết kiệm và người đi vay, trong đó người đi vay sẽ phát hành công cụ tài chính cho người tiết kiệm. Phương thức luân chuyển vốn gián tiếp: là phương thức trong đó vốn được chuyển giao từ người dư thừa đến người thiếu hụt thông qua vai trò của các trung gian tài chính. Sự xuất hiện của các trung gian tài chính (ngân hàng, công ty bảo hiểm, công ty tài chính, cho thuê tài chính…) giúp giảm thiểu những hạn chế từ việc đầu tư trực tiếp như: chi phí giao dịch lớn, tính lỏng các tài sản tài chính kém, rủi ro cao… 1. Cấu trúc hệ thống tài chính Cách phân loại hệ thống tài chính phổ biến nhất hiện nay là dựa vào tầm quan trọng của kênh dẫn vốn (trực tiếp hay gián tiếp) và chia hệ thống tài chính thành hai loại: hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng và hệ thống tài chính dựa vào thị trường.
Hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng là hệ thống tài chính trong đó, ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc cung ứng vốn cho các doanh nghiệp, và ngược lại, các doanh nghiệp phụ thuộc phần lớn vào lượng vốn vay từ ngân hàng như là nguồn tài trợ bên ngoài. Đối với hệ thống tài chính này, ngân hàng là tổ chức nhận tiền gửi quan trọng nhất, mối quan hệ giữa ngân hàng và doanh nghiệp cũng rất chặt chẽ bởi ngân hàng vừa là chủ nợ vừa là người giám sát doanh nghiệp khỏi những khó khăn tài chính. Các quốc gia có cấu trúc hệ thống dựa vào ngân hàng điển hình như Đức, Nhật, Canada và phần lớn các quốc gia đang phát triển. Ưu điểm của hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng gắn liền với vai trò của các trung gian tài chính, mà chủ yếu là hệ thống ngân hàng.
Các ngân hàng với khả năng thu thập, phân tích thông tin cũng như giám sát khoản vay tốt hơn cùng với chức năng biến đổi tài sản, tạo ra những công cụ an toàn và tính lỏng cao hơn đã đem lại lợi thế cho kênh luân chuyển vốn gián tiếp. Tuy nhiên, hệ thống ngân hàng lại gặp hạn chế trong việc cho vay liên quan đến khối lượng và thời hạn vay (Schmidt và Hryckiewicz, 2006). Do các ngân hàng có xu hướng tập trung vào các dự án có tính an toàn cao, rủi ro thấp nên các doanh nghiệp nhỏ hay mới thành lập sẽ khó có cơ hội tìm được nguồn tài trợ từ các ngân hàng. Bên cạnh đó, lãi suất cho vay từ ngân hàng cũng cao hơn so với nguồn vốn huy động qua thị trường tài chính bởi những chi phí trung gian.
Hệ thống tài chính dựa vào thị trường là hệ thống tài chính, trong đó, thị trường tài chính (thị trường vốn) là nguồn tài trợ chính cho các doanh nghiệp và cũng là nơi công chúng, hộ gia đình đầu tư phần lớn số tiền tiết kiệm. Trong hệ thống tài chính này, các tổ chức trung gian tài chính phi ngân hàng sẽ đóng vai trò quan trọng hơn trong việc nhận tiền gửi tiết kiệm của hộ gia đình và sử dụng phần lớn số tiền để đầu tư trên thị trường chứng khoán. Anh và Mỹ là hai đại diện điển hình cho nhóm các quốc gia có cấu trúc dựa vào thị trường, với sự phát triển vượt bậc của thị trường tài chính. Ngược lại với hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng, ưu điểm của cấu trúc tài chính dựa vào thị trường là cung cấp những công cụ quản lý rủi ro đa dạng, phù hợp với các giao dịch tiêu chuẩn và giao dịch riêng biệt.
Bên cạnh đó, sự phát triển của thị trường tài chính khuyến khích sự hình thành các doanh nghiệp mới, tạo điều kiện cho tăng trưởng kinh tế. Những vấn đề cơ bản về ổn định tài chính 1. Khái niệm ổn định tài chính Có nhiều các quan điểm được đưa ra về ổn định tài chính từ các tổ chức quốc tế, ngân hàng trung ương các quốc gia cho đến các nhà nghiên cứu, chuyên gia kinh tế độc lập. Về cơ bản, các định nghĩa về ổn định tài chính được đưa ra dựa trên hai cách tiếp cận chính.
Thứ nhất, định nghĩa ổn định tài chính nhìn từ góc độ hệ thống tài chính (cách tiếp cận trực tiếp). Dù cùng khẳng định ổn định tài chính là ổn định hệ thống tài chính, tuy nhiên, các tổ chức và các nhà nghiên cứu cũng có những quan điểm khác nhau khi nhìn nhận về ổn định tài chính. - Nhìn từ góc độ chức năng hệ thống tài chính. Điển hình cho cách tiếp cận này là Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng thế giới (WB) khi đưa ra định 18 nghĩa: “Ổn định tài chính là điều kiện đạt được khi hệ thống tài chính thực hiện đầy đủ các chức năng của nó”.
Cách tiếp cận này của IMF và WB là dựa trên chức năng của hệ thống tài chính với nghĩa khá rộng, trong đó một hệ thống tài chính được coi là ổn định, có nghĩa là đủ khả năng phân bổ hiệu quả các nguồn lực, đánh giá và quản trị rủi ro tài chính, duy trì tỷ lệ việc làm gần với tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên của nền kinh tế, và loại trừ một cách tương đối những biến động giá của các tài sản thực và tài sản tài chính có thể ảnh hưởng đến ổn định tiền tệ hoặc tỷ lệ việc làm. Bên cạnh đó, hệ thống tài chính ổn định còn có thể đạt được khi nó có thể loại bỏ những mất cân bằng tài chính phát sinh trong nội tại hoặc do chịu ảnh hưởng của các cú sốc bất ngờ bên ngoài. Nếu đạt được sự ổn định, hệ thống sẽ hấp thu được các cú sốc chủ yếu qua cơ chế tự điều chỉnh, ngăn ngừa tác động bất lợi của các sự kiện bên ngoài. Sự ổn định tài chính là yếu tố vô cùng quan trọng giúp cho sự phát triển của nền kinh tế bởi tất cả các giao dịch trong nền kinh tế thực đều được thực hiện thông qua hệ thống tài chính.
- Nhìn từ góc độ các cấu phần của hệ thống tài chính. Ngân hàng trung ương Hàn Quốc (BOK) đứng trên quan điểm này và đưa ra định nghĩa như sau: “Ổn định tài chính là hệ thống tài chính với ba cấu phần: tổ chức tài chính, thị trường tài chính và cơ sở hạ tầng tài chính được ổn định.