PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Luận án Lãi suất là một trong nhiều công cụ điều hành chính sách tiền tệ (CSTT) của ngân hàng trung ương (NHTW). Mặc dù lãi suất không phải là công cụ mới song từ cuối những năm 1980 trở lại đây ngày càng có nhiều NHTW quan tâm, lựa chọn lãi suất như một công cụ chủ chốt trong điều hành bởi nó đã chứng minh được sức ảnh hưởng, khả năng lan toả tới chi phí và thu nhập của toàn bộ các chủ thể trong nền kinh tế. Một thay đổi nhỏ trong cơ chế điều hành lãi suất (CCĐHLS) của NHTW có thể tác động rất lớn tới kinh tế vĩ mô, giúp NHTW đạt được mục tiêu điều hành CSTT.
Tại Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) vẫn chủ yếu dựa vào kiểm soát tổng cung tiền tệ để đạt các mục tiêu CSTT. Tuy nhiên thực tế cho thấy kiểm soát tổng cung tiền tệ chưa phải là phương pháp hiệu quả giúp NHNN kiểm soát kinh tế vĩ mô bởi mục tiêu CSTT của Việt Nam tương đối dàn trải. NHNN vừa phải đảm bảo mục tiêu tăng trưởng kinh tế, vừa phải đảm bảo thực hiện thành công mục tiêu kiểm soát lạm phát. Để đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế, NHNN phải tăng cung ứng tiền tệ ra thị trường nhưng cung tiền tăng tạo áp lực gia tăng lạm phát khiến mục tiêu lạm phát khó đạt được và ngược lại.
Vì có sự lúng túng này nên từ năm 2008, NHNN đã chuyển hướng quan tâm sang công cụ lãi suất. Lãi suất được sử dụng thường xuyên hơn trong điều hành CSTT tại Việt Nam. Nhưng vì NHNN chưa có chiến lược cụ thể cho quá trình xây dựng chính sách lãi suất và thực hiện điều hành lãi suất nên kết quả thu được còn nhiều hạn chế. Trong nhiều giai đoạn, NHNN phải sử dụng công cụ trần lãi suất như một biện pháp hành chính, buộc các tổ chức tín dụng (TCTD) thực hiện yêu cầu của NHNN.
Lãi suất của NHNN chưa phải là công cụ dẫn dắt thị trường. Thời gian qua, các nhà khoa học trong nước đã nghiên cứu về cơ chế điều hành lãi suất của NHNN. Song các nghiên cứu này chỉ chủ yếu dừng lại ở việc 2 tìm hiểu diễn biến điều chỉnh lãi suất của NHNN. Việc xác định mức độ quan trọng và vị trí lãi suất trong hệ thống mục tiêu điều hành, cũng như tìm hiểu phương pháp xác định lãi suất của NHNN, tác động cụ thể của lãi suất tới nền kinh tế chưa được nghiên cứu, đặc biệt giai đoạn năm 2002 – 2016, kinh tế Việt Nam có nhiều thuận lợi và khó khăn, đe doạ sự ổn định kinh tế - xã hội.
Do vậy, cần có nghiên cứu chuyên sâu và trình bày một cách hệ thống cơ sở lý thuyết về CCĐHLS của NHTW, cũng như phân tích một cách thấu đáo nội dung xây dựng và thực hiện CCĐHLS trong khuân khổ điều hành CSTT tại Việt Nam giai đoạn năm 2002 – 2016, tạo cơ sở đưa ra giải pháp hoàn thiện CCĐHLS, lấy đó làm trọng tâm điều hành CSTT của NHNN, giúp NHNN đạt được các mục tiêu điều hành CSTT nói chung và mục tiêu xây dựng và thực hiện CCĐHLS nói riêng, giúp ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát tốt lạm phát. Đây là lý do tác giả lựa chọn: “Hoàn thiện cơ chế điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong điều kiện nền kinh tế thị trường” làm đề tài nghiên cứu Luận án tiến sĩ. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố về cơ chế điều hành lãi suất của ngân hàng trung ƣơng trong điều kiện nền kinh tế thị trƣờng 2.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài về cơ chế điều hành lãi suất của ngân hàng trung ương trong nền kinh tế thị trường Lãi suất được các nhà kinh tế và nhà quản lý đặc biệt quan tâm bởi sự thay đổi của lãi suất tác động trực tiếp tới chi phí và thu nhập trong hoạt động đầu tư, do đó tác động đến tổng cầu và mức giá trong nền kinh tế. Năm 1930, tác phẩm “Lý thuyết lãi suất” của Irving Fisher ra đời đã đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong nghiên cứu về lãi suất của các nhà kinh tế học trên thế giới.
Khái niệm lãi suất danh nghĩa và lãi suất thực tế của I.Fisher tác động lớn đến nhận thức của các nhà kinh tế về lợi tức thu được trong kinh doanh. Đây là nền tảng quan trọng cho sự phát triển của các lớp lý thuyết về lãi suất. Đến nay, học thuyết lãi suất của Fisher vẫn giữ nguyên giá trị của nó [106]. 3 Tiếp theo, năm 1936, John Maynard Keynes công bố tác phẩm “Lý thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ”.
Tác phẩm này đã trở thành hiện tượng trên thế giới, tác động tới hoạt động nghiên cứu lý thuyết của các nhà kinh tế và thực tiễn điều hành của NHTW. Keynes cho rằng lãi suất phải được coi là công cụ trung tâm trong điều hành CSTT bởi lãi suất có chức năng duy trì sự cân bằng cung và cầu về tiền tệ [73], thông qua cơ chế tác động của lãi suất, NHTW đạt được mục tiêu điều hành CSTT. Từ những năm 1990 đến nay, trên cơ sở công trình nghiên cứu của I.Fisher và John M.Keynes cùng với tác động của học thuyết Keynes mới, lãi suất ngày càng được quan tâm và xem như công cụ chủ chốt trong điều hành CSTT, góp phần quan trọng giúp NHTW đạt được mục tiêu CSTT. Do đó, nhiều công trình nghiên cứu các vấn đề thuộc nội hàm CCĐHLS của NHTW được các nhà khoa học tìm hiểu và công bố, tiêu biểu như sau: Năm 1992, nhằm tìm hiểu tác động của CSTT tới thực tiễn kinh tế Mỹ, Ben S.
Bernanke và Alan S.Blinder đã tiến hành nghiên cứu cơ chế truyền dẫn của CSTT tới các biến mục tiêu gồm lạm phát và tỷ lệ thất nghiệp trên cơ sở phát triển mô hình IS-LM để thấy được tác động của CSTT tới các khoản cho vay và huy động vốn của hệ thống NHTM, từ đó cho thấy hiệu quả điều hành của Cục dự trữ liên bang Hoa Kỳ (Fed) tới lạm phát và tỷ lệ thất nghiệp. Cụ thể, các tác giả sử dụng ba mô hình VAR khác nhau với các biến lãi suất liên bang, tỷ lệ thất nghiệp, log của chỉ số giá cả tiêu dùng (CPI), log của tổng lượng vốn huy động từ tiền gửi, tổng dư nợ cho vay, tổng dư nợ đầu tư của hệ thống NHTM để thấy được tác động qua lại giữa các biến số, đặc biệt nhận diện được tác động của lãi suất liên bang tới lạm phát và tỷ lệ thất nghiệp giai đoạn từ tháng 1/1959 đến tháng 12/1978. Kết quả cả ba mô hình VAR có độ trễ bằng 6 đều cho thấy các biến lạm phát và tỷ lệ thất nghiệp phản ứng lại với các điều chỉnh lãi suất liên bang. Từ đó, Bernanke và Blinder kết luận lãi suất liên bang là công cụ quan trọng để Fed điều hành CSTT nhằm đạt được các mục tiêu vĩ mô đề ra cũng như 4 những biến động lãi suất liên bang có thể trở thành công cụ để dự báo biến động của lạm phát và tỷ lệ thất nghiệp [98].
Kết quả nghiên cứu này đã trở thành nền tảng, mở đường cho một loạt nghiên cứu tiếp theo của các nhà khoa học chứng minh hiệu quả điều hành CSTT thông qua kênh lãi suất của NHTW, từ đó đưa ra khuyến nghị NHTW xây dựng CSTT theo đuổi mục tiêu lạm phát, lấy lãi suất làm công cụ trung tâm trong điều hành CSTT [132].Taylor công bố công trình nghiên cứu về quy tắc xác định lãi suất của NHTW dựa trên các dữ liệu do Fed công bố. Đây là nội dung thuộc nội hàm CCĐHLS, có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng và điều hành CSTT của NHTW. Trong nghiên cứu này, Taylor áp dụng phương pháp mô phỏng hoạt động kinh tế của các nước G7 theo quy tắc CSTT của mỗi quốc gia. Tác giả cho rằng việc xây dựng phương trình xác định lãi suất của NHTW mang tính kế thừa các nghiên cứu lý thuyết, đặc biệt trong việc ước lượng những tác động dài hạn của CSTT.
Bên cạnh đó, để xác định lãi suất của NHTW, Taylor sử dụng phân phối ước tính theo kinh nghiệm từ các cú sốc kinh tế để làm nổi bật các thông số quan trọng như mức giá cả cũng như sản lượng thực tế. Kết quả cho thấy việc xác định các tỷ trọng trên cả mức giá và sản lượng thực tế trong nguyên tắc lãi suất là thích hợp trong hầu hết các nước được nghiên cứu, đặc biệt, kết quả tính toán từ quy tắc này hoàn toàn phù hợp với chính sách của Fed giai đoạn năm 1987 – 1992. Quy tắc Taylor chỉ ra rằng khi lạm phát thực tế tăng trên mức mục tiêu hoặc GDP thực tế tăng vượt GDP tiềm năng thì NHTW cần tăng lãi suất liên bang để kiểm soát thành công lạm phát, đảm bảo ổn định kinh tế và ngược lại [90]. Nói cách khác, quy tắc Taylor đưa ra phương pháp đơn giản xác định lãi suất của NHTW, với quy tắc này, NHTW có thể sử dụng quy tắc Taylor như công cụ dự báo, hỗ trợ NHTW đưa ra quyết định điều hành lãi suất từ đó đạt mục tiêu CSTT.Taylor công bố nghiên cứu về “Tính hiệu lực và hiệu quả của quy tắc xây dựng chính sách tiền tệ trong việc thiết lập lãi suất của Ngân hàng trung ương Châu Âu”.
Taylor khẳng định việc sử dụng quy tắc lãi 5 suất nhằm xây dựng lãi suất cho NHTW Châu Âu (ECB) trong điều hành CSTT có ý nghĩa quan trọng trong việc kiểm soát lạm phát. Cũng giống như nghiên cứu được công bố năm 1993, ở nghiên cứu mới này, John B.Taylor tiếp tục sử dụng phương pháp mô phỏng để xem xét quy tắc xác định lãi suất cho ECB trong một mô hình kinh tế mở rộng gồm bảy nước là Pháp, Ý, Đức, Vương quốc Anh, Canada, Nhật Bản và Hoa Kỳ. Trong đó, Taylor xem xét mô hình đại diện đơn giản gồm biến phụ thuộc là lãi suất danh nghĩa ngắn hạn của NHTW, các biến độc lập gồm: phần trăm độ lệch giữa GDP thực và GDP tiềm năng, tỷ lệ lạm phát và nhiễu ngẫu nhiên.