Luận văn thạc sĩ pháp luật về các biện pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của các ngân hàng thương mại ở việt nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu pháp luật về các biện pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của các ngân hàng thương mại ở, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đinh Thị Thùy Nga
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Thị Thu Thủy
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Các Biện Pháp Hạn Chế Rủi Ro Trong Hoạt Động Cho Vay Của Các Ngân Hàng Thương Mại Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ RỦI RO VÀ CÁC BIỆN PHÁP HẠN CHẾ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Những vấn đề chung về hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại
• 1.1.1. Khái niệm về hoạt động cho vay
• 1.1.2. Đặc điểm của hoạt động cho vay
• 1.1.3. Vai trò của hoạt động cho vay
• 1.1.3.1. Vai trò đối với nền kinh tế
• 1.1.3.2. Vai trò đối với người đi vay
• 1.1.3.3. Vai trò đối với ngân hàng
• 1.1.4. Rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại
• 1.1.4.1. Khái niệm rủi ro trong hoạt động cho vay
• 1.1.4.2. Các chỉ tiêu đánh giá độ rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại
• 1.1.4.2.1. Tỷ lệ nợ quá hạn
• 1.1.4.2.2. Tỷ trọng nợ xấu
• 1.1.4.2.3. Hệ số rủi ro tín dụng
• 1.1.4.3. Hậu quả rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại đối với nền kinh tế - xã hội và các ngân hàng
• 1.1.4.4. Nguyên nhân gây ra rủi ro
• 1.1.4.4.1. Rủi ro do nguyên nhân khách quan
• 1.1.4.4.2. Rủi ro do nguyên nhân chủ quan
• 1.1.5. Các biện pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT CÁC BIỆN PHÁP HẠN CHẾ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CÁC BIỆN PHÁP HẠN CHẾ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 2.1. Sự hình thành và phát triển pháp luật về các biện pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 2.2. Thực trạng pháp luật các biện pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Các qui định về tỷ lệ an toàn trong hoạt động cho vay của các ngân hàng thương mại
• 2.2.1.1. Qui định về tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu
• 2.2.1.2. Các qui định về giới hạn cho vay
• 2.2.1.3. Qui định về tỷ lệ khả năng chi trả
• 2.2.1.4. Qui định về tỷ lệ cấp tín dụng
• 2.2.1.5. Qui định về cấm cho vay và hạn chế cho vay
• 2.2.1.6. Các qui định về loại nợ và trích lập dự phòng
• 2.2.1.7. Các qui định về biện pháp đảm bảo tiền vay
• 2.2.2. Các biện pháp khác về hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại
• 2.2.2.1. Qui định về kiểm soát, kiểm toán nội bộ
• 2.2.2.2. Qui định về hoạt động giám sát của Ngân hàng nhà nước
• 2.2.2.3. Qui định về thông tin tín dụng
• 2.3. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về các biện pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 2.3.1. Hoàn thiện các qui định về tỷ lệ đảm bảo an toàn vốn tối thiểu
• 2.3.2. Hoàn thiện các qui định pháp luật về đánh giá xếp loại rủi ro, phòng ngừa rủi ro, chống rủi ro
• 2.3.3. Hoàn thiện pháp luật về các biện pháp bảo đảm tiền vay
• 2.3.4. Hoàn thiện pháp luật về hệ thống kiểm soát nội bộ
• 2.3.5. Hoàn thiện thiết chế giám sát thực thi pháp luật của Ngân hàng nhà nước
• 2.3.6. Các giải pháp khác để hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Rủi Ro Tín Dụng Ngân Hàng Nhận Diện Quản Lý

Hoạt động cho vay là huyết mạch của ngân hàng thương mại Việt Nam. Tuy nhiên, nó luôn tiềm ẩn rủi ro tín dụng. Rủi ro này phát sinh khi khách hàng không trả được nợ gốc và lãi đúng hạn. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận và sự ổn định của ngân hàng. Quản lý rủi ro hiệu quả là yếu tố sống còn, giúp ngân hàng duy trì hoạt động ổn định và phát triển bền vững. Các ngân hàng cần chủ động nhận diện, đánh giá và áp dụng các biện pháp phòng ngừa rủi ro một cách toàn diện. Theo các nhà kinh tế học Mác-xít, tiền cho vay sẽ quay trở về điểm xuất phát và tăng lên trong quá trình hoạt động. Tuy nhiên, điều này chỉ đúng khi rủi ro được kiểm soát.

1.1. Khái Niệm Rủi Ro Tín Dụng Trong Hoạt Động Cho Vay

Rủi ro tín dụng là khả năng người vay không thực hiện nghĩa vụ trả nợ theo thỏa thuận. Điều này bao gồm cả nợ gốc và lãi. Rủi ro này có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau. Ví dụ như: khách hàng mất khả năng thanh toán, dự án đầu tư thất bại, hoặc do các yếu tố khách quan như thiên tai, dịch bệnh. Theo Louis Baundin, tín dụng là sự trao đổi tài hóa hiện tại lấy một tài hóa tương lai, yếu tố thời gian làm tăng tính bất trắc và rủi ro. Việc xác định rõ khái niệm giúp ngân hàng có cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro hiệu quả.

1.2. Các Loại Rủi Ro Tín Dụng Ngân Hàng Phổ Biến Nhất

Có nhiều loại rủi ro tín dụng khác nhau mà ngân hàng phải đối mặt. Rủi ro tập trung tín dụng xảy ra khi ngân hàng cho vay quá nhiều vào một ngành hoặc một nhóm khách hàng. Rủi ro giao dịch phát sinh từ các sai sót trong quá trình thẩm định, phê duyệt và giải ngân vốn vay. Rủi ro hệ thống liên quan đến các yếu tố vĩ mô của nền kinh tế. Việc phân loại rủi ro giúp ngân hàng có cái nhìn tổng quan và chi tiết hơn về các nguy cơ tiềm ẩn. Từ đó, ngân hàng có thể áp dụng các biện pháp quản lý rủi ro phù hợp với từng loại hình.

1.3. Đo Lường Rủi Ro Tín Dụng Các Chỉ Số Quan Trọng

Để đánh giá mức độ rủi ro tín dụng, ngân hàng sử dụng nhiều chỉ số khác nhau. Tỷ lệ nợ quá hạn cho biết phần trăm các khoản vay không được trả đúng hạn. Tỷ lệ nợ xấu phản ánh chất lượng tín dụng của ngân hàng. Hệ số dự phòng rủi ro cho thấy khả năng ngân hàng bù đắp các khoản lỗ do nợ xấu gây ra. Các chỉ số này giúp ngân hàng theo dõi và kiểm soát rủi ro tín dụng một cách chặt chẽ. Việc theo dõi thường xuyên các chỉ số này giúp ngân hàng đưa ra các quyết định điều chỉnh chính sách tín dụng kịp thời.

II. Nguyên Nhân Rủi Ro Tín Dụng Chủ Quan Khách Quan

Rủi ro tín dụng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Các nguyên nhân chủ quan bao gồm: năng lực quản lý yếu kém của ngân hàng, quy trình thẩm định tín dụng lỏng lẻo, và đạo đức nghề nghiệp của cán bộ tín dụng. Các nguyên nhân khách quan bao gồm: biến động kinh tế vĩ mô, thay đổi chính sách của nhà nước, và các yếu tố bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh. Việc xác định rõ nguyên nhân giúp ngân hàng có thể đưa ra các biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro một cách hiệu quả. Theo luận văn, lợi nhuận và rủi ro luôn song hành, lợi nhuận càng lớn thì rủi ro càng cao.

2.1. Rủi Ro Chủ Quan Yếu Kém Từ Bên Trong Ngân Hàng

Năng lực quản lý rủi ro yếu kém là một trong những nguyên nhân chủ quan hàng đầu dẫn đến rủi ro tín dụng. Điều này thể hiện ở việc ngân hàng thiếu các quy trình, chính sách và công cụ quản lý rủi ro hiệu quả. Quy trình thẩm định tín dụng lỏng lẻo cũng tạo cơ hội cho các khoản vay kém chất lượng được phê duyệt. Đạo đức nghề nghiệp của cán bộ tín dụng cũng đóng vai trò quan trọng. Nếu cán bộ tín dụng có hành vi gian lận, thông đồng, hoặc thiếu trách nhiệm, rủi ro tín dụng sẽ gia tăng.

2.2. Rủi Ro Khách Quan Tác Động Từ Môi Trường Bên Ngoài

Biến động kinh tế vĩ mô có thể ảnh hưởng lớn đến khả năng trả nợ của khách hàng. Khi kinh tế suy thoái, doanh nghiệp gặp khó khăn trong sản xuất kinh doanh, dẫn đến mất khả năng thanh toán. Thay đổi chính sách của nhà nước cũng có thể tác động đến rủi ro tín dụng. Ví dụ, chính sách thắt chặt tiền tệ có thể làm tăng lãi suất, gây khó khăn cho người vay. Các yếu tố bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh có thể làm gián đoạn hoạt động sản xuất kinh doanh, ảnh hưởng đến khả năng trả nợ.

2.3. Ảnh Hưởng Của Rủi Ro Pháp Lý Đến Hoạt Động Cho Vay

Rủi ro pháp lý phát sinh khi các quy định pháp luật liên quan đến hoạt động cho vay không rõ ràng, chồng chéo, hoặc thiếu hiệu lực thi hành. Điều này có thể gây khó khăn cho ngân hàng trong việc thu hồi nợ, xử lý tài sản đảm bảo, và giải quyết tranh chấp. Rủi ro pháp lý cũng có thể phát sinh khi ngân hàng vi phạm các quy định pháp luật, dẫn đến bị xử phạt hoặc mất uy tín. Do đó, ngân hàng cần chú trọng đến việc tuân thủ pháp luật và cập nhật các quy định mới để giảm thiểu rủi ro pháp lý.

III. Biện Pháp Phòng Ngừa Rủi Ro Tín Dụng Giải Pháp Toàn Diện

Để hạn chế rủi ro tín dụng, ngân hàng cần áp dụng một loạt các biện pháp phòng ngừa một cách toàn diện. Các biện pháp này bao gồm: xây dựng quy trình thẩm định tín dụng chặt chẽ, đa dạng hóa danh mục cho vay, sử dụng các công cụ bảo đảm tiền vay, và tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động tín dụng. Ngoài ra, ngân hàng cũng cần chú trọng đến việc đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ tín dụng và xây dựng văn hóa quản lý rủi ro trong toàn hệ thống. Theo Quyết định 1627/2001/QĐ-NHNN, cho vay là hình thức cấp tín dụng, tổ chức tín dụng giao tiền cho khách hàng sử dụng theo thỏa thuận.

3.1. Thẩm Định Tín Dụng Chặt Chẽ Bước Đầu Tiên Quan Trọng

Thẩm định tín dụng là quá trình đánh giá khả năng trả nợ của khách hàng trước khi quyết định cho vay. Quy trình thẩm định cần được xây dựng một cách chặt chẽ, khoa học, và khách quan. Ngân hàng cần thu thập đầy đủ thông tin về khách hàng, bao gồm: tình hình tài chính, lịch sử tín dụng, và khả năng quản lý. Phân tích kỹ lưỡng các yếu tố rủi ro và đưa ra đánh giá chính xác về khả năng trả nợ của khách hàng. Việc thẩm định kỹ lưỡng giúp ngân hàng tránh được các khoản vay kém chất lượng.

3.2. Đa Dạng Hóa Danh Mục Cho Vay Giảm Thiểu Rủi Ro Tập Trung

Đa dạng hóa danh mục cho vay là việc phân bổ vốn vay vào nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, và nhiều nhóm khách hàng khác nhau. Điều này giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro tập trung tín dụng. Khi một ngành hoặc một nhóm khách hàng gặp khó khăn, ngân hàng vẫn có thể bù đắp được các khoản lỗ từ các ngành hoặc nhóm khách hàng khác. Việc đa dạng hóa danh mục cho vay đòi hỏi ngân hàng phải có kiến thức sâu rộng về nhiều lĩnh vực kinh tế và khả năng phân tích, đánh giá rủi ro tốt.

3.3. Sử Dụng Biện Pháp Đảm Bảo Tiền Vay An Toàn Vốn Vay

Các biện pháp bảo đảm tiền vay như thế chấp, cầm cố, bảo lãnh giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro khi khách hàng không trả được nợ. Khi khách hàng không thực hiện nghĩa vụ trả nợ, ngân hàng có quyền xử lý tài sản bảo đảm để thu hồi vốn. Việc lựa chọn biện pháp bảo đảm phù hợp với từng loại hình cho vay và đánh giá chính xác giá trị tài sản bảo đảm là rất quan trọng. Ngân hàng cần tuân thủ các quy định pháp luật về giao dịch bảo đảm để đảm bảo quyền lợi của mình.

IV. Kiểm Soát Giám Sát Tín Dụng Đảm Bảo An Toàn Hoạt Động

Kiểm soát và giám sát tín dụng là quá trình theo dõi, đánh giá và điều chỉnh hoạt động tín dụng của ngân hàng. Quá trình này giúp ngân hàng phát hiện sớm các dấu hiệu rủi ro và có biện pháp xử lý kịp thời. Kiểm soát và giám sát tín dụng bao gồm: kiểm tra việc tuân thủ quy trình, chính sách tín dụng, đánh giá chất lượng tín dụng, và phân tích các chỉ số rủi ro. Ngân hàng cần xây dựng hệ thống kiểm soát và giám sát tín dụng hiệu quả để đảm bảo an toàn hoạt động. Theo luận văn, việc thực hiện các biện pháp hạn chế rủi ro là nhân tố quan trọng quyết định tính sống còn của ngân hàng.

4.1. Kiểm Tra Tuân Thủ Quy Trình Tín Dụng Ngăn Ngừa Sai Sót

Kiểm tra tuân thủ quy trình tín dụng là việc rà soát, đánh giá xem cán bộ tín dụng có thực hiện đúng các quy định, quy trình của ngân hàng hay không. Việc kiểm tra này giúp phát hiện các sai sót, vi phạm trong quá trình thẩm định, phê duyệt, giải ngân, và quản lý tín dụng. Ngân hàng cần thực hiện kiểm tra thường xuyên, định kỳ, và đột xuất để đảm bảo tính hiệu quả. Kết quả kiểm tra cần được báo cáo và xử lý kịp thời.

4.2. Đánh Giá Chất Lượng Tín Dụng Nhận Diện Nợ Xấu Tiềm Ẩn

Đánh giá chất lượng tín dụng là việc xem xét, phân tích khả năng trả nợ của khách hàng trong suốt quá trình vay vốn. Việc đánh giá này giúp ngân hàng nhận diện sớm các khoản nợ có dấu hiệu suy giảm chất lượng và có biện pháp xử lý phù hợp. Ngân hàng cần sử dụng các công cụ, phương pháp đánh giá chất lượng tín dụng tiên tiến và cập nhật thông tin thường xuyên về khách hàng.

4.3. Phân Tích Chỉ Số Rủi Ro Cảnh Báo Sớm Nguy Cơ

Phân tích các chỉ số rủi ro như tỷ lệ nợ quá hạn, tỷ lệ nợ xấu, hệ số dự phòng rủi ro giúp ngân hàng theo dõi và kiểm soát rủi ro tín dụng một cách chặt chẽ. Khi các chỉ số này vượt quá ngưỡng cho phép, ngân hàng cần có biện pháp can thiệp kịp thời. Việc phân tích chỉ số rủi ro cần được thực hiện thường xuyên, định kỳ, và có sự so sánh với các ngân hàng khác trong ngành.

V. Hoàn Thiện Pháp Luật Nâng Cao Hiệu Quả Quản Lý Rủi Ro

Để nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro tín dụng, cần có sự hoàn thiện về pháp luật. Các quy định về tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu, giới hạn cho vay, và trích lập dự phòng cần được điều chỉnh phù hợp với thông lệ quốc tế và điều kiện thực tế của Việt Nam. Cần có các quy định cụ thể về xử lý nợ xấu, bảo vệ quyền lợi của ngân hàng, và tăng cường giám sát hoạt động tín dụng. Theo luận văn, nghiên cứu về rủi ro và các biện pháp hạn chế rủi ro giúp ngân hàng nâng cao năng lực quản lý rủi ro.

5.1. Tỷ Lệ An Toàn Vốn Tối Thiểu Đảm Bảo Khả Năng Chi Trả

Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR) là tỷ lệ giữa vốn tự có và tài sản có rủi ro của ngân hàng. Tỷ lệ này đảm bảo rằng ngân hàng có đủ vốn để bù đắp các khoản lỗ có thể phát sinh. Các quy định về CAR cần được điều chỉnh phù hợp với chuẩn mực Basel II, Basel III và thông lệ quốc tế. Việc nâng cao CAR giúp ngân hàng tăng cường khả năng chống chịu với các cú sốc kinh tế.

5.2. Giới Hạn Cho Vay Tránh Tập Trung Rủi Ro Quá Mức

Giới hạn cho vay là quy định về mức cho vay tối đa đối với một khách hàng hoặc một nhóm khách hàng liên quan. Quy định này giúp ngân hàng tránh tập trung rủi ro quá mức vào một đối tượng duy nhất. Các giới hạn cho vay cần được xác định dựa trên quy mô vốn tự có của ngân hàng và mức độ rủi ro của khách hàng.

5.3. Trích Lập Dự Phòng Rủi Ro Bù Đắp Tổn Thất Nợ Xấu

Trích lập dự phòng rủi ro là việc ngân hàng dành một khoản tiền để bù đắp các khoản lỗ có thể phát sinh do nợ xấu. Mức trích lập dự phòng cần được xác định dựa trên mức độ rủi ro của từng khoản nợ. Các quy định về trích lập dự phòng cần được điều chỉnh phù hợp với thông lệ quốc tế và đảm bảo tính minh bạch, khách quan.

VI. Ứng Dụng Basel II III ICAAP Tiêu Chuẩn Quản Lý Rủi Ro

Việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế như Basel II, Basel III và ICAAP (Internal Capital Adequacy Assessment Process) giúp ngân hàng nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Basel II, III cung cấp các nguyên tắc và phương pháp quản lý rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động, và rủi ro thị trường. ICAAP giúp ngân hàng tự đánh giá mức độ đủ vốn và xây dựng kế hoạch quản lý vốn phù hợp. Theo luận văn, hoạt động cho vay là hoạt động chủ yếu và mang lại nhiều lợi nhuận nhất cho ngân hàng.

6.1. Basel II Basel III Quản Lý Rủi Ro Theo Tiêu Chuẩn Quốc Tế

Basel II và Basel III là các chuẩn mực quốc tế về quản lý rủi ro ngân hàng do Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng ban hành. Các chuẩn mực này cung cấp các nguyên tắc và phương pháp quản lý rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động, và rủi ro thị trường. Việc áp dụng Basel II, III giúp ngân hàng nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình, và khả năng chống chịu với các cú sốc kinh tế.

6.2. ICAAP Tự Đánh Giá Mức Độ Đủ Vốn Của Ngân Hàng

ICAAP (Internal Capital Adequacy Assessment Process) là quy trình tự đánh giá mức độ đủ vốn của ngân hàng. Quy trình này giúp ngân hàng xác định các rủi ro tiềm ẩn và xây dựng kế hoạch quản lý vốn phù hợp. ICAAP đòi hỏi ngân hàng phải có hệ thống quản lý rủi ro toàn diện và khả năng phân tích, đánh giá rủi ro tốt.

6.3. Đào Tạo Quản Lý Rủi Ro Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ

Để áp dụng thành công các chuẩn mực quốc tế về quản lý rủi ro, cần có đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn cao và kinh nghiệm thực tế. Ngân hàng cần chú trọng đến việc đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý rủi ro. Các chương trình đào tạo cần tập trung vào các kiến thức, kỹ năng về quản lý rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động, rủi ro thị trường, và các chuẩn mực quốc tế như Basel II, Basel III, ICAAP.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống các tổ chức tín dụng tại Việt Nam, hoạt động cho vay truyền thống luôn chiếm tỷ trọng áp đảo với dư nợ tín dụng thường chiếm trên 50% tổng tài sản có và đóng góp từ 60% đến 70% tổng nguồn thu nhập của các ngân hàng thương mại. Tuy nhiên, đi liền với nguồn sinh lời cốt lõi này là nguy cơ rủi ro tiềm ẩn rất lớn, khi các tổn thất tín dụng chiếm tới hơn 70% tổng các loại rủi ro phát sinh trong toàn hệ thống ngân hàng. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu giai đoạn 2007 - 2009 cùng những biến động kinh tế vĩ mô đã bộc lộ rõ các điểm nghẽn trong kiểm soát nợ xấu và khả năng chống chịu thanh khoản của các ngân hàng thương mại trong nước.

Trước bối cảnh đó, vấn đề nghiên cứu được đặt ra là làm thế nào để xây dựng và hoàn thiện hành lang pháp lý điều chỉnh các biện pháp hạn chế rủi ro cho vay, bảo đảm an toàn hệ thống và bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của luận văn tập trung vào việc hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về rủi ro cho vay; phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động kiểm soát rủi ro tín dụng tại Việt Nam; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế pháp lý đồng bộ.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài bao quát khung khổ pháp luật ngân hàng Việt Nam từ thời kỳ đổi mới năm 1987 đến năm 2010, trọng tâm khảo sát thực tiễn áp dụng tại hai ngân hàng thương mại nhà nước lớn là Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam và Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách, hướng tới mục tiêu duy trì tỷ lệ nợ xấu toàn ngành dưới ngưỡng an toàn 5% và bảo đảm tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu đạt 9% theo quy định quản lý rủi ro hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa lý thuyết kinh tế tài chính và khoa học pháp lý chuyên ngành. Khung lý thuyết chủ đạo bao gồm:

Lý thuyết quản trị rủi ro và an toàn vốn theo Hiệp ước Basel với ba trụ cột cơ bản: yêu cầu vốn an toàn tối thiểu, quy trình rà soát giám sát của cơ quan quản lý và kỷ luật thị trường thông qua minh bạch hóa thông tin.

Lý thuyết thông tin bất đối xứng trong thị trường tài chính, luận giải các hiện tượng lựa chọn đối nghịch trước khi cho vay và rủi ro đạo đức sau khi giải ngân giữa tổ chức tín dụng và khách hàng vay vốn.

Lý thuyết trung gian tài chính, giải thích bản chất ngân hàng thương mại hoạt động theo nguyên tắc đi vay để cho vay, sử dụng nguồn vốn huy động ngắn hạn chiếm khoảng 70% đến 80% để tài trợ các nhu cầu vốn trung và dài hạn của nền kinh tế.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm: Hoạt động cho vay ngân hàng; Rủi ro tín dụng và nợ xấu; Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu; Phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro; Các biện pháp bảo đảm tiền vay bằng tài sản.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu pháp lý toàn diện gồm hơn 30 văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ, từ Pháp lệnh Ngân hàng năm 1990, Luật Các tổ chức tín dụng năm 1997, sửa đổi bổ sung năm 2004, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010, Bộ luật Dân sự năm 2005 đến các văn bản dưới luật chuyên ngành như Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN, Quyết định 18/2007/QĐ-NHNN và Thông tư 13/2010/TT-NHNN.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu điển hình mục đích khi tập trung khảo sát hoạt động tín dụng tại Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam và Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam, hai định chế tài chính chiếm giữ trên 40% thị phần tín dụng toàn ngành tại thời điểm nghiên cứu. Lý do lựa chọn hai mẫu nghiên cứu này là vì tính chất đại diện tiêu biểu cho quy trình quản trị rủi ro, danh mục cho vay đa dạng và kinh nghiệm xử lý các vụ việc tranh chấp thu hồi nợ thực tế.

Luận văn kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp nghiên cứu duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích quá trình chuyển dịch thể chế từ hệ thống ngân hàng một cấp trước năm 1987 sang hệ thống ngân hàng hai cấp; phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, tổng hợp và so sánh luật học đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế; kết hợp phương pháp thống kê tài chính để đánh giá các chỉ số định lượng trong timeline nghiên cứu từ năm 1987 đến năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng pháp luật điều chỉnh các biện pháp hạn chế rủi ro cho vay tại Việt Nam đã mang lại bốn phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, quy định về tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu được nâng từ mức 8% lên 9% theo Thông tư 13/2010/TT-NHNN đã tạo áp lực tái cấu trúc vốn rất lớn đối với hơn 80% các ngân hàng thương mại cổ phần có quy mô vốn điều lệ dưới 3.000 tỷ đồng, buộc các ngân hàng phải chạy đua tăng vốn điều lệ hoặc thu hẹp hệ số tài sản có rủi ro.

Thứ hai, các quy định về giới hạn cấp tín dụng tối đa 15% vốn tự có đối với một khách hàng và không quá 50% vốn tự có đối với nhóm khách hàng có liên quan bộc lộ nhiều kẽ hở thực thi. Do cơ sở dữ liệu quốc gia chưa tích hợp đồng bộ, tỷ lệ vi phạm về cấp tín dụng vượt trần gián tiếp qua các công ty sân sau trong thực tế vẫn chiếm khoảng 15% đến 20% các sai phạm được cơ quan thanh tra ghi nhận.

Thứ ba, cơ chế phân loại nợ thành 5 nhóm theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN và Quyết định 18/2007/QĐ-NHNN còn phụ thuộc nặng nề vào tiêu chí định lượng theo thời gian quá hạn: nợ cần chú ý dưới 90 ngày, nợ dưới tiêu chuẩn từ 91 đến 180 ngày, nợ nghi ngờ từ 181 đến 360 ngày, và nợ có khả năng mất vốn trên 360 ngày. Việc thiếu vắng cơ chế xếp hạng tín dụng nội bộ tự động hóa khiến độ trễ nhận diện rủi ro kéo dài từ 3 đến 6 tháng trước khi nợ chuyển nhóm xấu.

Thứ tư, hiệu quả thi hành pháp luật về biện pháp bảo đảm tiền vay theo Nghị định 163/2006/NĐ-CP và Nghị định 83/2010/NĐ-CP còn thấp. Ngân hàng không có quyền cưỡng chế thu giữ tài sản bảo đảm khi bên vay cố tình trốn tránh, khiến thời gian xử lý tranh chấp qua tòa án và thi hành án kéo dài từ 12 đến 24 tháng, làm tỷ lệ tổn thất vốn thực tế sau phát mãi tăng từ 20% đến 35%.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng nguyên nhân cốt lõi của các rủi ro tín dụng tại Việt Nam bắt nguồn từ cả môi trường vĩ mô và nội tại quản trị của các ngân hàng thương mại. Môi trường pháp lý thiếu tính đồng bộ giữa pháp luật ngân hàng và pháp luật dân sự, tố tụng đã vô hiệu hóa nhiều công cụ phòng ngừa rủi ro của tổ chức tín dụng.

So với bài học lịch sử của cuộc khủng hoảng quỹ tín dụng năm 1989 - 1990 làm sụp đổ hơn 90 quỹ và gây thất thoát hơn 2.000 tỷ đồng tiền gửi, cũng như sự cố tín dụng thư trả chậm năm 1997 với mức tổn thất nợ phải miễn giảm tới 80%, hệ thống pháp luật giai đoạn 2010 đã có bước tiến dài về tính chuẩn hóa. Tuy nhiên, sự phối hợp chia sẻ thông tin giữa các tổ chức tín dụng thông qua Trung tâm Thông tin Tín dụng của Ngân hàng Nhà nước vẫn còn đơn điệu và chưa kịp thời.

Để làm rõ thực trạng này, dữ liệu nghiên cứu có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng phân loại năm nhóm nợ tương ứng với tỷ lệ trích lập dự phòng cụ thể: Nhóm 1 trích 0%, Nhóm 2 trích 5%, Nhóm 3 trích 20%, Nhóm 4 trích 50%, và Nhóm 5 trích 100%. Đồng thời, mô hình cơ cấu rủi ro tín dụng có thể được biểu diễn qua sơ đồ phân nhánh giữa rủi ro giao dịch (gồm rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm, rủi ro nghiệp vụ) và rủi ro danh mục (gồm rủi ro nội tại, rủi ro tập trung), giúp các ngân hàng thương mại nhận diện chính xác nguồn gốc phát sinh tổn thất tín dụng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu toàn diện, luận văn đưa ra bốn nhóm khuyến nghị giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện pháp luật về hạn chế rủi ro cho vay:

Chuẩn hóa và nâng cao năng lực thực thi tỷ lệ an toàn vốn: Ngân hàng Nhà nước cần ban hành lộ trình chi tiết yêu cầu 100% các ngân hàng thương mại áp dụng đầy đủ chuẩn mực vốn Basel II, bảo đảm duy trì tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu không thấp hơn 9% và kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ sử dụng nguồn vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn dưới mức 30% trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2015.

Đổi mới hệ thống phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro: Hoàn thiện hành lang pháp lý bắt buộc các tổ chức tín dụng phải xây dựng và chuẩn hóa hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ dựa trên các yếu tố định tính về lưu chuyển tiền tệ của khách hàng trước quý IV năm 2011; đồng thời nâng cấp cơ sở dữ liệu Trung tâm Thông tin Tín dụng, bảo đảm cập nhật trạng thái nợ của khách hàng trên toàn hệ thống trong vòng 24 giờ kể từ khi phát sinh biến động.

Tháo gỡ nút thắt pháp lý về xử lý tài sản bảo đảm: Quốc hội và Bộ Tư pháp cần khẩn trương sửa đổi, bổ sung các quy định về đăng ký giao dịch bảo đảm, công nhận quyền thu giữ và xử lý tài sản thế chấp hợp pháp của ngân hàng theo thỏa thuận hợp đồng mà không bắt buộc phải qua thủ tục tố tụng kéo dài, hướng tới mục tiêu rút ngắn thời gian xử lý nợ có tài sản bảo đảm từ mức 18 tháng xuống dưới 6 tháng trước năm 2013.

Tăng cường hiệu lực cơ chế thanh tra, giám sát và kiểm soát nội bộ: Nâng cao quyền hạn và năng lực chuyên môn của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng thuộc Ngân hàng Nhà nước; quy định bắt buộc các ngân hàng thương mại thực hiện kiểm toán nội bộ độc lập tối thiểu 1 lần/năm đối với 100% các chi nhánh có tỷ trọng dư nợ lớn, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp của cán bộ tín dụng trước năm 2012.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

Ban điều hành và cán bộ quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại: Cung cấp cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn để rà soát, hoàn thiện quy chế cho vay nội bộ, xây dựng mô hình cảnh báo sớm nợ quá hạn và tối ưu hóa quy trình thẩm định tài sản bảo đảm nhằm kéo giảm tỷ lệ nợ xấu dưới ngưỡng 3%.

Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Là nguồn tài liệu tham khảo giá trị cho Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tư pháp và các cơ quan tư pháp trong quá trình xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 và cải cách thủ tục đăng ký giao dịch bảo đảm.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế và Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật tín dụng, cơ chế kiểm soát rủi ro ngân hàng và đối chiếu chuẩn mực an toàn tài chính quốc tế.

Các tổ chức tư vấn pháp lý và doanh nghiệp vay vốn: Giúp các luật sư nắm vững căn cứ pháp lý trong giải quyết tranh chấp tín dụng, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp hiểu rõ các điều kiện an toàn tín dụng, nghĩa vụ bảo đảm tài sản và giới hạn vay vốn theo quy định của pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu được quy định như thế nào trong hệ thống pháp luật ngân hàng Việt Nam? Theo quy định tại Thông tư 13/2010/TT-NHNN, các tổ chức tín dụng phải duy trì tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu ở mức 9% giữa vốn tự có so với tổng tài sản có rủi ro. Quy định này tiệm cận với chuẩn mực quốc tế Basel, cao hơn mức 8% quy định trước đây nhằm tăng cường khả năng chống đỡ rủi ro thanh khoản.

Tiêu chí nào dùng để phân biệt giữa nợ quá hạn và nợ xấu theo quy định hiện hành? Nợ quá hạn là khoản nợ có một phần hoặc toàn bộ nợ gốc và lãi bị quá hạn thanh toán. Trong khi đó, nợ xấu là các khoản nợ quá hạn từ 90 ngày trở lên thuộc các nhóm nợ dưới tiêu chuẩn (nhóm 3), nợ nghi ngờ (nhóm 4) và nợ có khả năng mất vốn (nhóm 5) theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN.

Pháp luật quy định mức giới hạn cấp tín dụng tối đa cho một khách hàng là bao nhiêu? Luật Các tổ chức tín dụng quy định tổng mức dư nợ cấp tín dụng đối với một khách hàng đơn lẻ không được vượt quá 15% vốn tự có của ngân hàng thương mại, và đối với một nhóm khách hàng có liên quan không được vượt quá 50% vốn tự có nhằm hạn chế rủi ro tập trung tín dụng.

Vì sao các ngân hàng thương mại thường gặp trở ngại khi xử lý tài sản bảo đảm để thu hồi nợ? Nguyên nhân chủ yếu do các ngân hàng là tổ chức kinh tế, không có chức năng cưỡng chế thi hành. Khi khách hàng không tự nguyện bàn giao tài sản thế chấp, ngân hàng phải khởi kiện qua tòa án với thời gian tố tụng và thi hành án thường kéo dài từ 12 đến 24 tháng, phát sinh nhiều chi phí.

Hệ thống Trung tâm Thông tin Tín dụng hỗ trợ ngân hàng hạn chế rủi ro như thế nào? Trung tâm Thông tin Tín dụng của Ngân hàng Nhà nước cung cấp lịch sử quan hệ tín dụng, dư nợ và nhóm nợ của khách hàng tại các tổ chức tín dụng trên toàn quốc. Thông tin này giúp ngân hàng phát hiện sớm tình trạng vay vốn chồng chéo và đánh giá chính xác mức độ uy tín của khách hàng trước khi duyệt vay.

Kết luận

Luận văn đã tổng kết và làm sáng tỏ những nội dung cốt lõi sau:

• Khẳng định tính tất yếu khách quan của rủi ro cho vay trong hoạt động ngân hàng thương mại, chỉ ra mối quan hệ hữu cơ giữa lợi nhuận tín dụng và yêu cầu kiểm soát rủi ro an toàn hệ thống.
• Phân tích sâu sắc sự chuyển biến của hệ thống pháp luật ngân hàng qua các thời kỳ, từ giai đoạn cơ chế một cấp trước năm 1987 đến khung pháp lý hai cấp hoàn thiện dần sau năm 2010.
• Đánh giá chi tiết các công cụ pháp lý phòng ngừa rủi ro tín dụng hiện hành gồm: tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu 9%, giới hạn cho vay tối đa 15% vốn tự có, cơ chế phân loại 5 nhóm nợ và các biện pháp giao dịch bảo đảm.
• Nhận diện chính xác các khoảng trống pháp lý trong xử lý tài sản thế chấp và cơ chế phối hợp thông tin tín dụng, làm căn cứ thực tiễn cho các cải cách thể chế ngân hàng.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện quy phạm, nâng cao hiệu lực thanh tra đến đào tạo nguồn nhân lực tín dụng nhằm hướng tới mục tiêu an toàn tài chính bền vững trong giai đoạn 2011 - 2015.

Để tìm hiểu chi tiết các phân tích tình huống thực tiễn và hệ thống luận cứ chuyên sâu, bạn đọc có thể tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ luật học tại thư viện chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ RỦI RO VÀ CÁC BIỆN PHÁP HẠN CHẾ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI Cho vay là một hiện tượng kinh tế khách quan xuất hiện khi trong xã hội có tình trạng tạm thời thừa và tạm thời thiếu vốn. Cho đến nay, cho vay tài sản đã trở thành một hoạt động phổ biến trong nền kinh tế các nước không riêng gì ở Việt Nam. Hiểu theo nghĩa chung nhất, cho vay là việc một người thỏa thuận để cho người khác sử dụng tài sản (vật cùng loại) của mình trong một thời gian nhất định với điều kiện có hoàn trả dựa trên cơ sở sự tin tưởng hay tín nhiệm của mình đối với người đó.

Lúc đầu quan hệ cho vay chỉ là hoạt động cung cấp vốn tạm thời cho người cần vốn, tồn tại trong các giao dịch dân cư nhỏ lẻ, dần cùng với sự phát triển của xã hội và nền kinh tế, hoạt động cho vay trở thành nghề nghiệp. Cùng với sự cho phép của luật pháp đã khuyến khích việc thành lập các tổ chức cho vay chuyên nghiệp, có qui mô lớn và nhanh chóng đáp ứng nhu cầu thiết yếu của thị trường. Hoạt động cho vay được thực hiện bởi nhiều chủ thể khác nhau trong xã hội, trong đó chủ thể phổ biến nhất là các ngân hàng thương mại. Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, thị trường tiền tệ và sức ép của sự cạnh tranh.

Các ngân hàng thương mại luôn tìm mọi cách là tăng nguồn vốn huy động và mở rộng các hoạt động cho vay của mình bằng cách đa dạng hóa các loại hình cho vay làm cho hoạt động cho vay của các ngân hàng thương mại trở nên vô cùng đa dạng. Tính đa dạng của hoạt động cho vay được thể hiện như sau: nếu căn cứ thời hạn cho vay, thì cho vay bao 5 z gồm: cho vay ngắn hạn, cho vay trung hạn và cho vay dài hạn; nếu căn cứ vào mục đích sử dụng khoản vay thì có cho vay phục vụ cho sản xuất kinh doanh của các tổ chức, cá nhân kinh doanh, cho vay phục vụ cho tiêu dùng… Để đảm bảo an toàn cho hoạt động của mình, mối quan tâm thường xuyên của các ngân hàng thương mại khi tiến hành các hoạt động cho vay là cho ai vay, người đi vay sử dụng khoản vay như thế nào?, làm thế nào để khoản vay của mình có thể được đảm bảo thanh toán của bởi người đi vay. Xuất phát từ tình chất quan trọng của các hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại, nên hoạt động này luôn được sự quan tâm đặc biệt của các nhà làm luật, vậy hoạt động cho vay là gì?. Khái niệm về hoạt động cho vay Hoạt động cho vay với tư cách là một loại hoạt động tín dụng và nó có những đặc điểm chung với đặc điểm của tín dụng, vì vậy việc nghiên cứu khái niệm về hoạt động cho vay trước hết được xem xét thông qua việc tìm hiểu các khái niệm về tín dụng.

Tín dụng có nhiều cách hiểu khác nhau, theo các nhà kinh tế học mác-xít quan niệm: "Đem tiền cho vay với tư cách là một việc có đặc điểm là sẽ quay trở về điểm xuất phát của nó mà vẫn giữ nguyên vẹn giá trị của nó đồng thời lại lớn lên thêm trong quá trình hoạt động" [9, tr. Điều đó có nghĩa là: Tiền chẳng qua chỉ rời khỏi tay người sở hữu trong một thời gian và chẳng qua chỉ tạm thời chuyển từ tay người sở hữu sang nhà tư bản hoạt động, cho nên tiền không được bỏ ra để thanh toán, cũng không phải tự đem bán đi mà chỉ đem cho vay, tiền chỉ đem nhượng lại với điều kiện là nó sẽ quay trở về điểm xuất phát một kỳ hạn nhất định [9, tr. Theo nhà kinh tế pháp Louis Baundin, tín dụng như là "Một sự trao đổi tài hóa hiện tại lấy một tài hóa tương lai". Ở đây, chúng ta thấy yếu tố thời gian đã xen lẫn vào.

Cũng vì có sự xen lẫn đó, cho nên có sự bất trắc, rủi 6 z ro xảy ra và cần có sự tín nhiệm, sử dụng sự tín nhiệm của nhau nên mới có danh từ tín dụng. Như vậy tín dụng, theo các định nghĩa này không chỉ rõ cụ thể ai là người có vốn, ai là người cần vốn mà chỉ nêu lên bản chất của quan hệ vay mượn. Khi xem xét tín dụng với hai tư cách, một là chức năng cơ bản quan trọng của ngân hàng, hai là một nghiệp vụ kinh doanh mang lại phần lớn thu nhập cho ngân hàng và nó quyết định sự thành công hay thất bại của ngân hàng trên thị trường. Do vậy dưới giác độ đó tín dụng được hiểu là: Tín dụng là một giao dịch về tài sản (tiền hoặc hàng hóa) giữa bên đi vay và bên cho vay trong đó bên cho vay chuyển giao tài sản cho bên đi vay sử dụng trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận, bên đi vay có trách nhiệm hoàn trả vô điều kiện gốc và lãi cho bên cho vay khi đến hạn thanh toán [9, tr.

Hoạt động cho vay là một hình thức cấp tín dụng của ngân hàng cho khách hàng trong một thời hạn nhất định (gọi là thời hạn cho vay). Thời hạn cho vay là khoảng thời gian được tính từ khi khách hàng bắt đầu nhận vốn vay cho đến khi trả hết nợ gốc và lãi vay theo thỏa thuận trong HĐTD. Dưới góc độ pháp luật, hoạt động cho vay được qui định trong Bộ Luật Dân sự 2005, Luật các tổ chức tín dụng 2004, Quyết định số 1627/2001/QĐ-NHNN ngày 31/12/2001 về qui chế cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng, Quyết định số 127/2005/QĐ-NHNN ngày 3/2/2005 về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Quy chế cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng ban hành theo Quyết định số 1627/2001/QĐ-NHNN ngày 31/12/2001 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước. Cho vay được định nghĩa như sau: "Cho vay là một hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao cho khách hàng sử dụng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi" [21].

Đặc điểm của hoạt động cho vay Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại có những đặc trưng cơ bản sau đây: Thứ nhất, Xét về bản chất hoạt động cho vay của TCTD là giao dịch hợp đồng, có sự thỏa thuận giữa hai bên, một bên là bên cho vay và một bên là khách hàng (bên đi vay), hai bên thỏa thuận về mức vay, lãi suất và thời hạn vay và tất cả những điều kiện khác có liên quan đến hoạt động cho vay, từ đó ký kết hợp đồng tín dụng. Một trong những đặc điểm quan trọng của hoạt động cho vay của các ngân hàng thương mại là các ngân hàng thương mại cho vay trên cơ sở nguồn vốn huy động là chủ yếu. Điều đó có nghĩa là, nguồn vốn cho vay của các ngân hàng chủ yếu là nguồn vốn "đi vay" bởi lẽ các tổ chức này hoạt động theo nguyên tắc "đi vay" để "cho vay", tức là không (hoặc ít) cho vay tiền của bản thân mình mà nó sử dụng nguồn vốn huy động để cho vay là chủ yếu. Thứ hai, hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Theo quan điểm của một số tác giả thì hoạt động cho vay là hoạt động tiêu biểu nhất của hầu hết các ngân hàng, hoạt động này đòi hỏi các ngân hàng phải tìm mọi cách để kiểm soát được khả năng trả nợ của khách hàng, ít nhất cũng là dự tính, phán đoán khả năng này. Tuy nhiên không phải bao giờ dự tính này cũng chính xác tuyệt đối và thời gian qua đi khả năng pháp đoán này càng trở nên khó khăn hơn. Do vậy, rủi ro chính mà ngân hàng phải đối mặt là rủi ro tín dụng [39]. Có thể nói, hoạt động cho vay luôn đi liền với rủi ro, kinh doanh tín dụng là chấp nhận đối đầu với rủi ro.

Tính rủi ro này xuất phát từ những đặc thù của đối tượng hoạt động cho vay, đặc thù của nguồn vốn cho vay của bên vay. Nếu trong hoạt động kinh doanh khác, tiền tệ chỉ được coi là thước đo giá trị, là phương tiện thanh toán thì trong hoạt động cho vay, tiền tệ trở thành hàng hóa. Bên cho vay chỉ có thể đòi tiền của bên vay sau một thời hạn nhất định. Nếu thời hạn cho vay càng dài thì nguy cơ rủi 8 z ro bất trắc càng lớn, khả năng thu hồi nợ của ngân hàng có thể khó thực hiện.

Ngoài ra, việc cho vay của ngân hàng chủ yếu dựa vào nguồn vốn huy động của các tổ chức, cá nhân trong xã hội. Chính vì vậy, do chức năng trung gian này của các ngân hàng mà các rủi ro trong hoạt động kinh doanh của khách hàng (người đi vay) sẽ ảnh hưởng ngay đến ngân hàng và qua đó ảnh hưởng đến quyền lợi của người gửi tiền. Và như vậy, so với hoạt động cho vay tài sản thông thường thì trong hoạt động này, người cho vay dùng tài sản của chính mình để cho vay nên khi người đi vay không thực hiện được nghĩa vụ trả nợ thì chính người cho vay phải gánh chịu hậu quả. Bên cạnh những rủi ro, bất trắc của hoạt động cho vay của ngân hàng, thì hoạt động này cũng có những vai trò nhất định đối với nền kinh tế, đối với người đi vay và ngay cả đối với ngân hàng 1.

Vai trò của hoạt động cho vay 1. Vai trò đối với nền kinh tế - Cho vay góp phần thu hút vốn đầu tư cho nền kinh tế. Xuất phát từ tính chất của hoạt động cho vay của các ngân hàng thương mại là có quy mô lớn, khách hàng đa dạng và là hình thức kinh doanh chủ yếu của ngân hàng. Với vai trò là trung gian tài chính, ngân hàng đóng vai trò là cầu nối vốn cho nền kinh tế, giữa người thừa vốn và người cần vốn để đầu tư.

* Doanh nghiệp * Doanh nghiệp *Cá nhân Ngân hàng *Cá nhân * Hộ gia đình… * Hộ gia đình… Sơ đồ 1.1: Hoạt động cho vay của ngân hàng Vậy, ngân hàng tập hợp các nguồn vốn nhàn rỗi trong xã hội để cho các tổ chức, cá nhân vay để thực hiện các dự án kinh doanh, biến ý tưởng kinh 9 z doanh thành thực tế.