CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE VAN DE BẢO VỆ BẢN QUYEN CHƯƠNG TRÌNH PHÁT THANH TRÊN NÈN TẢNG SÓ 1.1 Phát thanh và đặc điểm của phát thanh Có nhiều định nghĩa, cách thức, quan điểm tiếp cận loại hình báo nói (phát thanh), hiện vẫn chưa có một cách hiểu đồng nhất về khái niệm này. Trong cuốn Các thể loại báo chí phát thanh, tác giả Xminốp cho rang: “phát thanh là sự noi tiếp tự nhiên kinh nghiệm đã tích lũy của loài người trong việc phản ánh và tổ chức thông tin xã hội”, “là kênh chuyển tải những nghệ thuật âm thanh khác, bằng lời thoại, chuyển tải những khối lượng lớn hoạt động sáng tao của minh”, “là sản phẩm của thực tế ngôn ngữ mới, sự ton tại của ngôn ngữ trong éphia (không trung) ”. 9] Tác giả Phạm Thành Hưng, người dịch cuốn Thuật ngữ Báo chí truyền thông cho rằng: “Phá thanh là một phương tiện truyền thông đại chúng dựa trên nguyên tắc kỹ thuật truyền âm thanh dé chuyển tải các chương trình tin tức, tri thức, nghệ thuật tới đông đảo công chúng thính giả cũng như cho các nhóm thính giả đặc thù”. 104] GS Tạ Ngọc Tấn trong cuốn Truyền thông đại chúng đưa ra khái niệm: “Phát thanh (radio) là loại hình truyền thông đại chúng, trong đó nội dung thông tin được chuyển tải qua âm thanh.
Âm thanh trong phát thanh bao gốm lời nói, âm nhạc, các loại tiếng động làm nên hoặc minh họa cho lời nói như tiếng mưa, gió, nước chảy, sóng vỗ, chim hót, tiếng vỗ tay, tiếng ôn đường pho, v.TS Nguyễn Văn Dững cho răng: “Phá thanh là kênh truyền thông đại chúng sử dụng kỹ thuật sóng điện từ và hệ thong truyền dan truyền di âm thanh tác động trực tiếp vào thính giác người tiếp nhận. Chất liệu chính của phát thanh là nghệ thuật sử dụng lời nói, tiếng động và âm nhạc trong việc tái 18 hiện cuộc sống hiện thực ”. 111] Trong cuốn Báo phát thanh của Phân viện Báo chí và Tuyên truyền, khái niệm báo phát thanh được dùng từ việc mở rộng và phát triển khái niệm báo chí. “Báo phát thanh được hiểu nhự một kênh truyễn thông, một loại hình báo chí điện tử hiện đại mà đặc trưng cơ bản của nó là dùng thé giới âm thanh phong phú và sinh động (lời nói, tiếng động, âm nhạc) để chuyển tải thông điệp nhờ sử dụng kỹ thuật sóng điện từ và hệ thống truyền thanh, tác động vào thính giác cua công chúng ”.
51] Báo phát thanh cũng có một tên gọi khác là báo nói. Điều 3, khoản 4 Luật Bao chí năm 2016 định nghĩa: “Báo nói là loại hình bảo chí sử dụng tiếng nói, âm thanh, được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tang kỹ thuật ứng dung công nghệ khác nhau ”. Như vậy, các cách định nghĩa phát thanh của các chuyên gia trên thế giới và ở Việt Nam tuy có khác nhau cách tiếp cận nhưng đều thống nhất điểm chung về phát thanh, đó là tính chất truyền tải thông tin thông qua âm thanh. Tuy nhiên, với sự phát triển của khoa học công nghệ, phát thanh không chỉ truyền phát thông tin thông qua sóng điện từ và hệ thống truyền thanh mà còn đến được với công chúng thông qua cáp, vệ tinh và đặc biệt là qua nền tảng Internet.
Do đó, tác giả luận văn kế thừa và phát triển khái niệm phát thanh tương đối như sau: “Phát thanh là loại hình báo chí sử dụng tổng hợp lời nói, tiếng động, âm nhạc để chuyển tải thông tin qua truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tang kỹ thuật ứng dựng công nghệ khác nhau. ” Với định nghĩa trên cho thấy, phát thanh mang những đặc điểm riêng biệt, có thê thấy rất rõ khi so sánh với các phương tiện truyền thông đại chúng khác, các đặc điểm của phát thanh đó là: Truyền tải thông tin qua âm thanh tổng hop Phát thanh mang âm thanh tổng hợp tác động trực tiếp vào thính giác 19 của con người. Âm thanh tổng hợp của phát thanh gồm có: lời nói, tiếng động và âm nhạc. Đây là đặc trưng quan trọng nhất, giúp phân biệt báo phát thanh với các loại hình báo chí khác.
So với truyền hình, loại hình báo chí này cũng sử dụng âm thanh, nhưng âm thanh của truyền hình chỉ là yếu tô bổ trợ cho hình ảnh. Hình ảnh là ngôn ngữ số một của truyền hình. Âm thanh phải gắn với hình ảnh và bổ sung hay làm sáng tỏ cho các hình ảnh đó. Còn âm thanh của phát thanh là âm thanh tổng hợp, không bi phụ thuộc vào hình ảnh hay chữ in nên có nhiều ưu thé để khai thác sử dụng.
Âm thanh tông hop có khả năng chuyền tai thông tin nhanh, dễ dàng thực hiện, tái hiện cuộc sống một cách sinh động và chân thực, kích thích trí tưởng tượng, gây không khí và gợi lên tâm trạng. Nguồn “tài nguyên” này còn đem lại sức phản ánh không giới hạn, mang lại cho nhà báo khả năng khai thác tự do và phong phú. Thông tin nhanh Phát thanh của kỷ nguyên làn sóng điện có khả năng đưa thông tin nhanh, tạo ra sự tiếp nhận đồng thời trên diện rộng. Sóng điện từ với tốc độ tương đương tốc độ ánh sáng (gần 300.000km/s) cùng với hệ thống truyền thanh nhanh chóng đưa âm thanh từ người nói tới đông đảo công chúng.
Phát thanh trong đời sống hiện đại không chỉ sử dụng làn sóng điện để truyền tải thông tin mà còn tận dụng tính chất ưu việt của Internet, cáp và vệ tinh dé tạo ra sự nhanh nhạy trong truyền dẫn. Nói cách khác, phát thanh dang sử dụng da dang nén tang kỹ thuật dé đáp ứng nhu cầu và điều kiện tiếp nhận của con người. Tính quảng bá Tính quảng bá chính là khả năng tiếp cận đông đảo công chúng. Vì thế, kỹ thuật phát thanh không chỉ giúp thông tin nhanh mà còn giúp đưa thông tin trên diện rộng.
Thông tin của phát thanh có thé đến với hàng triệu triệu người cùng lúc. Sóng của phát thanh lan truyền theo hình sin (truyền hình truyền 20 sóng theo hình thắng) cho phép phát thanh đến được cả với những địa hình phức tạp, những vùng xa xôi, hẻo lánh mà truyền hình khó vươn tới. Phát thanh có sức mạnh đặc biệt trong việc truyền phát thông tin theo diện rộng nhằm tạo ra hiệu ứng xã hội một cách nhanh chóng, trở thành loại hình báo chí mang tính xã hội hóa cao. Tinh riêng tu, thân mật Nhờ sử dụng âm thanh tổng hợp bao gồm lời nói, tiếng động và âm nhac, phát thanh chuyền tải thông tin cùng với sự biéu cảm, cho phép thể hiện tâm trang và thái độ, tinh cảm nên sống động hơn han các hình thức thông tin băng ấn phẩm.
Sử dụng nguồn tài nguyên vô tận của cuộc sống là âm thanh, phát thanh đem đến những âm thanh của cuộc sống, tái hiện thực tiễn một cách sống động và chân thực. Sự phối hợp với âm nhạc còn mang lại sự tiếp nhận dễ dàng, thú vị và hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, dù phát thanh hướng tới đông đảo công chúng nhưng cách thức tác động lại như một người nói với một người, với sự thân ái, trò chuyện. Tiếp nhận thông tin qua radio thường có tính riêng tư, thân mật.
Hạn chế không có hình ảnh lại trở thành một ưu thế của phát thanh khi truyền thông về những vấn đề mang tính tế nhị, riêng tư như tình dục và sức khoẻ sinh sản, tình bạn, tình yêu, gia đình, ứng xử trong cuộc sống. Việc không phải xuất hiện trên màn hình, lộ diện gương mặt giúp cho công chúng dễ dàng và thoải mái chia sẻ các vẫn đề của mình hơn. Tỉnh tiện lợi trong tiếp nhận Phát thanh được coi là loại hình báo chí duy nhất giúp con người có thể vừa tiếp cận thông tin vừa duy trì các hoạt động sống khác. Mọi người đều có thé vừa làm công việc nào đó vừa nghe phát thanh.
Họ có thé bỏ chiếc radio nhỏ vảo túi và đi đến mọi nơi và nghe. Trên đường từ nhà đến nơi làm việc, họ có thê tiếp nhận bản tin của phát thanh để biết được những sự kiện, van đề đang diễn ra trong đời sống. Tận dụng đặc điểm này, nhiều Đài phát thanh 21 trên thế giới đã mở kênh phát thanh giao thông đề phục vụ người dân ở các đô thị lớn, có mật độ tham gia giao thông đông. Các kênh phát thanh giao thông cập nhật thông tin theo “giờ cao điểm”, chỉ dẫn người dân các lộ trình giao thông hợp lý, mở rộng hiểu biết, giúp họ giải trí, thư giãn, trở thành người ban đường tin cậy của công chúng.
Trong đời sống hiện đại, việc sử dụng nhiều ô tô và phương tiện giao thông công cộng khiến cho con người gần gũi với phát thanh hơn. Chính tính tiện lợi đã giúp phát thanh lưu giữ công chúng trong bối cảnh nhiều loại hình truyền thông mới ra đời và lớn mạnh. Chương trình phát thanh Thuật ngữ “chương trình” có nghĩa là “toàn bộ nói chung những dự kiến hoạt động theo một trình tự nhất định và trong một thời gian nhất định”. Khác với chương trình nói chung, chương trình phát thanh là kết quả của quá trình giao tiếp truyền thông giữa những người làm phát thanh với thính giả trong môi trường xã hội rộng lớn.
Nói cách khác, chương trình phát thanh là sự hội tụ giữa nhu cầu, thị hiểu của công chúng với mục đích và ý tưởng sáng tạo của nhà truyền thông qua phương tiện truyền thông radio. Bên cạnh việc cung cấp thông tin, chương trình phát thanh còn hàm chứa những giá trị tư tưởng, văn hóa đặc thù của dân tộc, quốc gia, giai cấp hay tầng lớp xã hội cụ thé. Những giá trị này được truyền tải qua hàng loạt yéu tổ hợp thành chương trình như: nội dung thông tin, hình thức thể hiện, phương thức sản xuất, kết cau chương trình. Trong một đài phát thanh, tùy theo tiêu chí khác nhau, có thể tổ chức sản xuất ra nhiều dạng chương trình, với phong cách khác nhau, đáp ứng nhu cầu thông tin đa dạng, nhiều chiều của thính giả.
Trong thực tế đang có nhiều tiêu chí phân loại khác nhau, dẫn đến sự xuất hiện của nhiều chương trình phát thanh khác nhau trên một kênh sóng. Điều này cũng tạo ra nhiều quan niệm khác nhau về chương trình phát thanh.TS Nguyễn Văn Dững trong cuốn Báo phát thanh định nghĩa: 22 “Chương trình phát thanh là sự liên kết, sắp xếp hợp lý tìn, bài, băng tư liệu âm nhạc trong một thời lượng nhất định được mở đầu bằng nhạc hiệu, kết thúc với lời chào tạm biệt nhằm lap ứng yêu cầu của cơ quan bdo phát thanh, đồng thời mang lại hiệu quả cao nhất đối với người nghe”.