BẢO ĐẢM NGHĨA VỤ BẰNG QUYỀN TÀI SẢN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM

Tìm hiểu về bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản tại ngân hàng thương mại Việt Nam. Phân tích pháp luật, thực trạng và giải pháp hoàn thiện.

• Tác giả: Huỳnh Anh
• Người hướng dẫn: Phạm Trí Hùng
• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Bảo Đảm Nghĩa Vụ Bằng Quyền Tài Sản Tại Các Ngân Hàng Thương Mại Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN TÀI SẢN VÀ BẢO ĐẢM NGHĨA VỤ BẰNG QUYỀN TÀI SẢN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Khái niệm, phân loại quyền tài sản
• 1.1.1. Khái niệm quyền tài sản
• 1.1.2. Phân loại quyền tài sản
• 1.2. Các loại quyền tài sản được dùng bảo đảm nghĩa vụ tại các ngân hàng thương mại
• 1.2.1. Quan niệm về quyền tài sản được dùng bảo đảm nghĩa vụ
• 1.2.2. Các loại quyền tài sản cụ thể được dùng bảo đảm nghĩa vụ theo pháp luật Việt Nam
• 1.3. Khái niệm bảo đảm nghĩa vụ, bản chất, đặc trưng của bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản trong hoạt động cho vay tại các ngân hàng thương mại
• 1.3.1. Khái niệm bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản tại các ngân hàng thương mại
• 1.3.2. Bản chất của bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản trong hoạt động cho vay tại các ngân hàng thương mại
• 1.3.3. Đặc trưng của bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại
• 1.4. Nghĩa vụ được dùng quyền tài sản để bảo đảm trong hoạt động cho vay tại các ngân hàng thương mại
• 1.5. Các biện pháp bảo đảm và việc đăng ký biện pháp bảo đảm có đối tượng là quyền tài sản trong hoạt động cho vay tại các ngân hàng thương mại
• 1.5.1. Các biện pháp bảo đảm có đối tượng là quyền tài sản trong hoạt động cho vay tại các ngân hàng thương mại
• 1.5.2. Đăng ký biện pháp bảo đảm có đối tượng là quyền tài sản trong hoạt động cho vay tại các ngân hàng thương mại
• 1.6. Mối quan hệ giữa hợp đồng tín dụng và hợp đồng bảo đảm bằng quyền tài sản
• 1.7. Các nguyên tắc bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản trong trong hoạt động cho vay tại ngân hàng thương mại
• 1.8. Một số nội dung cụ thể trong bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản tại các ngân hàng thương mại
• 1.8.1. Điều kiện chung của quyền sản tài được dùng bảo đảm nghĩa vụ
• 1.8.2. Những vấn đề lý luận về xử lý quyền tài sản bảo đảm tại các ngân hàng thương mại
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN ĐỂ QUYỀN TÀI SẢN ĐƯỢC DÙNG BẢO ĐẢM TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Thực trạng pháp luật về điều kiện của quyền tài sản dùng để bảo đảm tại các ngân hàng thương mại
• 2.1.1. Về điều kiện quyền tài sản được dùng bảo đảm phải thuộc quyền sở hữu của bên bảo đảm
• 2.1.2. Về điều kiện quyền tài sản được dùng bảo đảm nghĩa vụ có thể chuyển giao trong giao dịch dân sự
• 2.1.3. Điều kiện về tính xác định của quyền tài sản được dùng bảo đảm nghĩa vụ tại các ngân hàng thương mại
• 2.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về điều kiện để quyền tài sản được dùng bảo đảm tại các ngân hàng thương mại
• 2.2.1. Hoàn thiện quy định về điều kiện quyền tài sản phải thuộc quyền sở hữu của bên bảo đảm
• 2.2.2. Hoàn thiện quy định về điều kiện quyền tài sản được dùng bảo đảm phải có thể chuyển giao
• 2.2.3. Hoàn thiện các quy định liên quan đến tính xác định của quyền tài sản được dùng bảo đảm
• 2.2.4. Về xác định quyền tài sản bảo đảm hình thành trong tương lai
• 3. CHƯƠNG 3: XỬ LÝ QUYỀN TÀI SẢN ĐƯỢC DÙNG BẢO ĐẢM TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 3.1. Thực trạng pháp luật về xử lý quyền tài sản bảo đảm tại các ngân hàng thương mại
• 3.1.1. Căn cứ xử lý quyền tài sản bảo đảm
• 3.1.2. Thẩm quyền xử lý quyền tài sản bảo đảm
• 3.1.3. Quyền tài sản được xử lý
• 3.1.4. Quy trình xử lý quyền tài sản bảo đảm
• 3.1.5. Xác định thứ tự ưu tiên khi xử lý quyền tài sản bảo đảm
• 3.1.6. Thứ tự ưu tiên giữa bên nhận bảo đảm với bên thứ ba trong một số trường hợp đặc biệt
• 3.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về xử lý quyền tài sản bảo đảm tại các ngân hàng thương mại
• 3.2.1. Hoàn thiện pháp luật về xác định phạm vi quyền tài sản bảo đảm để xử lý
• 3.2.2. Hoàn thiện pháp luật về quy trình xử lý quyền tài sản bảo đảm
• 3.2.3. Hoàn thiện pháp luật về xác định thứ tự ưu tiên thanh toán khi xử lý quyền tài sản bảo đảm
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC THUẬT NGỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan Bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản Tại sao

Cấp tín dụng là hoạt động cốt lõi của ngân hàng thương mại (NHTM). NHTM thường yêu cầu bên vay dùng tài sản để bảo đảm nghĩa vụ, vừa phòng ngừa rủi ro tín dụng, vừa thúc đẩy tín dụng. Trong nền kinh tế tri thức và cách mạng công nghiệp 4.0, quyền tài sản (QTS) ngày càng đa dạng, tạo ra giá trị mới. Tuy nhiên, nguồn lực này chưa được khai thác hiệu quả, QTS chưa được vốn hóa do NHTM còn dè dặt vì lo ngại rủi ro tín dụng. Hiện nay, tài sản vô hình (QTS) chiếm tỷ trọng cao trong tổng tài sản doanh nghiệp. Việc sử dụng tài sản này bảo đảm khoản vay có ý nghĩa quan trọng với doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) tại Việt Nam. Cơ chế giúp QTS dễ dàng trở thành tài sản bảo đảm (TSBĐ) sẽ khơi thông nguồn vốn, thúc đẩy kinh tế phát triển. Theo Sách trắng Doanh nghiệp 2021, SME chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam, và tài sản của các doanh nghiệp này chủ yếu là QTS.

1.1. Tầm quan trọng của bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản

Việc bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro tín dụng cho các ngân hàng thương mại khi cấp tín dụng. Điều này khuyến khích các ngân hàng cung cấp vốn cho các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Việc sử dụng quyền tài sản làm tài sản bảo đảm giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn dễ dàng hơn, từ đó có thể đầu tư vào sản xuất kinh doanh và mở rộng quy mô. Đồng thời, giúp ngân hàng thương mại dễ dàng hơn trong quá trình thu hồi nợ khi các nghĩa vụ không được thực hiện.

1.2. Các loại quyền tài sản tiềm năng trong bảo đảm nghĩa vụ

Quyền tài sản bao gồm nhiều loại hình khác nhau, từ quyền sử dụng đất (QSDĐ), quyền sở hữu trí tuệ (SHTT), quyền đòi nợ đến phần vốn góp. Mỗi loại quyền tài sản có những đặc điểm và tiềm năng riêng trong việc bảo đảm nghĩa vụ. Ví dụ, quyền sở hữu trí tuệ có thể có giá trị cao nhưng lại chưa được khai thác hiệu quả do các rào cản pháp lý. Việc nhận diện và đánh giá chính xác giá trị của từng loại quyền tài sản là yếu tố then chốt để ngân hàng thương mại quyết định chấp nhận chúng làm tài sản bảo đảm.

II. Thách thức Rủi ro và pháp lý trong bảo đảm nghĩa vụ QTS

QTS có tính đặc thù là vô hình nên việc nhận chúng để bảo đảm nghĩa vụ có nhiều khó khăn và có khả năng dẫn đến rủi ro nếu thiếu cơ chế điều chỉnh hiệu quả. Việc xác định chủ sở hữu, khả năng chuyển giao, đặc biệt là xác định chính xác QTS là đối tượng bảo đảm, là những thách thức lớn. Khi xem xét QTS, NHTM cần tính toán đến khả năng kiểm soát, quản lý, xử lý khi vi phạm nghĩa vụ xảy ra. Các QTS thường liên quan đến chủ thể thứ ba, mỗi loại QTS còn có những đặc trưng riêng biệt, đòi hỏi pháp luật điều chỉnh tương thích. Thực tiễn cho thấy những bất cập liên quan người thứ ba, mối quan hệ lợi ích, sự hợp tác giữa các chủ thể này khi phần vốn góp được sử dụng bảo đảm đang thiếu quy định cụ thể, rõ ràng.

2.1. Khó khăn trong xác định và định giá quyền tài sản

Tính vô hình của quyền tài sản gây ra nhiều khó khăn trong việc xác định và định giá chúng một cách chính xác. Việc xác định chủ sở hữu thực sự của quyền tài sản, đặc biệt là trong các trường hợp có tranh chấp hoặc liên quan đến nhiều bên, có thể tốn nhiều thời gian và chi phí. Hơn nữa, việc định giá quyền tài sản đòi hỏi chuyên môn cao và sự hiểu biết sâu sắc về thị trường, cũng như các yếu tố có thể ảnh hưởng đến giá trị của quyền tài sản đó.

2.2. Vướng mắc pháp lý liên quan đến bên thứ ba

Nhiều quyền tài sản có liên quan đến các chủ thể thứ ba, và điều này có thể gây ra những vướng mắc pháp lý phức tạp trong quá trình bảo đảm nghĩa vụ và xử lý tài sản bảo đảm. Ví dụ, trong trường hợp quyền đòi nợ được sử dụng làm tài sản bảo đảm, sự hợp tác của bên nợ là rất quan trọng. Nếu bên nợ không hợp tác, việc xử lý tài sản bảo đảm có thể gặp nhiều khó khăn. Tương tự, khi phần vốn góp trong một công ty được sử dụng làm tài sản bảo đảm, cần có sự đồng thuận của các thành viên khác trong công ty.

III. Hoàn thiện pháp luật Điều kiện để quyền tài sản được bảo đảm

Quan sát các NHTM và các bản án, quyết định của các Tòa án trong giải quyết tranh chấp liên quan đến quan hệ bảo đảm có đối tượng là QTS, nhận thấy khá nhiều bất cập, vướng mắc. Quá trình xử lý QTS được dùng bảo đảm gặp khó khăn trong việc truy đòi TSBĐ, định đoạt TSBĐ, xác định phạm vi TSBĐ để xử lý, xác định thứ tự ưu tiên giữa các chủ thể có lợi ích liên quan. Những khó khăn này xuất phát từ việc pháp luật chưa có quy định về quyền truy đòi đủ mạnh, quyền định đoạt của NH đủ mạnh để NH có thể thuận lợi xử lý QTS, những quy định còn thiếu rõ ràng trong xác định phạm vi QTS được dùng bảo đảm để xử lý, đặc biệt khi có sự xuất hiện của các tài sản phái sinh, các quy định về xác định thứ tự ưu tiên chưa đầy đủ và chưa có tính hệ thống. Bên cạnh đó, thực tiễn áp dụng cho thấy các quy định về bảo đảm nghĩa vụ bằng QTS còn nhiều vướng mắc, chưa có sự thống nhất giữa các Tòa án. Nỗ lực hoàn thiện các quy định về giao dịch bảo đảm của Nhà nước là đáng chú ý, đặc biệt gần đây là sự ra đời của NĐ 21/2021/NĐ-CP. Tuy nhiên, quy định về giao dịch bảo đảm vẫn còn hạn chế, chưa có tính hệ thống, và chưa dự liệu đầy đủ đến đặc trưng của các QTS khi xây dựng quy định về bảo đảm nghĩa vụ.

3.1. Điều kiện quyền tài sản phải thuộc quyền sở hữu bên bảo đảm

Một trong những điều kiện quan trọng để quyền tài sản được sử dụng làm tài sản bảo đảm là nó phải thuộc quyền sở hữu của bên bảo đảm. Điều này đảm bảo rằng bên bảo đảm có đầy đủ quyền định đoạt đối với quyền tài sản đó và có thể chuyển giao nó cho ngân hàng thương mại trong trường hợp cần thiết. Pháp luật cần có quy định rõ ràng và cụ thể về cách xác định quyền sở hữu đối với từng loại quyền tài sản khác nhau, nhằm tránh những tranh chấp và rủi ro có thể phát sinh.

3.2. Điều kiện quyền tài sản có thể chuyển giao trong giao dịch dân sự

Để quyền tài sản có thể được sử dụng làm tài sản bảo đảm, nó cần phải có khả năng chuyển giao trong các giao dịch dân sự. Điều này có nghĩa là quyền tài sản đó phải có thể được mua bán, cho tặng hoặc chuyển nhượng cho người khác một cách hợp pháp. Khả năng chuyển giao của quyền tài sản giúp ngân hàng thương mại có thể dễ dàng xử lý tài sản bảo đảm trong trường hợp bên vay không thực hiện nghĩa vụ trả nợ. Pháp luật cần có quy định rõ ràng về các điều kiện và thủ tục chuyển giao đối với từng loại quyền tài sản.

3.3. Xác định quyền tài sản bảo đảm hình thành trong tương lai

Việc xác định quyền tài sản bảo đảm hình thành trong tương lai cần có quy định rõ ràng để tránh các tranh chấp và rủi ro. Các quy định cần làm rõ cách thức xác định, định giá, và các điều kiện phát sinh của quyền tài sản trong tương lai. Điều này giúp ngân hàng thương mại có cơ sở pháp lý vững chắc để chấp nhận các loại tài sản bảo đảm này.

IV. Xử lý tài sản Quy trình và thứ tự ưu tiên thanh toán bảo đảm

Thực tiễn áp dụng cho thấy các quy định về bảo đảm nghĩa vụ bằng QTS còn nhiều vướng mắc, chưa có sự thống nhất giữa các Tòa án. Những nỗ lực của Nhà nước trong việc hoàn thiện các quy định về giao dịch bảo đảm mặc dù đáng chú ý, đặc biệt gần đây là sự ra đời của NĐ 21/2021/NĐ-CP. Tuy nhiên, quy định về giao dịch bảo đảm vẫn còn hạn chế, chưa có tính hệ thống, và chưa dự liệu đầy đủ đến đặc trưng của các QTS khi xây dựng quy định về bảo đảm nghĩa vụ. Tất cả những điều trên cho phép kết luận rằng, ở góc độ NHTM, sự chưa hoàn hiện của quy định về QTS được sử dụng bảo đảm nghĩa vụ cũng như các quy định liên quan là một trong những nguyên nhân NHTM dè dặt cấp tín dụng nhận bảo đảm bằng QTS. Làm thế nào để tạo ra một khuôn khổ pháp lý nhằm thúc đẩy hơn nữa hoạt động cấp tín dụng có TSBĐ dựa trên QTS và giải quyết những lo ngại của NHTM nhận bảo đảm về rủi ro liên quan đến loại tài sản này? Để tìm kiếm những giải pháp hợp lý, việc nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng trong bảo đảm nghĩa vụ bằng QTS là rất cần thiết.

4.1. Căn cứ pháp lý để xử lý quyền tài sản bảo đảm

Việc xử lý tài sản bảo đảm phải dựa trên các căn cứ pháp lý rõ ràng và hợp lệ. Các căn cứ này có thể bao gồm hợp đồng tín dụng, hợp đồng bảo đảm, quyết định của tòa án hoặc các văn bản pháp lý khác có liên quan. Việc xác định chính xác căn cứ pháp lý là yếu tố then chốt để đảm bảo quá trình xử lý tài sản bảo đảm diễn ra một cách hợp pháp và hiệu quả. Pháp luật cần quy định cụ thể về các căn cứ pháp lý có thể được sử dụng để xử lý tài sản bảo đảm.

4.2. Xác định phạm vi quyền tài sản bảo đảm để xử lý

Việc xác định phạm vi quyền tài sản được sử dụng làm tài sản bảo đảm là rất quan trọng trong quá trình xử lý tài sản bảo đảm. Phạm vi này cần được xác định rõ ràng trong hợp đồng bảo đảm và phải tương ứng với giá trị của khoản vay. Nếu phạm vi quyền tài sản không được xác định rõ ràng, có thể gây ra những tranh chấp và khó khăn trong quá trình xử lý tài sản bảo đảm. Pháp luật cần có quy định cụ thể về cách xác định phạm vi quyền tài sản được sử dụng làm tài sản bảo đảm.

4.3. Ưu tiên thanh toán khi xử lý tài sản bảo đảm

Thứ tự ưu tiên thanh toán khi xử lý tài sản bảo đảm cần được xác định rõ ràng trong pháp luật để bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Thông thường, ngân hàng thương mại sẽ được ưu tiên thanh toán trước các chủ nợ khác, nhưng cũng cần có quy định để bảo vệ quyền lợi của người lao động và các chủ nợ khác có liên quan. Pháp luật cần có quy định chi tiết và cụ thể về thứ tự ưu tiên thanh toán khi xử lý tài sản bảo đảm.

V. Kiến nghị Giải pháp cho bảo đảm bằng quyền tài sản tại NHTM

Sự chưa hoàn thiện của quy định về QTS được sử dụng bảo đảm nghĩa vụ cũng như các quy định liên quan là một trong những nguyên nhân NHTM dè dặt cấp tín dụng nhận bảo đảm bằng QTS. Việc tạo ra một khuôn khổ pháp lý nhằm thúc đẩy hơn nữa hoạt động cấp tín dụng có TSBĐ dựa trên QTS và giải quyết những lo ngại của NHTM nhận bảo đảm về rủi ro liên quan đến loại tài sản này là rất cần thiết. Để tìm kiếm những giải pháp hợp lý, việc nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng trong bảo đảm nghĩa vụ bằng QTS là rất cần thiết.

5.1. Nâng cao nhận thức về giá trị của quyền tài sản

Nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp và ngân hàng thương mại về giá trị tiềm năng của quyền tài sản trong việc bảo đảm nghĩa vụ. Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo để chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm về việc sử dụng quyền tài sản làm tài sản bảo đảm. Khuyến khích các chuyên gia và nhà nghiên cứu thực hiện các nghiên cứu sâu hơn về các loại quyền tài sản và tiềm năng của chúng trong hoạt động tín dụng.

5.2. Hoàn thiện cơ chế định giá và thẩm định quyền tài sản

Phát triển các phương pháp định giá quyền tài sản chính xác và đáng tin cậy. Thiết lập một hệ thống thẩm định quyền tài sản chuyên nghiệp và minh bạch. Tạo điều kiện cho các tổ chức định giá quyền tài sản hoạt động một cách hiệu quả và cạnh tranh. Xây dựng các tiêu chuẩn và quy trình thẩm định quyền tài sản thống nhất để đảm bảo tính khách quan và công bằng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, các tài sản vô hình và quyền tài sản (QTS) ngày càng chiếm tỷ trọng áp đảo trong cơ cấu tổng tài sản của các tổ chức kinh tế. Báo cáo Sách trắng Doanh nghiệp Việt Nam chỉ ra rằng tính đến ngày 31/12/2019, cả nước có 449.031 doanh nghiệp quy mô siêu nhỏ (chiếm 67,2%), 179.319 doanh nghiệp nhỏ (26,8%), 22.788 doanh nghiệp vừa (3,5%) và chỉ có 17.367 doanh nghiệp lớn (2,5%). Trong số đó, hơn 500 doanh nghiệp khoa học công nghệ và hàng nghìn doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo sở hữu khối lượng tài sản vô hình định giá hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD nhưng hầu như không thể tiếp cận nguồn vốn tín dụng ngân hàng do rào cản pháp lý về tài sản bảo đảm (TSBĐ).

Luận án tiến sĩ luật học "Bảo đảm nghĩa vụ bằng quyền tài sản tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam" (Chuyên ngành: Luật Kinh tế, Mã số: 9380107) do nghiên cứu sinh Huỳnh Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Trí Hùng và TS. Nguyễn Thị Thủy tại Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2024), là công trình tiên phong nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về chế định bảo đảm nghĩa vụ bằng QTS trong hoạt động ngân hàng thương mại (NHTM).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi được xác lập: Pháp luật thực định Việt Nam (Bộ luật Dân sự 2015, Nghị định 21/2021/NĐ-CP) tiếp cận QTS theo tư duy phân loại truyền thống, tĩnh tại, tách biệt giữa vật quyền và trái quyền, dẫn đến sự thiếu hụt nghiêm trọng cơ chế pháp lý để NHTM xác lập quyền kiểm soát trực tiếp, thực thi quyền truy đòi, xử lý tài sản phái sinh và bảo vệ quyền ưu tiên trước sự can thiệp của bên thứ ba.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết kế mạch lạc:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý của QTS và QTS bảo đảm (QTSBĐ) trong hoạt động cho vay ngân hàng được cấu thành như thế nào dưới lăng kính lý thuyết vật quyền và lý thuyết kinh tế học pháp luật?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những rào cản và bất cập pháp lý nào đang cản trở việc xác lập điều kiện QTS trở thành TSBĐ và quy trình xử lý QTSBĐ tại các NHTM Việt Nam?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mô hình lập pháp nào phù hợp để chuyển dịch quan niệm QTSBĐ tại Việt Nam sang hướng tiếp cận "lợi ích bảo đảm" (security interests) hiện đại nhằm tối ưu hóa việc vốn hóa tài sản vô hình?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Việc chuyển đổi phương thức tiếp cận từ đối tượng tài sản hữu hình truyền thống sang học thuyết "lợi ích bảo đảm" đa chiều sẽ mở rộng căn bản danh mục QTS được chấp nhận cấp tín dụng.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc vật quyền hóa quyền của bên nhận bảo đảm đối với QTS sẽ giảm thiểu triệt để chi phí giao dịch và triệt tiêu rủi ro đạo đức phát sinh từ người thứ ba có liên quan.

Phạm vi nghiên cứu bao quát các chuẩn mực lập pháp và thực tiễn xét xử từ năm 2005 đến năm 2024, tập trung vào 5 nhóm QTS trọng yếu: Quyền sử dụng đất (QSDĐ), quyền đòi nợ, quyền tài sản đối với đối tượng sở hữu trí tuệ (SHTT), phần vốn góp và cổ phần trong doanh nghiệp.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về chế định tài sản và bảo đảm nghĩa vụ phản ánh những luồng quan điểm đa chiều và các cuộc tranh luận học thuật sâu sắc:

Thứ nhất, về khái niệm và bản chất QTS: Tại Việt Nam, tác giả Nguyễn Ngọc Điện (2005) khẳng định trong bài viết "Cần xây dựng lại khái niệm 'quyền tài sản' trong luật dân sự Việt Nam": "ở góc độ pháp luật tài sản, quyền và vật được đặt đối lập với nhau, không để phân ra hai loại tài sản khác nhau, mà đưa ra hai cách hình dung khác nhau về tài sản, hai cách tiếp cận khác nhau đối với tài sản". Đối lập với góc nhìn phân tách nhị nguyên này, Lê Hồng Hạnh (2015) đề xuất sử dụng khái niệm QTS thay thế cho vật quyền nhằm dung nạp mọi quyền và lợi ích kinh tế vô hình. Tiếp cận từ góc độ kinh tế học thể chế, Phạm Duy Nghĩa (2002) chỉ ra: "Bản chất của QTS là sự phân chia giới hạn tài nguyên khan hiếm. Trong QTS bao giờ cũng có hàm ý tập trung quyền kiểm soát cho người này và giới hạn hoặc loại trừ quyền đó đối với người khác", dựa trên nền tảng học thuyết "Bó quyền" (Bundle of rights) của Harold Demsetz (1967).

Thứ hai, về giao dịch bảo đảm và quyền chủ nợ: Các công trình của Hugh Beale và cộng sự (2012) (The law of security and title-based financing), Don Mayer (2011), Frederique Dahan và John Simpson (2009) (Secured transactions reform and access to credit) đã chứng minh mối liên hệ tỷ lệ nghịch giữa chi phí giao dịch bảo đảm và mức độ phát triển của thị trường tín dụng. Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Lê Thị Thu Thủy (2006, 2017), Vũ Thị Hồng Yến (2017), Nguyễn Quang Hương Trà (2021) và Lê Trọng Dũng (2020) đã phân tích từng khía cạnh riêng lẻ như thế chấp bất động sản, thế chấp quyền đòi nợ hay đăng ký giao dịch bảo đảm, nhưng chưa kết nối các loại QTS thành một hệ thống lý luận thống nhất dưới góc độ quản trị rủi ro ngân hàng.

Thứ ba, so sánh quốc tế: Khi đặt cạnh Bộ luật Thương mại Thống nhất Hoa Kỳ (UCC Article 9) và Đạo luật Giao dịch Bảo đảm bằng Động sản (PPSA) của Úc và Canada, hay Hướng dẫn lập pháp về Giao dịch bảo đảm của UNCITRAL (Ủy ban Liên Hợp Quốc về Luật Thương mại Quốc tế), pháp luật Việt Nam bộc lộ sự lạc hậu khi tiếp cận giao dịch bảo đảm theo "chủ nghĩa hình thức" (formalism) thay vì "chủ nghĩa chức năng" (functionalism) như nghiên cứu của Michael Bridge và cộng sự (1998) đã cảnh báo. Luận án định vị chính xác vị thế học thuật bằng cách lấp đầy khoảng trống giữa lý thuyết vật quyền La Mã - Pháp và trường phái chức năng Anglo-American, thiết lập nền tảng lý luận toàn diện cho bảo đảm nghĩa vụ bằng QTS tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp đột phá vào khoa học pháp lý kinh tế qua việc mở rộng và tái cấu trúc 5 lý thuyết nền tảng:

1. Phát triển Lý thuyết Vật quyền và Trái quyền (F. Terry & Ph. Simler, 1999; Nguyễn Ngọc Điện, 2014): Luận án đã giải mã mâu thuẫn nội tại khi áp dụng khái niệm vật quyền truyền thống (jus in re) lên đối tượng vô hình. Luận án chứng minh rằng trong quan hệ bảo đảm nghĩa vụ, quyền của NHTM đối với QTSBĐ cần được "vật quyền hóa" để mang đầy đủ tính chất của một vật quyền bảo đảm: có hiệu lực tuyệt đối, quyền truy đòi (jus persequendi) đối với tài sản dù tài sản dịch chuyển qua bất kỳ chủ thể nào, và quyền ưu tiên thanh toán (jus praeferendi) trực tiếp không phụ thuộc vào tình trạng nhân thân của bên bảo đảm.
2. Mở rộng Học thuyết "Bó quyền" (Harold Demsetz, 1967): Công trình phân rã quyền sở hữu đối với các QTS phức tạp (phần vốn góp, quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp) thành các nhánh quyền độc lập (quyền quản trị, quyền kiểm soát, quyền thụ hưởng hoa lợi, lợi tức, quyền định đoạt giá trị kinh tế). Qua đó, luận án chứng minh bên bảo đảm hoàn toàn có thể chuyển giao "nhánh quyền kinh tế" cho NHTM để bảo đảm nghĩa vụ mà không làm triệt tiêu quyền nhân thân hay quyền quản trị cơ bản của chủ thể.
3. Ứng dụng Lý thuyết Hợp đồng không đầy đủ (Oliver Hart & Bengt Holmstrom, 1987, 2015): Luận án lập luận rằng hợp đồng thế chấp QTS luôn là một hợp đồng không đầy đủ do các biến cố ngoại cảnh và hành vi của bên thứ ba không thể lường trước toàn bộ tại thời điểm ký kết. Do đó, việc trao quyền định đoạt tồn dư (residual control rights) cho NHTM khi xảy ra sự kiện vi phạm là giải pháp phân bổ rủi ro tối ưu nhất.
4. Vận dụng Lý thuyết Chi phí Giao dịch (Ronald Coase, 1937; Steven N. Cheung, 1990) và Lý thuyết Thông tin Bất cân xứng (George Akerlof, 1970; Joseph Stiglitz): Luận án khẳng định sự thiếu vắng cơ chế minh bạch thông tin đăng ký giao dịch bảo đảm và quyền tự định đoạt tài sản xử lý nợ của ngân hàng đã làm gia tăng chi phí giao dịch xã hội, biến QTS thành "những quả chanh" (lemons) rủi ro cao khiến NHTM từ chối cấp vốn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa chiều giữa 3 trục lý thuyết: Kinh tế học Thể chế mới - Khoa học Pháp lý Dân sự/Ngân hàng - Quản trị Rủi ro Tài chính.

Điểm sáng tạo đặc thù của khung phân tích là mô hình "Tam giác lợi ích cân bằng" giữa ba chủ thể: NHTM nhận bảo đảm - Bên bảo đảm - Bên thứ ba có quyền và nghĩa vụ liên quan. Phương cận này loại bỏ cách tư duy thiên lệch (chỉ bảo vệ con nợ hoặc chỉ bảo vệ tổ chức tín dụng), thiết lập các điều kiện biên (boundary conditions) xác lập hiệu lực giao dịch bảo đảm dựa trên tính xác định được của tài sản và hiệu lực đối kháng công khai.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, kết hợp phương pháp luận đa ngành (Interdisciplinary Methodology) giữa Luật học thực định (Legal Positivism), Xã hội học pháp luật (Sociology of Law) và Phân tích Kinh tế về Luật (Economic Analysis of Law - EAL).

Thiết kế nghiên cứu kết hợp cấu trúc phân tích ma trận hai chiều:

• Chiều dọc (Tiến trình logic): Đi từ xây dựng cơ sở lý luận đại cương $\rightarrow$ Đánh giá thực trạng pháp luật thực định $\rightarrow$ Phân tích thực tiễn áp dụng qua án lệ $\rightarrow$ Đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện.
• Chiều ngang (Nội dung trọng tâm): Khảo sát sâu 2 mắt xích cốt lõi của giao dịch tín dụng bảo đảm bằng QTS tại NHTM gồm: (1) Điều kiện pháp lý để QTS trở thành TSBĐ; (2) Cơ chế và quy trình xử lý QTSBĐ khi có vi phạm nghĩa vụ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai nghiêm ngặt qua 4 giai đoạn chuẩn hóa:

1. Thu thập và lập hồ sơ dữ liệu: Khảo cứu toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam từ năm 2005 đến năm 2024 (BLDS 2005, BLDS 2015, Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Đất đai 2013/2024, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Doanh nghiệp, Nghị định 21/2021/NĐ-CP).
2. Phương pháp So sánh Luật học (Comparative Legal Method): Đối chiếu chuẩn mực pháp lý Việt Nam với các mô hình lập pháp điển hình trên thế giới: Hoa Kỳ (UCC Article 9), Úc (PPSA 2009), Pháp (Code Civil), Scotland (Dự án cải cách luật tài sản bảo đảm động sản 2011/2012 của Ủy ban Luật pháp Scotland), và các văn kiện mẫu của UNCITRAL, EBRD.
3. Phương pháp Phân tích Tình huống & Án lệ (Case Study Analysis): Phân tích chuyên sâu 35 bản án và quyết định giám đốc thẩm của Tòa án nhân dân các cấp tại Việt Nam giải quyết các tranh chấp hợp đồng tín dụng và hợp đồng bảo đảm liên quan đến quyền đòi nợ, quyền phát sinh từ hợp đồng mua bán nhà ở hình thành trong tương lai, thế chấp cổ phần/phần vốn góp và quyền tác giả.
4. Phương pháp Tiếp cận Hệ thống và Chuyên gia: Tham khảo ý kiến chuyên gia ngân hàng, thẩm phán, công chứng viên và luật sư tranh tụng để kiểm chứng tính khả thi của các luận điểm.

Data và phân tích

Nhóm dữ liệu phân tích	Quy mô / Mẫu dữ liệu	Công cụ / Phương pháp xử lý	Mục tiêu phân tích
Văn bản quy phạm pháp luật	12 Luật, 18 Nghị định, 25 Thông tư (Giai đoạn 2005 - 2024)	Phân tích quy phạm, giải thích luật học đối chiếu	Nhận diện xung đột pháp luật, lỗ hổng pháp lý
Án lệ và Bản án thực tế	35 bản án tiêu biểu của TAND các cấp (2010 - 2023)	Phương pháp Case-law, Content Analysis	Đánh giá sai lệch giữa luật viết và áp dụng thực tiễn
Dữ liệu thống kê vĩ mô	Số liệu Sách trắng Doanh nghiệp, Ngân hàng Nhà nước	Thống kê mô tả, Phân tích định lượng kinh tế	Đo lường tỷ trọng và nhu cầu vốn hóa của QTS
Khung pháp lý quốc tế	UCC Art. 9, PPSA, UNCITRAL Guides, French Civil Code	Phân tích so sánh chức năng (Functional Method)	Trích xuất bài học kinh nghiệm lập pháp

Luận án sử dụng phương pháp phân tích nội dung định tính (Qualitative Content Analysis) kết hợp kiểm tra chéo (Triangulation) giữa lý thuyết học thuật, văn bản quy phạm và thực tiễn xét xử tư pháp nhằm bảo đảm tính giá trị (construct validity) và độ tin cậy tuyệt đối của các kết luận khoa học.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1: Bất cập nghiêm trọng trong việc đồng nhất QTS với đối tượng sở hữu truyền thống. Điều 105 và Điều 115 BLDS 2015 quy định điều kiện TSBĐ phải "thuộc quyền sở hữu của bên bảo đảm" là một nghịch lý đối với nhiều loại QTS như QSDĐ (vốn thuộc sở hữu toàn dân) hoặc các quyền phát sinh từ hợp đồng (vốn mang bản chất trái quyền, chỉ có quyền yêu cầu chứ chưa có quyền sở hữu vật chất).
2. Phát hiện 2: Điểm nghẽn quyền truy đòi khi xử lý quyền đòi nợ và phần vốn góp. Thực tiễn xét xử cho thấy khi NHTM xử lý TSBĐ là quyền đòi nợ hoặc phần vốn góp doanh nghiệp, nếu người thứ ba (bên có nghĩa vụ trả nợ, các thành viên còn lại trong công ty TNHH) không hợp tác, NHTM hoàn toàn bất lực do pháp luật thiếu quy định công nhận quyền năng trực tiếp của bên nhận bảo đảm đối với khoản thanh toán phát sinh.
3. Phát hiện 3: Khoảng trống pháp lý đối với "Tài sản phái sinh" (Proceeds). Khi QTSBĐ bị thay thế hoặc chuyển hóa (ví dụ: QSDĐ bị thu hồi bồi thường, quyền tác giả phát sinh tiền bản quyền, cổ phần sinh ra cổ tức bằng tiền hoặc quyền mua cổ phiếu ưu đãi), pháp luật hiện hành chưa có quy định mặc nhiên thừa nhận hiệu lực bảo đảm tự động mở rộng sang tài sản phái sinh này, dẫn đến nguy cơ NHTM mất trắng TSBĐ.
4. Phát hiện 4: Xung đột thứ tự ưu tiên thanh toán giữa bên nhận bảo đảm và bên thứ ba. Cơ chế đăng ký giao dịch bảo đảm hiện hành chưa bao quát toàn bộ các biến động quyền lợi, dẫn đến tình trạng một QTS vừa bị cầm cố/thế chấp tại ngân hàng, vừa bị chuyển nhượng cho bên thứ ba ngay tình hoặc bị cơ quan thi hành án kê biên mà không có quy tắc phân định thứ tự ưu tiên minh bạch.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Mở rộng phạm trù luật tài sản Việt Nam thông qua việc dung nạp học thuyết "Lợi ích bảo đảm", tái định nghĩa ranh giới giữa quyền đối vật và quyền đối nhân trong kỷ nguyên số.
• Về mặt Lập pháp:
  • Sửa đổi Điều 295 BLDS 2015 theo hướng: Điều kiện TSBĐ không nhất thiết phải "thuộc sở hữu" mà chỉ cần "bên bảo đảm có quyền định đoạt hợp pháp" tại thời điểm xác lập giao dịch.
  • Xây dựng điều khoản luật định công nhận quyền bảo đảm đương nhiên mở rộng sang mọi "tài sản phái sinh" thu được từ việc khai thác, chuyển nhượng, bồi thường hoặc thay thế QTS ban đầu.
  • Ban hành lộ trình chi tiết xác lập giao dịch bảo đảm đối với QTS hình thành trong tương lai và tài sản số.
• Về mặt Thực tiễn Ngân hàng: Cung cấp cẩm nang pháp lý cho các NHTM xây dựng quy trình thẩm định, quản trị rủi ro và thiết kế hợp đồng tín dụng chuẩn hóa, giúp kiểm soát dòng tiền và phong tỏa tài sản phái sinh một cách an toàn.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ rõ 3 giới hạn nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh thực tiễn:

1. Giới hạn phạm vi đối tượng: Do tính chất đa dạng của QTS, công trình chưa thể đào sâu toàn diện các loại tài sản kỹ thuật số mới nổi như tiền mã hóa (cryptocurrency), tài sản ảo (virtual assets), tên miền Internet và dữ liệu lớn (Big Data).
2. Giới hạn bối cảnh tố tụng: Luận án giới hạn nghiên cứu trong hoạt động cho vay thông thường và xử lý nợ ngoài tố tụng/tố tụng dân sự, chưa mở rộng sang việc xử lý QTSBĐ trong bối cảnh phá sản doanh nghiệp phức tạp.
3. Dữ liệu thực nghiệm định lượng: Việc thu thập số liệu thống kê chi tiết về tổng dư nợ cho vay thế chấp bằng quyền SHTT tại toàn bộ hệ thống NHTM Việt Nam còn gặp khó khăn do chính sách bảo mật nội bộ của các tổ chức tín dụng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Xây dựng khung pháp lý về bảo đảm nghĩa vụ bằng tài sản ảo, tiền kỹ thuật số và token chứng khoán hóa (RWA - Real World Assets) trong môi trường kinh tế số.
• Nghiên cứu cơ chế tự động hóa xử lý QTSBĐ thông qua Hợp đồng thông minh (Smart Contracts) trên nền tảng Blockchain.
• Đánh giá cơ chế xử lý QTSBĐ trong thủ tục phục hồi và thanh lý tài sản theo Luật Phá sản sửa đổi.
• Phương pháp định giá tài sản vô hình và quyền SHTT trong quy trình cấp tín dụng ngân hàng.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật: Công trình đóng vai trò là tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự tại các cơ sở đào tạo luật hàng đầu Việt Nam.
• Tác động Lập pháp & Thể chế: Cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho Tổ biên tập dự thảo sửa đổi Bộ luật Dân sự, Luật Các tổ chức tín dụng và các Nghị định hướng dẫn về giao dịch bảo đảm của Chính phủ.
• Tác động Kinh tế - Xã hội: Khơi thông dòng vốn tín dụng thương mại trị giá hàng trăm nghìn tỷ đồng cho cộng đồng doanh nghiệp vừa và nhỏ, doanh nghiệp công nghệ cao thông qua việc hiện thực hóa cơ chế vốn hóa quyền sở hữu trí tuệ và quyền tài sản.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới Học thuật: Tiếp cận hệ thống lý luận hoàn chỉnh về vật quyền bảo đảm hiện đại, học thuyết hợp đồng không đầy đủ và phương pháp so sánh luật học ứng dụng.
• Ngân hàng Thương mại & Tổ chức Tín dụng: Sở hữu khung quản trị rủi ro pháp lý toàn diện, giảm thiểu tỷ lệ nợ xấu khi mở rộng các gói tín dụng thế chấp bằng QTS.
• Cộng đồng Doanh nghiệp & Khởi nghiệp (Startups): Có cơ sở pháp lý vững chắc để sử dụng tài sản trí tuệ, phần vốn góp và các khoản phải thu làm đòn bẩy tài chính tiếp cận nguồn vốn ngân hàng.
• Cơ quan Thẩm phán & Trọng tài viên: Có thêm công cụ lý luận và án lệ tham khảo để phân xử công bằng, nhất quán các tranh chấp tín dụng - bảo đảm phức tạp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì?

Luận án đã mở rộng lý thuyết vật quyền của trường phái Latinh (F. Terry & Ph. Simler) kết hợp với học thuyết "Bó quyền" của Harold Demsetz để đề xuất cơ chế "vật quyền hóa lợi ích bảo đảm" đối với tài sản vô hình tại Việt Nam. Điều này cho phép bên nhận bảo đảm xác lập quyền năng trực tiếp và tuyệt đối trên giá trị kinh tế của QTS mà không bị phụ thuộc vào tính chất tương đối của quan hệ trái quyền.

2. Đột phá về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây thể hiện ở đâu?

Khác với các nghiên cứu đơn ngành truyền thống chỉ phân tích luật thực định (Lê Thị Thu Thủy, 2006; Vũ Thị Hồng Yến, 2017), luận án kết hợp phương pháp Phân tích Kinh tế về Luật (Coase, Cheung, Akerlof) với Phương pháp So sánh chức năng (Functional Comparative Method) đối chiếu trực tiếp với UCC Article 9 của Hoa Kỳ và PPSA của Úc/Canada, giải mã toàn diện bài toán chi phí giao dịch trong xử lý tài sản nợ ngân hàng.

3. Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa thực tiễn nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Mặc dù Việt Nam có hơn 500 doanh nghiệp khoa học công nghệ và hàng nghìn startup định giá cao, tỷ lệ cấp tín dụng thành công dựa trên thế chấp quyền SHTT tại các NHTM gần như bằng 0. Nguyên nhân chính không nằm ở thị trường mà do quy định cứng nhắc bắt buộc TSBĐ phải "thuộc quyền sở hữu" và sự vắng bóng của cơ chế bảo vệ quyền thụ hưởng tài sản phái sinh.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức chuẩn hóa cho việc áp dụng thực tế không?

Luận án cung cấp bộ khuyến nghị lập pháp chi tiết gồm 4 nhóm giải pháp: sửa đổi điều kiện quyền sở hữu tài sản (Điều 295 BLDS), bổ sung quy chế pháp lý tài sản phái sinh, thiết lập cơ chế thông báo và phong tỏa thanh toán đối với quyền đòi nợ/phần vốn góp, và chuẩn hóa thứ tự ưu tiên thanh toán dựa trên thời điểm đăng ký trực tuyến.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Luận án định hình lộ trình nghiên cứu tích hợp pháp luật bảo đảm với công nghệ tài chính (Fintech), trọng tâm là việc chuẩn hóa tài sản số (Digital Assets), token hóa tài sản thực tế (RWA), và cơ chế tự động thực thi biện pháp bảo đảm thông qua Smart Contracts.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Huỳnh Anh đã xác lập 5 đóng góp khoa học và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ căn bản nội hàm khoa học của QTS với tư cách là một loại tài sản vô hình độc lập, phân biệt rạch ròi với quyền tài sản mang tính quyền đối vật và quyền nhân thân.
2. Tiên phong tiếp thu học thuyết "Lợi ích bảo đảm" (Security Interests) từ các hệ thống pháp luật tiên tiến (Hoa Kỳ, Úc, UNCITRAL), tạo bước chuyển dịch mang tính mô hình (Paradigm Shift) từ kiểm soát vật chất hữu hình sang kiểm soát giá trị kinh tế vô hình.
3. Giải quyết triệt để các xung đột pháp lý về điều kiện của QTSBĐ, bãi bỏ rào cản "quyền sở hữu tuyệt đối" đối với các quyền phái sinh và quyền phát sinh từ hợp đồng.
4. Xây dựng hoàn chỉnh chế định "Tài sản phái sinh từ QTSBĐ" và xác lập quy tắc ưu tiên thanh toán minh bạch, bảo vệ tối đa quyền lợi hợp pháp của NHTM trước sự can thiệp của bên thứ ba.
5. Thiết lập hệ thống giải pháp lập pháp khả thi và cẩm nang quản trị rủi ro thực tiễn, mở ra dòng chảy vốn tín dụng an toàn, bền vững, thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề cần điều 11 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), Giáo trình pháp luật về tài sản, quyền sở hữu và thừa kế (tái bản có sửa đổi, bổ sung), Lê Minh Hùng chủ biên, NXB Hồng Đức, Hà Nội, tr. 12 Trần Văn Biên và các tác giả khác (2019), Bảo đảm quyền tài sản trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội. 13 Phan Chí Hiếu và các tác giả khác (2021) “Quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản: pháp luật, thực tiễn và kiến nghị”, NXB Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội. 14 Thuỵ Anh, (2006), “Tài sản ảo và phương án “không hành động”, Tạp chí Thế giới điện tử [https://thegioiluat.vn/bai-viet-hoc-thuat/tai-san-ao-va-phuong-an-khong-hanh-dong-113/] (truy cập ngày 10/7/2018).

11 chỉnh pháp lý đối với tài sản ảo;15 bài viết của tác giả Phạm Văn Toàn16 có đề cập đến tên miền nhưng chủ yếu tập trung vấn đề giải quyết tranh chấp liên quan đến tên miền.2 Ngoài nước Một nghiên cứu của Bell, A., & Parchomovsky, G (năm 2005) với tiêu đề “A theory of property” (dịch: Một học thuyết về tài sản)17, bài viết đề xuất một lý thuyết thống nhất trên cơ sở xem xét đánh giá các lý thuyết thuộc các trường phái khác nhau về tài sản. Theo đó, bài viết chứng minh rằng một lý thuyết được xem là mạch lạc và toàn diện phải giải quyết được bốn câu hỏi: điều gì được bảo vệ bởi pháp luật tài sản? đối với chủ thể nào? Với những quyền lợi gì? Và cơ chế thực thi của pháp luật như thế nào? Bài viết tập trung vào giá trị vốn có của tài sản để giải quyết bốn câu hỏi này. Trong đó, với sự mở rộng của lý thuyết, bài viết cũng đề cập đến sự đáp ứng của pháp luật về tài sản đối với các giao dịch bảo đảm khi được xây dựng theo định hướng giá trị. Harold Demsetz (năm 1967) trong bài viết về “Toward a theory of property rights” (dịch: Hướng đến một học thuyết về QTS)18 đã tìm cách tạo ra một số yếu tố của một lý thuyết kinh tế về QTS.

Bài báo tìm hiểu một số vấn đề như về khái niệm và vai trò của QTS trong hệ thống xã hội; đưa ra một số hướng dẫn để nghiên cứu sự xuất hiện của QTS và tìm hiểu một số nguyên tắc liên quan đến việc kết hợp các QTS thành các nhóm cụ thể và xác định cơ cấu các QTS sẽ được liên kết trong nhóm này. Đây là một nghiên cứu được nhiều tác giả Việt Nam viện dẫn khi nghiên cứu về khái niệm tài sản và QTS trong giai đoạn hiện nay. Bài viết cũng sẽ làm cơ sở cho nghiên cứu sinh khi phân tích về khái niệm QTS trong luận án. Sách của Jacqueline Lipton (năm 2010) về “Internet domain names, trademarks and free speech” (dịch: Tên miền internet, nhãn hiệu và tự do ngôn luận)19 phân tích các tranh chấp liên quan đến tên miền và các yếu tố liên quan.

Tác giả nhấn mạnh rằng bởi vì các tên miền chỉ có thể được đăng ký với một người mỗi lần, chúng không được đăng ký bởi một người khác. Tác giả cho rằng các loại xung đột về tên miền đã không được giải quyết hiệu quả theo các quy định hiện hành, từ đó đưa ra các cải cách quy định có thể có. Quyển sách cho ta biết được rõ những quy định liên quan đến tên miền của pháp luật Mỹ cũng như thực tiễn tranh chấp liên quan đến tên miền ở quốc gia này. Đó là cơ sở để so sánh đối chiếu với các quy định về tên miền ở Việt Nam trong luận án của nghiên cứu sinh.

15 Trương Hồ Hải, “Hoàn thiện quy định của Bộ luật dân sự năm 2005 liên quan đến công nhận và bảo hộ tài sản ảo ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Cộng sản, [http://www.vn/Hom/Xay-dung-nha-nuoc-phap- quyen/2015/33742/Hoan-thien-quy-dinh-cua-Bo-luat-Dan-su-nam-2015-lien. 16 Phạm Văn Toàn, (2015), “Tên miền và sở hữu trí tuệ”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, (04), tr. 17 Abraham Bell & Gideon Parchomovsky, (2005), “A theory of property”, Cornell Law Review, Vol 90, tr. 18 Harold Demsetz, tlđd (7), tr.

19 Jacqueline Lipton (2010), Internet domain names, trademarks and free speech, Edward Elgar Publishing. 12 Nghiên cứu của Charles Blazer (năm 2006) về “The five indicia of virtual property” (dịch: Năm dấu hiệu của tài sản ảo) 20, bài viết đặt trong khung cảnh nước Mỹ, tác giả trình bày năm dấu hiệu có thể xem xét để xác định tài sản ảo trong thời đại công nghệ thông tin, theo đó các toà án có thể tham khảo để giải quyết các tranh chấp liên quan đến loại tài sản này, trên cơ sở cân nhắc lợi ích của các bên như nhà cung cấp dịch vụ và người sử dụng. Năm dấu hiệu được đề cập đến trong bài viết là sự cạnh tranh, tính lâu dài, kết nối liên thông, thị trường thứ cấp và giá trị gia tăng theo người sử dụng. Các tiêu chí được nêu ra trong bài viết có thể làm cơ sở để nghiên cứu sinh tham khảo, phân tích khi đề xuất về khái niệm về tài sản ảo nói chung, tài sản ảo có thể là TSBĐ nói riêng.

Một nghiên cứu khác như nghiên cứu của tác giả Jeffrey A. Cohen (năm 2005) với tiêu đề “Intangible assets -Valuation and Economic Benefit” (dịch: Giá trị và lợi ích kinh tế của tài sản vô hình)21 đã chỉ ra, mô tả và phân tích các tài sản vô hình của một doanh nghiệp mà thông thường không dễ nhìn thấy và cũng không thể hiện trong số dư của doanh nghiệp. Nghiên cứu là sự kết hợp các yếu tố về luật, kinh tế, tài chính và kế toán để xác định loại tài sản này của doanh nghiệp và qua đó đã đóng góp đầy sáng tạo đối với khái niệm tài sản vô hình.3 Đánh giá Các nghiên cứu về QTS được tiếp cận ở nhiều khía cạnh, nhiều góc độ khác nhau. Xét dưới góc độ QTS là một loại tài sản, có hai dạng nghiên cứu: một là, thừa nhận mặc nhiên QTS là một loại tài sản trong các loại tài sản dựa theo pháp luật thực định của Việt Nam tại Điều 105 BLDS; hai là, đánh giá cách phân loại tài sản của Việt Nam qua định nghĩa tài sản tại Điều 105 BLDS và kết luận quy định QTS ở Việt Nam không giống nhiều quốc gia trên thế giới, các quốc gia trên thế giới thường phân loại tài sản thành vô hình và hữu hình.

Các nghiên cứu trong nước và ngoài nước cho thấy trong xã hội công nghệ số đã xuất hiện những tài sản trên nền tảng công nghệ, dạng vô hình. Xét về yếu tố kinh tế có thể xem là QTS nhưng sự thừa nhận hay hành lang pháp lý điều chỉnh về các dạng tài sản này ở Việt Nam vẫn còn sơ sài. Chẳng hạn, thiếu các quy định cụ thể về các tài sản ảo nói chung, tiền kỹ thuật số, tên miền trên internet,.4 Nội dung cần tiếp tục nghiên cứu Làm rõ những vấn đề lý luận về QTS như khái niệm, đặc trưng của QTS, qua đó giúp phân biệt QTS và các quyền khác không là QTS, đặc biệt là các quyền mang nội dung kinh tế.2 Các công trình nghiên cứu về bảo đảm nghĩa vụ tại các ngân hàng thương mại 20 Blazer, C., (2006), “The five indicia of virtual property”, Pierce L. Cohen (2005), Intangible assets -Valuation and Economic Benefit, Wiley, New Jersey, Canada.1 Trong nước Bảo đảm nghĩa vụ là một chế định có nguồn gốc từ pháp luật dân sự và chịu sự điều chỉnh của pháp luật dân sự.

Tuy nhiên, khi gắn liền với hoạt động tín dụng NH thì bảo đảm nghĩa vụ còn chịu sự điều chỉnh bởi pháp luật chuyên ngành, tức lĩnh vực NH. Một số công trình tiêu biểu nghiên cứu về bảo đảm nghĩa vụ trong hoạt động cấp tín dụng của NH có thể kể đến là: Sách “Thị trường vốn nợ, luật và hợp đồng” của Phạm Hồng Năng (năm 2016)22 đã nêu lên mối quan hệ cũng như vai trò của TSBĐ đối với việc cải thiện rủi ro tín dụng NH. Tác giả cũng dành hẳn chương 5 để phân tích về TSBĐ, một số giao dịch bảo đảm cụ thể, hoàn thiện giao dịch bảo đảm, thứ tự ưu tiên và bảo lãnh. Luận án tiến sĩ luật học của Nguyễn Xuân Bang (năm 2018): “Pháp Luật về an toàn trong hoạt động cấp tín dụng của ngân hàng”23.

Nghiên cứu đã chỉ ra thực tiễn mất an toàn trong hoạt động cấp tín dụng của các NHTM ở Việt Nam trong thời gian gần đây. Từ đó, nghiên cứu cũng khẳng định tầm quan trọng của hoạt động bảo đảm tiền vay và đưa ra một số kiến nghị để khoản vay được an toàn. Luận án tiến sĩ luật học của Lương Khải Ân (năm 2019): “Pháp luật Việt Nam về hợp đồng cho vay trong lĩnh vực tín dụng ngân hàng”24. Một trong các nội dung là nghiên cứu bảo đảm quyền tiếp cận tín dụng của cộng đồng; tăng cường mức độ an toàn, hạn chế rủi ro phát sinh từ hợp đồng cho vay đối với hệ thống tín dụng ngân hàng.

Ở khía cạnh bảo đảm nghĩa vụ, tác giả cũng phân tích mối quan hệ giữa hợp đồng vay và hợp đồng bảo đảm, cũng như vấn đề xử lý QTSBĐ nhằm hướng tới hạn chế rủi ro tín dụng từ hoạt động cho vay. Luận án tiến sĩ luật học của Trương Thị Tuyết Minh (năm 2022): “Pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam”25. Nghiên cứu hướng đến việc tìm kiếm các kiến nghị và giải pháp pháp lý để khai thông hiệu quả chức năng và giá trị kinh tế của TSBĐ là động sản, qua đó bảo vệ quyền lợi của bên nhận bảo đảm là các NHTM trên cơ sở tiếp cận tín dụng NH cho khách hàng, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của bên bảo đảm và các chủ thể khác trong mối quan hệ với động sản. Nghiên cứu đã dựa trên các lý thuyết pháp lý và kinh tế, kết hợp phân tích các vấn đề pháp lý liên quan đến bảo đảm nghĩa vụ bằng động sản để đáp ứng cho hướng nghiên cứu trên, gồm các nội dung pháp lý: hiệu lực của giao dịch bảo đảm bằng động sản, về hiệu lực đối kháng, về quyền ưu tiên và xử lý động sản bảo đảm.

22 Phạm Hồng Năng (2016), Thị trường vốn nợ, luật và hợp đồng, NXB Công thương, Hà Nội. 23 Nguyễn Xuân Bang (2018), Pháp Luật về an toàn trong hoạt động cấp tín dụng của ngân hàng, Luận án tiến sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh. 24 Lương Khải Ân (2019), Pháp luật Việt Nam về hợp đồng cho vay trong lĩnh vực tín dụng ngân hàng, Luận án tiến sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh.