Nghiên cứu xây dựng bản đồ ngập lụt hạ lưu lưu vực sông Ba

Bài viết nghiên cứu xây dựng bản đồ ngập lụt hạ lưu lưu vực sông Ba, cung cấp thông tin chi tiết về nguy cơ ngập lụt và giải pháp phòng chống hiệu quả.

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Bản Đồ Ngập Lụt Hạ Lưu Sông Ba: Nghiên Cứu Và Ứng Dụng
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Phú Yên

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN NGẬP LỤT
• 1.1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN LƯU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.1.1.1. Vị trí địa lý
• 1.1.2. Đặc điểm địa hình
• 1.1.3. Đặc điểm địa chất thổ nhưỡng
• 1.1.4. Đất đai
• 1.1.5. Lớp phủ thực vật
• 1.1.6. Đặc điểm mạng lưới sông ngòi
• 1.1.7. Đặc điểm khí tượng – khí hậu
• 1.1.7.1. Chế độ gió
• 1.1.7.2. Bão và áp thấp nhiệt đới
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT XÂY DỰNG BẢN ĐỒ NGẬP LỤT
• 3. CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG BẢN ĐỒ NGẬP LỤT KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về ngập lụt hạ lưu sông Ba

Ngập lụt luôn là một trong những vấn đề nghiêm trọng tại khu vực hạ lưu sông Ba, nơi mà hàng năm, nước từ thượng lưu dồn về gây ra thiệt hại lớn về người và tài sản. Theo thống kê, thiệt hại do lũ lụt đã gia tăng theo thời gian, với các con số đáng báo động như 394 tỷ đồng vào năm 1993. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp quản lý và phòng chống ngập lụt hiệu quả. Bản đồ ngập lụt được xem là một công cụ quan trọng trong việc dự đoán và quản lý tình huống khẩn cấp, giúp các nhà quản lý có thể đưa ra quyết định kịp thời nhằm giảm thiểu thiệt hại. Việc xây dựng bản đồ ngập lụt không chỉ giúp xác định diện tích và mức độ ngập mà còn hỗ trợ trong việc phân tích chi phí - lợi ích của các dự án phòng chống ngập lụt.

1.1. Tác động của ngập lụt

Ngập lụt không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng đến đời sống của người dân trong khu vực. Các công trình hạ tầng như trường học, bệnh viện, và đường sá thường xuyên bị hư hỏng, dẫn đến gián đoạn trong các hoạt động kinh tế - xã hội. Hơn nữa, việc ngập lụt kéo dài còn làm cho đất trồng trọt bị ảnh hưởng nghiêm trọng, gây thất thu cho nông dân. Theo các chuyên gia, việc xây dựng bản đồ ngập lụt sẽ giúp đánh giá chính xác hơn về nguy cơ thiệt hại hàng năm, từ đó có thể đưa ra các biện pháp phòng chống hiệu quả hơn.

II. Ý nghĩa của bản đồ ngập lụt

Bản đồ ngập lụt là một công cụ trực quan giúp nắm bắt khả năng ngập lụt trong khu vực. Nó cho phép các nhà quản lý dự đoán được diện tích ngập và mức ngập tại bất kỳ điểm nào trong vùng ngập. Điều này rất cần thiết cho việc lập kế hoạch ứng phó với thiên tai. Bản đồ này không chỉ giúp đánh giá nguy cơ thiệt hại hàng năm mà còn hỗ trợ trong việc phân tích chi phí - lợi ích của các dự án công trình phòng chống ngập lụt. Hơn nữa, nó còn tạo cơ sở cho việc lựa chọn và phối hợp các biện pháp phòng lụt và ngập úng, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên nước trong khu vực.

2.1. Ứng dụng của bản đồ ngập lụt

Bản đồ ngập lụt có thể được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ quy hoạch sử dụng đất đến thiết kế và vận hành các công trình khống chế ngập úng. Việc thiết kế các hồ chứa, trạm bơm cần dựa vào các tài liệu nghiên cứu và tính toán thủy văn, trong đó bản đồ ngập lụt là tài liệu không thể thiếu. Ngoài ra, bản đồ cũng hỗ trợ trong việc thực hiện phân vùng quản lý sử dụng đất trong khu vực thường xuyên ngập úng, từ đó giúp bảo vệ môi trường và tài nguyên nước.

III. Phương pháp xây dựng bản đồ ngập lụt

Để xây dựng bản đồ ngập lụt, có hai phương pháp chính được áp dụng: điều tra các trận lũ lớn thực tế đã xảy ra và mô phỏng bằng các mô hình thủy văn, thủy lực. Luận văn này sử dụng phương pháp mô phỏng, kết hợp với cơ sở dữ liệu GIS để tạo ra bản đồ ngập lụt chính xác hơn. Việc áp dụng công nghệ GIS không chỉ giúp tăng cường độ chính xác của bản đồ mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc cập nhật và quản lý thông tin về ngập lụt trong tương lai.

3.1. Công nghệ GIS trong xây dựng bản đồ

Công nghệ GIS (Hệ thống thông tin địa lý) đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng bản đồ ngập lụt. Nó cho phép tích hợp và phân tích dữ liệu không gian, từ đó tạo ra các bản đồ trực quan và dễ hiểu. Việc sử dụng GIS giúp các nhà nghiên cứu có thể mô phỏng các kịch bản ngập lụt khác nhau dựa trên các yếu tố như lượng mưa, địa hình và tình trạng đất đai. Điều này không chỉ giúp nâng cao độ chính xác của bản đồ mà còn hỗ trợ trong việc ra quyết định kịp thời trong các tình huống khẩn cấp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lũ lụt từ lâu đã là mối đe dọa nghiêm trọng đối với các vùng hạ lưu sông, gây thiệt hại lớn về người và tài sản. Ở miền Trung Việt Nam, lưu vực sông Ba với diện tích 14.132 km², trải dài trên địa bàn ba tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk và Phú Yên, là một trong những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng nặng nề của lũ lụt. Theo thống kê, các trận lũ lớn như năm 1993 đã gây thiệt hại lên tới 394 tỷ đồng, với hơn 10.000 ngôi nhà bị sập đổ và hàng chục nghìn ha đất nông nghiệp bị ngập úng. Mùa lũ hàng năm, đặc biệt từ tháng 9 đến tháng 12, nước sông Ba dồn về hạ lưu gây ngập lụt diện rộng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và phát triển kinh tế xã hội.

Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng bản đồ ngập lụt hạ lưu lưu vực sông Ba, dựa trên mô hình thủy văn và thủy lực kết hợp với hệ thống thông tin địa lý (GIS). Bản đồ này sẽ cung cấp thông tin trực quan về diện tích và mức độ ngập lụt ứng với các trận lũ khác nhau, hỗ trợ công tác quy hoạch phòng chống lũ, giảm thiểu thiệt hại và thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào vùng hạ lưu sông Ba thuộc tỉnh Phú Yên, với dữ liệu thu thập từ các trận lũ thực tế và mô phỏng lũ tần suất khác nhau trong giai đoạn gần đây.

Việc xây dựng bản đồ ngập lụt không chỉ giúp các nhà quản lý và hoạch định chính sách có cơ sở khoa học để ra quyết định mà còn hỗ trợ người dân và các ngành kinh tế như nông nghiệp, thủy sản, du lịch trong việc ứng phó và thích nghi với thiên tai. Đây là công cụ thiết yếu nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống thiên tai và phát triển bền vững vùng hạ lưu sông Ba.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết và mô hình chính trong lĩnh vực thủy văn và thủy lực:

1. Mô hình thủy văn NAM (Norwegian Atmospheric Model): Mô hình này mô phỏng quá trình mưa - dòng chảy dựa trên nguyên tắc các bể chứa tương tác lẫn nhau, tính toán liên tục hàm lượng ẩm trong các tầng mặt và ngầm của lưu vực. NAM được sử dụng để tính toán dòng chảy từ số liệu mưa thực đo, phù hợp với lưu vực vừa và nhỏ, giúp xác định lưu lượng nước đầu vào cho mô hình thủy lực.

2. Mô hình thủy lực EFDC (Environmental Fluid Dynamics Code): Đây là mô hình đa chiều (1D, 2D, 3D) mô phỏng dòng chảy, vận chuyển trầm tích và các quá trình sinh - địa - hóa trong hệ thống sông, hồ và vùng cửa sông. EFDC sử dụng hệ phương trình động lực và phương trình liên tục thủy tĩnh, giải bằng phương pháp sai phân hữu hạn bậc hai, cho phép mô phỏng chính xác dòng chảy tràn bãi, mức độ ngập lụt và hướng dòng chảy trong vùng ngập.

Các khái niệm chính bao gồm: lưu lượng đỉnh lũ, tần suất lũ, diện tích ngập lụt, độ sâu ngập, hệ số nhám Manning, và các yếu tố địa hình, địa mạo ảnh hưởng đến dòng chảy và ngập lụt.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu mưa, lưu lượng và mực nước tại các trạm thủy văn trong lưu vực sông Ba, đặc biệt là các trạm Củng Sơn, Sông Hinh và Phú Lâm với thời gian quan trắc từ năm 1976 đến nay. Dữ liệu địa hình được thu thập từ bản đồ địa hình tỷ lệ 1:600.000 và các số liệu GIS liên quan đến địa chất, thổ nhưỡng, mạng lưới sông ngòi.

Phương pháp nghiên cứu gồm các bước:

• Sử dụng mô hình thủy văn NAM để tính toán dòng chảy từ số liệu mưa thực đo, tạo biên đầu vào cho mô hình thủy lực.
• Áp dụng mô hình thủy lực EFDC để mô phỏng dòng chảy 2 chiều, quá trình tràn bãi và ngập lụt trong vùng hạ lưu sông Ba.
• Kết hợp kết quả mô phỏng với dữ liệu GIS để xây dựng bản đồ ngập lụt thể hiện diện tích và độ sâu ngập ứng với các trận lũ có tần suất khác nhau.
• Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 1 năm, bao gồm thu thập dữ liệu, hiệu chỉnh mô hình, mô phỏng và phân tích kết quả.

Phương pháp chọn mẫu dựa trên các trạm thủy văn có dữ liệu đầy đủ và đại diện cho các vùng thượng, trung và hạ lưu. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm chuyên dụng, đảm bảo độ chính xác và khả năng ứng dụng thực tiễn cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Diện tích ngập lụt và mức độ thiệt hại tăng theo tần suất lũ: Trận lũ năm 1993 với lưu lượng đỉnh 20.700 m³/s đã gây ngập trên diện tích hơn 20.000 ha, làm 72 người chết và thiệt hại tài sản ước tính 394 tỷ đồng. Các trận lũ có tần suất thấp hơn như năm 1990 và 1999 cũng gây thiệt hại lần lượt 21,6 tỷ và 50 tỷ đồng, cho thấy mức độ thiệt hại tỷ lệ thuận với lưu lượng lũ.

2. Hiệu quả hạn chế của các công trình hồ chứa hiện tại: Hai hồ chứa đa mục tiêu Ayun Hạ và Sông Hinh chỉ cắt giảm được khoảng 15-20% tổng lượng lũ 7 ngày lớn nhất tại trạm Củng Sơn, chưa đủ để giảm thiểu đáng kể ngập lụt vùng hạ lưu.

3. Mô hình EFDC mô phỏng chính xác quá trình ngập lụt: Kết quả mô phỏng cho thấy mô hình có khả năng tái hiện chi tiết mức độ ngập, hướng dòng chảy và thời gian ngập lụt, phù hợp với số liệu thực tế và các trận lũ đã xảy ra. Diện tích ngập và độ sâu ngập được thể hiện rõ qua bản đồ GIS, hỗ trợ đánh giá nguy cơ và lập kế hoạch phòng chống.

4. Đặc điểm địa hình và khí hậu ảnh hưởng lớn đến ngập lụt: Địa hình phức tạp với các dãy núi cao bao quanh, cùng chế độ mưa tập trung vào mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 12, tạo điều kiện cho lũ lên nhanh và rút nhanh, gây khó khăn trong công tác phòng chống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của ngập lụt nghiêm trọng là do lưu lượng lũ lớn, địa hình hẹp và dốc, cùng với hệ thống công trình phòng chống lũ còn hạn chế. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả mô phỏng bằng EFDC cho phép đánh giá chi tiết hơn về phân bố ngập lụt theo không gian và thời gian, vượt trội so với phương pháp điều tra truyền thống.

Việc hồ chứa hiện tại chỉ cắt giảm được một phần nhỏ lưu lượng lũ cho thấy cần thiết phải xây dựng thêm các công trình điều tiết lũ và hành lang thoát lũ kết hợp với quy hoạch sử dụng đất hợp lý. Bản đồ ngập lụt được xây dựng không chỉ giúp dự báo và cảnh báo sớm mà còn là công cụ hỗ trợ ra quyết định trong quản lý rủi ro thiên tai.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ lưu lượng lũ theo thời gian, bản đồ phân bố độ sâu ngập và bảng thống kê thiệt hại theo từng năm, giúp minh họa rõ ràng xu hướng và mức độ ảnh hưởng của lũ lụt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống hồ chứa đa mục tiêu nhằm tăng khả năng điều tiết lũ, giảm lưu lượng đỉnh về hạ lưu, với mục tiêu cắt giảm ít nhất 40% lưu lượng lũ lớn trong vòng 5 năm tới. Chủ thể thực hiện là các cơ quan quản lý thủy lợi và đầu tư công.

2. Phát triển bản đồ ngập lụt chi tiết và cập nhật thường xuyên kết hợp GIS để hỗ trợ công tác dự báo, cảnh báo và quy hoạch sử dụng đất, đảm bảo cập nhật dữ liệu hàng năm và khi có biến động lớn về địa hình hoặc khí hậu. Chủ thể thực hiện là các viện nghiên cứu và cơ quan khí tượng thủy văn.

3. Xây dựng hành lang thoát lũ và cải tạo hệ thống kênh mương tại vùng hạ lưu nhằm tăng khả năng tiêu thoát nước, giảm ngập úng cho diện tích nông nghiệp và khu dân cư, hoàn thành trong 3 năm tới. Chủ thể thực hiện là chính quyền địa phương và ngành thủy lợi.

4. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức và đào tạo cộng đồng về phòng chống thiên tai, thích nghi với lũ lụt, đặc biệt là các vùng thường xuyên bị ngập, nhằm giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản. Thời gian triển khai liên tục, chủ thể là các tổ chức xã hội, chính quyền địa phương.

5. Xây dựng quy hoạch phòng chống lũ riêng cho lưu vực sông Ba, tích hợp các kết quả nghiên cứu và mô hình hóa, làm cơ sở pháp lý cho các hoạt động phát triển kinh tế xã hội bền vững, hoàn thành trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện là Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp với các tỉnh liên quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và quản lý thiên tai: Sử dụng bản đồ ngập lụt và kết quả mô phỏng để xây dựng các kế hoạch phòng chống lũ, quy hoạch phát triển vùng hạ lưu sông Ba.

2. Các nhà nghiên cứu và chuyên gia thủy văn, thủy lực: Tham khảo phương pháp mô hình hóa kết hợp GIS, ứng dụng mô hình EFDC và NAM trong nghiên cứu ngập lụt và quản lý tài nguyên nước.

3. Chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý tài nguyên nước: Áp dụng kết quả nghiên cứu để cải thiện hệ thống công trình thủy lợi, hành lang thoát lũ và nâng cao hiệu quả phòng chống thiên tai.

4. Người dân và cộng đồng sống trong vùng hạ lưu sông Ba: Nắm bắt thông tin về nguy cơ ngập lụt, tham gia các chương trình đào tạo, nâng cao nhận thức và chuẩn bị ứng phó với thiên tai.

Câu hỏi thường gặp

1. Bản đồ ngập lụt có vai trò gì trong công tác phòng chống thiên tai?
   Bản đồ ngập lụt cung cấp thông tin trực quan về diện tích và mức độ ngập ứng với các trận lũ, giúp các nhà quản lý và người dân dự báo, cảnh báo và lập kế hoạch ứng phó hiệu quả. Ví dụ, bản đồ cho biết vùng nào sẽ bị ngập sâu khi mực nước sông đạt mức nhất định.

2. Tại sao chọn mô hình EFDC để mô phỏng ngập lụt?
   EFDC là mô hình đa chiều có khả năng mô phỏng dòng chảy tràn bãi, mức độ ngập và hướng dòng chảy chi tiết, phù hợp với địa hình phức tạp của lưu vực sông Ba. Mô hình này đã được ứng dụng thành công trong nhiều nghiên cứu tương tự.

3. Hiện trạng công trình phòng chống lũ trên lưu vực sông Ba như thế nào?
   Hiện có 147 hồ chứa, trong đó chỉ hai hồ Ayun Hạ và Sông Hinh có khả năng cắt giảm lũ cho hạ lưu, nhưng mới chỉ cắt được khoảng 15-20% lưu lượng lũ lớn nhất, chưa đủ để giảm thiểu thiệt hại đáng kể.

4. Làm thế nào để giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt ở vùng hạ lưu sông Ba?
   Cần kết hợp xây dựng thêm công trình điều tiết lũ, cải tạo hành lang thoát lũ, quy hoạch sử dụng đất hợp lý, nâng cao nhận thức cộng đồng và ứng dụng công nghệ cảnh báo sớm dựa trên bản đồ ngập lụt.

5. Phạm vi và thời gian nghiên cứu của luận văn là gì?
   Nghiên cứu tập trung vào vùng hạ lưu lưu vực sông Ba thuộc tỉnh Phú Yên, sử dụng dữ liệu từ các trạm thủy văn giai đoạn 1976 đến nay, với thời gian thực hiện khoảng 1 năm để thu thập, mô phỏng và phân tích dữ liệu.

Kết luận

• Lũ lụt tại hạ lưu lưu vực sông Ba gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản, với các trận lũ lớn như năm 1993 thiệt hại lên tới 394 tỷ đồng.
• Việc xây dựng bản đồ ngập lụt dựa trên mô hình thủy văn NAM và mô hình thủy lực EFDC kết hợp GIS là công cụ hiệu quả để đánh giá và dự báo ngập lụt.
• Hiện trạng công trình phòng chống lũ còn hạn chế, chỉ cắt giảm được một phần nhỏ lưu lượng lũ, cần đầu tư thêm các công trình điều tiết và hành lang thoát lũ.
• Đề xuất các giải pháp tổng thể bao gồm xây dựng hồ chứa, phát triển bản đồ ngập lụt, cải tạo hệ thống kênh mương, nâng cao nhận thức cộng đồng và quy hoạch phòng chống lũ.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho công tác quản lý, phòng chống thiên tai và phát triển kinh tế xã hội bền vững vùng hạ lưu sông Ba; khuyến khích các cơ quan liên quan áp dụng kết quả để nâng cao hiệu quả phòng chống lũ trong thời gian tới.

Hãy tiếp tục theo dõi và áp dụng các kết quả nghiên cứu để bảo vệ cộng đồng và phát triển bền vững vùng lưu vực sông Ba.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. ĐIỀU KIỆN ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN NGẬP LỤT 1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN LƯU VỰC NGHIÊN CỨU 1. Điều kiện tự nhiên a.

Vị trí địa lý Lưu vực sông Ba nằm ở miền Trung Trung Bộ Việt Nam có hình dạng chữ L. Phạm vi lưu vực ở : 12035’ đến 14038’ vĩ độ Bắc và 108000’ đến 109055’ kinh độ Đông. Phía Bắc giáp lưu vực sông Trà Khúc; Phía Nam giáp lưu vực sông Cái và sông Sêrêpôk; Phía Tây giáp lưu vực sông Sêsan và sông Sêrêpôk; Phía Đông giáp lưu vực sông Kône, sông Kỳ Lộ và biển Đông. Diện tích tự nhiên toàn lưu vực là 14.132 km2 nằm trên địa phận hành chính của 15 huyện, thị thuộc 3 tỉnh Gia Lai, Đak Lăk và Phú Yên bao gồm hầu hết diện tích đất đai các huyện K‘bang, An Khê, KonchRô, Mưang Yang, A.Rông H Năng, Mưa Rak, Sơn Hoà, sông Hinh, Tuy Hoà và thị xã Tuy Hoà và một phần diện tích các huyện Chư Sê, Ea H Leo, Krông Buk, Eaka.

Tổng diện tích nông nghiệp 352. [6] Phú Yên là một tỉnh thuộc duyên hải Nam Trung Bộ, phía Bắc giáp tỉnh Bình Định, phía Nam giáp tỉnh Khánh Hòa, phía Tây giáp tỉnh Gia Lai và Đắc Lắc, phía Đông giáp Biển Đông. Diện tích tự nhiên toàn tỉnh là 5.045km2 giới hạn bởi tọa độ 12039’ 10’’ đến 13045’20’’ độ vĩ bắc, 108 039’45’’ đến 109029’20’’ độ kinh Đông. Có đường Quốc lộ 1A và đường sắt Bắc Nam chạy qua, có sân bay Đông Tác, cảng biển Vũng Rô.

Đặc biệt phía Tây giáp ranh với vùng Tây Nguyên rộng lớn, được nối liền bằng quốc lộ 25, tỉnh lộ 645 và hưởng chung nguồn nước sông Ba. Phía Đông giáp Biển Đông với nhiều loài hải sản phong phú, trữ lượng lớn, có thể đánh bắt quanh năm. Bờ biển Phú Yên dài 198km chạy từ Cù Mông đến Vũng Rô, một bên là núi một bên là biển với nhiều bãi tắm đẹp, cấu trúc khá đặc biệt xen kẽ rất nhiều đầm, vịnh, vũng, mũi điển hình như đầm Cù Mông, đầm Ô Loan, Vũng Rô và vịnh Xuân Đài đều là vị trí thuận lợi để phát triển du lịch và nuôi trồng hải sản (hình 1). Bản đồ khu vực tỉnh Phú Yên (Tỉ lệ 1:600 000) b.

Đặc điểm địa hình Địa hình lưu vực sông Ba biến đổi khá phức tạp, bị chia cắt mạnh mẽ bởi sự chi phối của dãy Trường Sơn. Đường phân thuỷ của lưu vực có độ cao từ (500- 2000)m bao bọc 3 phía: Bắc, Đông, Nam và chỉ được mở rộng về phía Tây với cao nguyên rộng lớn Pleiku, Mưang Yang, Chư Sê. Đồng thời mở ra biển qua vùng đồng bằng Tuy Hoà rộng trên 20. Đường chia nước phía Đông Bắc lưu vực thuộc giải Trường Sơn có cao độ từ 600-1.

Phía Nam là dãy núi Phượng Hoàng chạy sát ra biển theo hướng Đông Bắc đến Tây Nam và kết thúc tại đèo Cả có cao độ biến đổi (600-2000)m. Điển hình có đỉnh Chưhơmu cao 2051m. Hai dãy núi phía Đông và phía Nam của lưu vực tạo thành bức tường chắn gió, cản trở việc hoạt động của hướng gió Đông và Đông Nam. Phía Tây Bắc có các đỉnh núi cao hơn ở phía Đông, nhưng bị chia cắt nhiều, không liên tục.

Độ cao các đỉnh núi biến động từ (700-1.700)m và chạy theo hướng Bắc Nam. Các đỉnh như Ngọc Rô cao 1549m, Kon Ka Kinh cao 1761m, Chư Rơ Pan cao 1571m. Đến Cheo Reo, độ cao các đỉnh núi thấp dần (300-400)m. Sau đó lại được nâng lên từ (700-1.200)m và chuyển hướng Tây Bắc - Đông Nam cho đến thượng nguồn sông KRông H Năng: Chư Tun cao 1215m.

Do các dãy núi phía Tây bị chia cắt mạnh và không liên tục đã hình thành trên lưu vực các thung lũng An Khê, Cheo Reo, Phú Túc và vùng đồng bằng hạ lưu. Dưới tác động của các yếu tố địa hình phức tạp có thể chia lưu vực thành 5 vùng địa hình sau: -Vùng núi cao: chiếm 60% diện tích lưu vực. Độ cao bình quân trong vùng này (600-800)m, độ dốc địa hình từ thoải đến rất dốc. -Vùng thung lũng: kéo dài từ An Khê đến Phú Túc.

Cao độ phổ biến ở thung lũng An Khê (400-500)m, thung lũng Cheo Reo (150-200)m và Phú Túc (100-150)m. Địa hình bằng phẳng, tập trung thành những cánh đồng lớn dọc theo hai bờ sông. -Vùng cao nguyên: có cao độ phổ biến từ (300-500)m. -Vùng gò đồi: chủ yếu là vùng An Khê, Sơn Hoà, hạ lưu sông Hinh và lưu vực sông Krông H Năng.

-Vùng đồng bằng: tập trung ở hạ lưu sông Ba, cao độ (5-7)m. Phú Yên phía Đông giáp Biển Đông, ba mặt còn lại đều giáp núi, có dãy Cù Mông ở phía Bắc, dãy Vọng Phu - Đèo Cả ở phía Nam, phía Tây là rìa đông của dãy Trường Sơn. Ở giữa sườn Đông của dãy Trường Sơn cũng có một dãy núi thấp hơn đâm ngang ra biển tạo nên cao nguyên Vân Hòa là ranh giới phân chia hai đồng bằng trù phú, màu mỡ do sông Ba, sông Kỳ Lộ bồi đắp. Toàn tỉnh ngoại trừ vài đỉnh núi cao trên 1.000m như Hòn Dù, Hòn Ông, Hòn Chùa phía Nam huyện Tuy Hòa, 12 Chư Ninh, Chư Đan, Chư Hle nằm phía Đông Nam, Tây Nam huyện Sông Hinh, Núi La Hiên, Chư Treng, Hòn Rung Gia, Hòn Suối Hàm ở giáp ranh huyện Sơn Hòa và Đồng Xuân.

Còn lại núi, đồi ở Phú Yên chỉ cao phổ biến ở mức 300 đến 600m phân bố rải rác các nơi. Chính vì thế, Phú Yên là tỉnh có nhiều đèo dốc và có tất cả các loại địa hình như đồng bằng, đồi, núi, cao nguyên, thung lũng xen kẽ nhau, thấp dần từ tây sang đông. Tuy nhiên, yếu tố địa hình chi phối đến điều kiện khí hậu thủy văn chủ yếu là hai dãy núi Cù Mông, Đèo Cả, cao nguyên Vân Hòa, thung lũng sông Ba, sông Kỳ Lộ. Đặc điểm địa chất thổ nhưỡng Địa tầng: tham gia vào cấu trúc lãnh thổ tỉnh Phú Yên có mặt khá đa dạng các thành tạo trầm tích, trầm tích biến chất và phun trào có tuổi từ Proterozoi đến Kanozoi, theo thứ tự từ già đến trẻ gồm các phân vị địa tầng sau: giới Proterozoi, Paleozoi, Merozoi, Kainozoi.

Mác ma xâm nhập: trong phạm vi tỉnh Phú Yên phát triển khá phong phú và đa dạng cả về không gian lẫn thời gian, chiếm trên 50% diện tích tự nhiên và có các phức hệ Bến Giằng- Quế Sơn, Vân Canh, Tây Ninh, Định Quán, Đèo Cả, Cà Ná- Pha 1, Phan Rang, Cù Mông. Đặc điểm cấu trúc kiến tạo: hệ thống đứt gãy theo phương Đông Bắc -Tây Nam, điển hình là đứt gãy Vĩnh Long - Trung Hòa. Hệ thống đứt gãy theo phương Tây Bắc - Đông Nam gồm nhiều đứt gãy quy mô nhỏ - vừa, điển hình là đứt gãy sông Ba, sông Kỳ Lộ. Hệ thống đứt gãy theo phương á kinh tuyến là đứt gãy quy mô nhỏ -vừa, phát triển chủ yếu ở phía Bắc.

Đất đai Phú Yên được hình thành trên mẫu đất phù sa và ba loại đá chính là: Granit, Ba Zan, trầm tích gồm 8 nhóm phổ biến. Đất cát ven biển: chiếm 2,6% diện tích tự nhiên, phân bố dọc theo bờ biển từ sông Cầu đến Hòa Hiệp và dọc sông Đà Rằng, Kỳ Lộ. Thành phần cơ giới chủ yếu là cát, khả năng giữ nước và dinh dưỡng kém. Đất mặn phèn: chiếm 1,4% diện tích tự nhiên, phân bố tập trung ở Hòa Tâm, Hòa Hiệp, Hòa Xuân và dọc ven biển từ Sông Cầu đến cửa sông Đà Rằng.

Đất phù sa: chiếm 9,8% diên tích tự nhiên, tập chung chủ yếu ở huyện Phú 13 Hòa, huyện Tuy Hòa và thị xã Tuy Hòa, rải rác ở Tuy An, Đồng Xuân, sông Cầu. Đất xám: chiếm 6,9% diện tích tự nhiên được phân bố từ địa hình trung gian nơi tiếp giáp vùng núi và vùng thấp có địa hình chia cắt trung bình, tương đối bằng tập trung ở Sơn Hòa, Đồng Xuân, Sông Hinh và phía tây huyện Phú Hòa. Đất đen: chiếm 3,5% diện tích, phân bố ở phía nam huyện Tuy An, xã Bình Kiến, huyện Sông Hinh và một phần huyện Sơn Hòa. Đất đỏ vàng: chiếm 65% diện tích tự nhiên phân bố đều khắp ở vùng đồi núi.

Đất mùn vàng đỏ chiếm 2,2% diện tích tự nhiên, phân bố chủ yếu trên núi cao từ 900 -1000m. Đất dốc tụ chiếm 0,3% diện tích tự nhiên, phân bố rải rác ở địa hình thấp. Lớp phủ thực vật Theo thống kê của Chi cục Kiểm lâm tỉnh Phú Yên năm 2002 có 363.948,2ha đất lâm nghiệp chiếm 72% đất tự nhiên, độ che phủ rừng là 32%. Trong đó rừng tự nhiên 144.664,6ha, rừng trồng 18.324,3ha, đất đồi trọc là 200.959ha, còn lại là đất nông nghiệp canh tác theo thời vụ.

Thực vật gồm hai loại chính, thực vật tự nhiên và thực vật trồng. Thực vật tự nhiên được phân bố trên các kiểu rừng với mật độ và số lượng loài khác nhau gồm có: Kiểu rừng nhiệt đới núi thấp có diện tích lớn nhất tỉnh, phân bố ở độ cao dưới 1000m, nằm trong phạm vi vùng núi huyện Tuy Hòa, Sông Hinh, Sơn Hòa, Đồng Xuân. Đặc điểm kiểu rừng này là rừng xanh quanh năm, ít thay lá tại vùng có địa hình khá cao, rừng thưa rụng lá và nửa rụng lá phân bố ở vùng thấp hơn. Kiểu rừng truông gai, cây bụi: đây là kiểu rừng tương đối đặc biệt, hình thành do các yếu tố tổng hợp của khí hậu, đất đai, địa hình, hệ thực vật có tác động mạnh của nhân tố con người.

Đặc điểm kiểu rừng này là phần lớn cây cối gồm các loại cây chịu hạn, có gai, lá nhỏ, thường sống ở vùng có đất đai rất xấu, khô cứng, tầng mỏng, xói mòn mặt, thiếu nước nên mùa hè có hiện tượng héo lá khi trời nắng hạn. Loại rừng này phân bố nhiều ở ven biển huyện Sông Cầu, Tuy An, thị xã Tuy Hòa. Kiểu thực vật trên cát có diện tích khoảng 10.000ha, chủ yếu là cỏ, vùng kín gió có một số cây gỗ như Cóc, Mù U. Đặc biệt là Chai Lá Cong phân bố ở các huyện thị ven biển, nhiều nhất ở huyện Sông Cầu và Tuy Hòa.

Hiện nay một số lớn 14 diện tích đã đưa vào canh tác, trồng rừng, xây dựng khu công nghiệp hoặc quy hoạch khu công nghiệp. Thực vật trồng: ngoài thực vật tự nhiên, thực vật trồng cũng rất phong phú, phân bố chủ yếu ở vùng có độ cao dưới 100m gồm có các nhóm chính là cây lương thực, thực phẩm, cây công nghiệp, dược liệu theo thời vụ. Cây lấy gỗ trồng theo chương trình, dự án, cây cảnh và cây phân tán ở hộ gia đình. Đặc điểm mạng lưới sông ngòi Lưu vực sông Ba có dạng chữ L, phình rộng ở trung lưu và thu hẹp ở hai đầu thượng và hạ lưu.