CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH KINH TẾ XÃ HỘI 1. Chính sách kinh tế xã hội 3 Downloaded by MON HOANG (monmon3@gmail. Khái niệm chính sách kinh tế xã hội Theo quan niệm phổ biến, chính sách là phương thức hành động được một chủ thể khẳng định và thực hiện nhằm giải quyết những vấn đề lặp đi lặp lại. Chính sách xác định những chỉ dẫn chung cho quá trình ra quyết định.
Chúng vạch ra phạm vi hay giới hạn cho phép của các quyết định, nhắc nhở các nhà quản lý quyết định nào là có thể và những quyết định nào là không thể. Bằng cách đó, các chính sách hướng suy nghĩ và hành động của mọi thành viên trong tổ chức vào việc thực hiện mục tiêu chung của tổ chức. Chính sách kinh tế xã hội, xét theo nghĩa rộng, là tổng thể các quan điểm tư tưởng, phát triển, những mục tiêu tổng quát và những phương thức cơ bản để thực hiện mục tiêu phát triển đất nước. Chính sách theo quan niệm trên là đường lối phát triển kinh tế xã hội của đất nước.
Ở Việt Nam, đường lối do Đảng Cộng Sản Việt Nam – lực lượng chính trị lãnh đạo Nhà nước và xã hội xây dựng. Xét theo nghĩa hẹp, có rất nhiều khái niệm về chính sách kinh tế xã hội (chính sách công). “Định nghĩa một cách đơn giản, chính sách kinh tế xã hội là một hành động nào đó mà Nhà nước lựa chọn thực hiện hoặc không thực hiện. “ Chính sách công là phương thức hành động được Nhà nước tuyên bố và thực hiện nhằm giải quyết những vấn đề lặp đi lặp lại.
“ Chính sách là những hành động của Nhà nước nhằm hướng tới mục tiêu của đất nước” (SĐD). Với quan niệm này, chính sách công là một bộ phận của chiến lược, bao gồm những giải pháp và công cụ để thực hiện mục tiêu chiến lược. “ Chính sách kinh tế xã hội (chính sách công) là quyết sách của Nhà nước nhằm giải quyết một vấn đề chín muồi đặt ra trong đời sống kinh tế xã hội của đất nước, thông qua hoạt động thực thi của các ngành, các cấp có liên quan trong bộ máy Nhà nước”. “ Chính sách là phương thức hành động của Nhà nước để tác động tới kết quả của các sự kiện kinh tế - xã hội, bao gồm một tập hợp, mục tiêu của Nhà nước và các phương pháp được lựa chọn để theo đuổi các mục tiêu đó.
“ Chính sách kinh tế - xã hội là tổng thể các quan điểm, các chuẩn mực, các biện pháp và các thủ thuật mà Nhà nước sử dụng để tác động lên các đối tượng và khách thể quản lý nhằm đạt đến các mục tiêu trong số những mục tiêu chiến 4 Downloaded by MON HOANG (monmon3@gmail.com) lOMoARcPSD|39222806 lược chung của đất nước” (SĐD) Từ những khái niệm trên đây, có thể rút ra một số đặc trưng cơ bản của chính sách kinh tế - xã hội” - Chính sách là tư tưởng điển hình về các kiểu can thiệp của Nhà nước vào kinh tế thị trường. - Chính sách kinh tế - xã hội là hành động can thiệp của Nhà nước nhằm giải quyết một hoặc một số vấn đề chính sách chín muồi. Đó là những vấn đề lớn, có tầm ảnh hưởng rộng, mang tính bức xúc trong đời sống xã hội. - Chính sách kinh tế - xã hội giải quyết những mục tiêu bộ phận, có thể mang tính dài hạn, trung hạn hoặc ngắn hạn, nhưng phải hướng vào việc thực hiện những mục tiêu chung, mang tính tối cao của đất nước.
- Chính sách kinh tế - xã hội không chỉ thể hiện kế hoạch của các nhà hoạch định chính sách, mà còn bao gồm những hành vi thực hiện những kế hoạch trên. Chính sách kinh tế - xã hội trước hết thể hiện kế hoạch của Nhà nước nhằm thay đổi và phát triển một lĩnh vực nhất định. Song, nếu chính sách chỉ là những kế hoạch, dù được ghi thành văn bản và được các cấp có thẩm quyền thông qua thì nó vẫn chưa phải là một chính sách. Chính sách kinh tế - xã hội còn phải bao gồm các hành vi thực hiện những kế hoạch nói trên và đưa lại những kết quả thực tế.
Chính sách là kế hoạch của những hành động thực tiễn. Chính sách kinh tế - xã hội được Nhà nước đề ra nhằm phục vụ lợi ích chúng của nhiều người hoặc của xã hội. Thước đo chính để đánh giá, so sánh và lựa chọn chính sách phù hợp là lợi ích mang tính xã hội mà chính sách đem lại. Đây cũng chính là lý do để các chính sách kinh tế - xã hội được gọi là các chính sách công.
Trong thực tế có tình trạng một chính sách đem lại lợi ích cho nhóm xã hội này nhiều hơn nhóm xã hội khác, thậm chí có nhóm còn bị thiệt thòi. Khi đó chính sách kinh tế - xã hội phải đứng trên lợi ích của đa số, của xã hội để giải quyết vấn đề. Chính sách kinh tế - xã hội có phạm bi tác động rộng lớn. Chính sách có thể tác dộng đến nọi lĩnh vực của đời sống xã họi, thể hiện sự cần thiết của can thiệp Nhà nước trong các lĩnh vực đó.
Tóm lại, chính sách kinh tế - xã hội là tổng thể các quan điểm, tư tưởng, các giải pháp và công cụ của Nhà nước sử dụng để tác động lên các chủ thể kinh tế - xã hội nhằm giải quyết vấn đề chính sách, thực hiện những mục tiêu nhất định theo định hướng mục tiêu tổng thể của đất nước. 5 Downloaded by MON HOANG (monmon3@gmail. Hệ thống các chính sách kinh tế - xã hội Các chính sách kinh tế - xã hội rất đa dạng. Có thể phân loại các chính sach kinh tế xã hội theo nhiều tiêu chí khác nhau.
Căn cứ vào lĩnh vực tác động, các chính sách kinh tế - xã hội có thể được chia thành những nhóm chính sách sau: - Các chính sách kinh tế: là những chính sách điều tiết các mối quan hệ kinh tế nhằm tạo động lực phát triển kinh tế, có tầm quan trọng hàng đầu đối với sự phát triển của đất nước vì đóng vai trò tạo ra cơ sở để thực hiện các chính sách công khác, bao gồm: + Chính sách tài chính + Chính sách tiền tệ, tín dụng + Chính sách phân phối + Chính sách kinh tế đối ngoại + Các chính sách cơ cấu kinh tế + Chính sách phát triển các ngành kinh tế + Chính sách cạnh tranh + Chính sách phát triển các loại thị trường v. - Các chính sách xã hội: là những chính sách điều tiết các mối quan hệ xã hội , làm cho xã hội phát triển theo hướng công bằng và văn minh, bao gồm: + Chính sách lao động và việc làm + Chính sách dân số và kế hoạch hóa gia đình + Chính sách đảm bảo xã hội + Chính sách bảo vệ sức khỏe toàn dân + Chính sách xóa đói giảm nghèo + Chính sách xây dựng nền dân chủ xã hội + Chính sách bảo vệ môi trường v. - Các chính sách văn hoá: là những chính sách nhằm phát triển nền văn hóa với tư cách là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực phát triển xã hội. Các chính sách văn hóa cơ bản là: + Chính sách giáo dục và đào tạo + Chính sách phát triển khoa học, kỹ thuật và công nghệ + Chính sách văn hóa thông tin 6 Downloaded by MON HOANG (monmon3@gmail.com) lOMoARcPSD|39222806 + Chính sách bảo tồn và phát huy di sản và truyền thống dân tộc v.
- Chính sách dối ngoại: là những chính sách điều tiết các mối quan hệ đối ngoại của một đất nước với các quốc gia trên thế giới. Đây là bộ phận chính sách rất quan trọng vì trong điều kiện kinh tế thế giới đang ở thế tăng cường mở cửa và hội nhập, nếu một quốc gia không có những quyết sách đối ngoiạ đúng đắn thì sẽ bị cô lập và tụt hậu. - Chính sách an ninh, quốc phòng: bao gồm các chính sách an ninh và các chính sách quốc phòng. Đó là những chính sách hướng vào việc tăng cường tiệm lực quốc phòng, an ninh, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, tạo điều kiện cho công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.
Phân tích chính sách kinh tế xã hội 1. Khái niệm Có nhiều khái niệm khác nhau về phân tích chính sách xã hội: - “Phân tích chính sách là việc phối hợp các phân tích riêng lẻ về hiệu lực và hiệu quả chính sách để đưa ra kết quả tổng hợp về chính sách” (SĐD). Ở đây, phân tích chính sách được gắn liền với quá trình đánh giá kết quả của chính sách. - “ Phân tích chính sách là công cụ tổng hợp thông tin nhằm tạo ra các phương án cho quyết định chính sách, đồng thời cũng là công cụ để xác định thông tin cần thiết cho chính sách trong tương lai” (SĐD).
- “ Phân tích chính sách là ngành khoa học xã hội ứng dụng, sử dụng một tập hợp các phương pháp điều tra và biện luận nhằm tạo ra và truyền đạt những thông tin liên quan đến chính sách có thể sử dụng được trong các quá trình chính trị để giải quyết những vấn đề chính sách” (SĐD) Như vậy, phân tích chính sách được định nghĩa như là quá trình xem xét, so sánh, đánh giá mục tiêu, nội dung và các ảnh hưởng của chính sách để đưa ra những lời khuyên (kiến nghị) về chính sách trên cơ sở lợi ích xã hội. Trong thực tế, phân tích chính sách là hoạt động được tiến hành ở tất cả các giai đoạn của quá trình chính sách. Phân tích chính sách tạo cơ sở về mặt thông tin cho quyết định chính sách và tổ chức thực thi chính sách. Nhiệm vụ của phân tích chính sách Nhằm mục đích nâng cao năng lực ra quyết định chính sách và năng lực chuyển hóa chính sách thành kết quả thực tế trong hoạt động quản lý Nhà nước, phân tích chính sách cần thực hiện được những nhiệm vụ cơ bản sau đây: 7 Downloaded by MON HOANG (monmon3@gmail.com) lOMoARcPSD|39222806 - Hình thành cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc đề ra các chính sách để thực hiện những mục tiêu phát triển kinh tế - xa hội của đất nước như: nghiêm cứu các quy luật của nền kinh tế thị trường, những ưu điểm cũng như những nhược điểm của thị trường, những thành công và thất bại của Nhà nước trong việc phát huy những ưu điểm và khách phục những nhược điểm của thị trường,.
- Xem xét, đánh giá, so sánh các mục tiêu và giải pháp, công cụ chính sách nhằm lựa chọn phương án chính sách thích hợp cho sự can thiệp của Nhf nước vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội.