Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn Chương 2: Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập đánh giá năng lực tư duy và lập luận toán học chủ đề “Tỉ lệ thức và đại lượng tỉ lệ”. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về kiểm tra đánh giá kết quả học tập môn Toán theo định hướng phát triển năng lực Trong lịch sử phát triển của nền giáo dục, vấn đề kiểm tra, ĐG KQHT của học sinh đã sớm xuất hiện.
Nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục học trong nước và quốc tế đã đã tìm hiểu và có những công trình nghiên cứu sâu sắc, phong phú về kiểm tra, ĐG KQHT. Những nghiên cứu ở nước ngoài Trong những năm giữa thế kỷ XVII, J. Để điều tra khả năng tư duy toán học của học sinh vào năm 2014 Sukmadewi đã thực hiện một nghiên cứu liên quan đến việc dạy và học toán. Thông qua kĩ năng đặt các câu hỏi sẽ giúp khơi gợi tư duy của HS.
Năm 2015 tại Scotland để đánh giá NL TD&LLTH của HS tiểu học, Hudson và cộng sự đã thực hiện một nghiên cứu nhằm xây dựng, thiết kế trò chơi để phát triển năng lực tư duy của học sinh. Sau khi thực nghiệm tác giả thấy được rằng NL tư duy của HS lớp đối chứng có sự thay đổi rõ rệt so với lớp thực nghiệm. Vào thế kỷ XIX, nhiều nhà giáo dục ở Anh và Mỹ đã đề xuất phương pháp đánh giá mới thông qua trắc nghiệm khách quan sử dụng các thang đo nhận thức và phương pháp đánh giá khác nhau bên cạnh phương pháp tự luận truyền thống. Ví dụ điển hình là O.
Năm 1984, nhà khoa học người Mỹ Rice đã đề xuất một quy trình đánh giá sáng tạo để khởi xướng việc đánh giá và đo lường có hệ thống trong giáo dục. Vào những năm 1920 và 1930, nhà giáo dục nổi tiếng người Mỹ Ralph W. Tyler (1902-1994) đã vẽ sơ đồ thể hiện ba thành phần chính của quá trình giáo dục: mục tiêu, kinh nghiệm học tập và đánh giá học sinh. Theo Tyler, đánh 6 giá người học là một phần cần thiết của quá trình giáo dục, là vấn đề kiểm tra mức độ đạt được mục tiêu của chương trình một cách tối đa, mà theo ông, chỉ có đánh giá mới có thể cung cấp được.
Bạn có đủ thông tin để biết trải nghiệm học tập của mình là tốt hay xấu và bạn có cơ sở để điều chỉnh hoặc loại bỏ thông tin. Tyler tin rằng đánh giá là trung tâm của giáo dục [37]. Ở nhiều nước trên thế giới hiện nay xu hướng đánh giá mới của nền giáo dục là đánh giá theo năng lực. Có thể kể đến một số quốc gia như Anh, Mỹ, Phần Lan, Australia, Canada, Đan Mạch, Newzeland, …và một số tác giả B.Cooper,… đã rất quan tâm nghiên cứu về phương thức đánh giá này.
Đặc biệt, năm 1997, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) của các nước công nghiệp phát triển đã đồng ý tham gia dự án xây dựng tiêu chuẩn, phương pháp luận và phương pháp kiểm tra, so sánh học sinh giữa các nước OECD và các nước còn lại trên thế giới. Chương trình này, được gọi là Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế (PISA) dành cho học sinh 15 tuổi, được tiến hành ba năm một lần kể từ năm 2000 và đánh giá các lĩnh vực sau: Toán học, Khoa học, Đọc hiểu. Mục đích của dự án đánh giá PISA là cung cấp dữ liệu so sánh giúp các quốc gia tham gia có cơ hội hiểu biết toàn diện hơn về “các kỹ năng thiết yếu” và “năng lực cá nhân” mà học sinh đã học được. Xây dựng các chính sách mới nhằm hoàn thiện và phát triển giáo dục một cách lâu dài.
Việt Nam tham gia PISA từ kỳ đánh giá năm 2012 và đạt kết quả cao [7],[8]. Ngoài ra, các tác giả Andrade, H. cũng đã có các nghiên cứu về ĐG NL của người học. Những nghiên cứu ở trong nước Trên cơ sở kế thừa những thành tựu nghiên cứu về đánh giá nói chung và đánh giá năng lực nói riêng của các học giả trên thế giới, các nhà giáo dục 7 học Việt Nam đã có những tìm hiểu và nghiên cứu về vấn đề này phù hợp với thực tiễn trong nước.
Nghiên cứu về năng lực có nhiều công trình đã làm rõ hơn về một số nội dung: khái niệm năng lực, xác định các năng lực chủ chốt cần phát triển cho các đối tượng học sinh, sinh viên, các bậc học, đề xuất các biện pháp phát triển năng lực nào đó cho người học như: - Về cấu trúc năng lực toán của học sinh được nghiên cứu bởi Trần Luận (2011) [15]. - Năng lực chủ chốt trong chương trình giáo dục THPT được nghiên cứu bởi Phan Thị Luyến (2012) [17]. - Tác giả Hoàng Lê Minh với công trình nghiên cứu Phát triển năng lực giải bài tập toán học cho học sinh thông qua phương pháp dạy học hợp tác [18]. Đối với năng lực tư duy và lập luận toán học, đã có một số tác giả nghiên cứu như: Nguyễn Đức Minh (2012) với “Một số vấn đề về đánh giá theo kiến thức, kĩ năng và theo năng lực của học sinh” [19], đã nghiên cứu cách rèn luyện cho học sinh các phương pháp cơ bản trong sáng tạo toán học và cách vận dụng các phương pháp này dự đoán kết quả.
Còn để tìm ra cách tính toán cũng như để mở rộng, đào sâu và hệ thống hóa kiến thức thì tác giả Hoàng Chúng đã có công trình “Rèn luyện khả năng sáng tạo toán học ở nhà trường phổ thông” [5]. Để phân tích một cách chi tiết những tư duy cần thiết cho sự phát triển của học sinh trong học tập môn toán, tác giả Trần Thúc Trình đã nghiên cứu tài liệu “Rèn luyện tư duy trong dạy học Toán” phục vụ cho quá trình giáo dục sau đại học chuyên ngành PPDH bộ môn Toán ở trường đại học [32]. Ngoài ra, tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, trong “Tập cho học sinh giỏi Toán làm quen dần với nghiên cứu toán học” rèn luyện khả năng tư duy biện chứng bằng cách nhìn nhận vấn đề, tìm tòi cái mới, đồng thời tác giả khẳng định: Để sáng tạo trong toán học, bạn phải giỏi cả phân tích và tổng hợp [30]. Để tìm hiểu sự phát triển tư duy sáng tạo ở học sinh phổ thông thông qua toán học, có thể dẫn ra loạt công trình tiếp cận vấn đề của tác giả Trần Luận 8 qua việc khám phá vấn đề phát triển năng lực sáng tạo ở học sinh chuyên Toán THCS [14]; Công trình của Vương Dương Minh phát triển tư duy thuật toán của học sinh thông qua dạy học hệ số [20].
Tác giả Tôn Thất Thân tiến hành nghiên cứu nhằm khuyến khích tư duy sáng tạo ở học sinh giỏi toán thông qua việc xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập dạy học các trường hợp bằng nhau của tam giác trong chương trình Toán 7 [27];. Ngoài ra còn có các công trình của các tác giả như Trần Đức Chiển (2007) [4]. Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả phát triển đặc thù tư duy cho học sinh trong giờ học toán ở tất cả các cấp học, chú trọng xây dựng, phát triển các phương pháp để phát triển tư duy cho HS. Một trong những công trình nghiên cứu học thuật chuyên sâu trong nước về đánh giá là Cơ sở lý luận về đánh giá chất lượng học tập của học sinh phổ thông (3/1995) của hai tác giả Hoàng Đức Nhuận và Lê Đức Phúc.
Tài liệu này cung cấp cơ sở để tiếp cận các khái niệm và điều kiện đánh giá giáo dục, cũng như các yêu cầu về nội dung và phương pháp đánh giá [21]. Các nghiên cứu về ứng dụng các kĩ thuật, công cụ kiểm tra ĐG KQHT của học sinh đã được đề cập trong các tác phẩm như: “Trắc nghiệm và đo lường thành quả học tập” tái bản năm 2005 của tác giả Dương Thiệu Tống [31], tài liệu “Lý thuyết và thực hành đo lường và đánh giá trong giáo dục” của tác giả Lâm Quang Thiệp [28] ; Đánh giá trong giáo dục của Trần Bá Hoành [9]. Ngoài ra, tác giả Nguyễn Công Khanh chủ biên trong cuốn “Kiểm tra, đánh giá trong giáo dục” cũng đã đề cập đến các loại hình đánh giá hiện đại. Trong tác phẩm đó, tác giả đề cập đến kiểm tra đánh giá năng lực của người học và nêu ra những năng lực cơ bản cần hình thành và phát triển ở học sinh Việt Nam hiện nay [10].
Bàn về kiểm tra đánh giá trong dạy học môn Toán cũng như việc xây dựng phương thức và công cụ đánh giá trong giáo dục, có nhiều tác giả quan tâm đến vấn đề này, như: 9 - Công trình nghiên cứu về Xây dựng phương thức và một số công cụ đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông của tác giả Trần Kiều đã đưa ra những định hướng và phương pháp góp phần đổi mới đánh giá chất lượng phổ thông [11]. - Tác giả Lê Thị Xuân Liên (2009) với nghiên cứu Xây dựng hệ thống câu hỏi góp phần phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong dạy học môn toán ở trường trung học cơ sở [13]. - Quy trình xây dựng đề kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh trung học phổ thông của tác giả Lê Thị Mỹ Hà [6]. - Bùi Thị Hạnh Lâm (2010) với nghiên cứu Rèn luyện kĩ năng tự đánh giá kết quả học tập môn Toán của học sinh trung học phổ thông [12].
- Các tác giả Trần Vui - Nguyễn Đăng Minh với công trình Đánh giá trong giáo dục Toán [33]. - Một số kinh nghiệm trong nước và quốc tế về dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học do Phạm Đức Quang nghiên cứu [25]. Từ những nghiên cứu trên có thể thấy các nghiên cứu trong nước về năng lực tư duy, năng lực suy luận toán học, đánh giá KQHT của HS là tương đối nhiều và ngày càng đa dạng, nhưng chủ yếu vẫn là đánh giá dựa trên hướng tới ứng dụng các khái niệm toán học, tổng hợp kiến thức khoa học về đánh giá tình hình thực tế ở Việt Nam bằng cách: Đề xuất các phương pháp đánh giá chung và một công cụ đánh giá chung để đánh giá chất lượng HS phổ thông, tìm cách để học sinh biết tự đánh giá kết quả học tập của mình. Đối với học sinh Trung học phổ thông nói chung và học sinh trung học cơ sở nói riêng đánh giá kết quả học tập theo hướng tiếp cận năng lực là một vấn đề đang được tất cả các nhà giáo dục quan tâm và muốn áp dụng và thực tiễn giảng dạy.