Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA Ở CƠ SỞ VÀ TỔNG QUAN VỀ PHƯỜNG NINH PHONG 1. Cơ sở lý luận nghiên cứu 1. Khái niệm đời sống văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa cơ sở Trong thời đại ngày nay, sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và công nghệ trên toàn cầu đã tác động mạnh mẽ tới mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Nhân loại ngày càng nhận thức rõ tầm quan trọng của đời sống văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội và con người.
Nếu như đời sống văn hóa đóng vai trò quan trọng không thể thiếu đối với sự tồn tại của con người thì Xây dựng đời sống văn hóa góp phần làm cho con người phát triển với đúng tính chất xã hội của nó. XDĐSVH lành mạnh, hài hòa, phong phú và đa dạng chính là chiếc “nôi” nuôi dưỡng con người về mọi mặt, đưa đất nước tiến lên trong thời kỳ CNH - HĐH. Khái niệm đời sống văn hóa Đời sống và văn hóa là hai khái niệm liên quan chặt chẽ, mật thiết với nhau, nó là sự đan xen hài hòa giữa vật chất và ý thức được thể hiện qua sinh hoạt của mỗi cá thể trong xã hội. ĐSVH luôn được diễn ra trong hai không gian nhất định: Ở không gian hẹp đó là gia đình và bạn bè, học tập và lao động…; Ở không gian rộng là cộng đồng làng xã, cộng đồng tộc người, cộng đồng xã hội…Do đó, khi nói đến ĐSVH, người ta luôn phải gắn thêm danh từ chỉ một không gian dân cư nào đó để xác định kích thước hình thái của ĐSVH.
Đời sống văn hóa với tư cách là một thuật ngữ khoa học được ra đời vào thế kỷ XX, cũng giống như nhiều khái niệm khoa học khác, có rất nhiều cách hiểu khác nhau về “đời sống văn hóa”. Thuật ngữ “đời sống văn hóa” được sử dụng khá phổ biến trên sách, báo, văn kiện của Đảng và 8 các phương tiện truyền thông của nước ta.Tuy nhiên cho đến nay trong từ điển Việt Nam và nước ngoài vẫn chưa có một định nghĩa nào thật hoàn chỉnh về thuật ngữ này. Do đó khái niệm đời sống văn hóa cũng được các nhà nghiên cứu tiếp cận theo nhiều hướng khác nhau. Theo cách tiếp cận của tác giả Nguyễn Hữu Thức trong cuốn sách Một số kinh nghiệm quản lý và hoạt động tư tưởng - văn hóa quan niệm: Đời sống văn hóa được hiểu một cách khái quát là hiện thực sinh động các hoạt động của con người trong môi trường sống để duy trì, đồng thời tái tạo sản phẩm văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần theo những giá trị và chuẩn mực xã hội nhất định nhằm không ngừng tác động, biến đổi tự nhiên, xã hội và đáp ứng nhu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng sống của chính con người [4,tr.
Trong cuốn sách Xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở; báo cáo của Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam đã viết: Đời sống văn hóa nói chung là một tổng hợp những yếu tố vật thể văn hóa nằm trong những cảnh quan văn hóa, những yếu tố hoạt động văn hóa của con người, những sự tác động lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng đồng người, trực tiếp làm hình thành lối sống của con người trong xã hội. Trong cuốn Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng của Học viện Chính trị khu vực I – Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đã nêu ra quan niệm: Đời sống văn hóa là một bộ phận đời sống xã hội, bao gồm tổng thể những yếu tố hoạt động văn hóa vật chất và tinh thần, những tác động qua lại lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng đồng, trực tiếp hình 9 thành đến nhân cách và lối sống của con người. Đời sống văn hóa bao gồm những nội dung không tách rời các lĩnh vực của đời sống xã hội và các yếu tố cơ bản tạo nên văn hóa [28,tr. Như vậy, có rất nhiều quan niệm khác nhau về đời sống văn hóa.
Để đi đến một quan niệm hoàn chỉnh hơn về đời sống văn hóa, chúng ta phải tiếp cận thêm đời sống văn hóa trong toàn bộ đời sống xã hội và phải khu biệt, giới hạn lĩnh vực sáng tạo văn hóa trên cơ sở xuất phát từ quan niệm văn hóa theo nghĩa rộng và hẹp. Trước hết, nói đến đời sống văn hóa là nói đến một bộ phận trong đời sống của con người. Khái niệm “Đời sống” được đưa ra trong Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên là “hoạt động của con người về một lĩnh vực nào đó nói chung” [65, tr. Còn theo Tư điển bách khoa mở, thì ngoài nghĩa nói trên, “đời sống” còn được hiểu là phương tiện để sống, lối sống của cá nhân hay tập thể (đời sống xa hoa, đời sống cần kiệm…).
Chúng ta biết rằng những tư tưởng của Hồ Chí Minh trong việc xây dựng nền văn hóa mới, có thể nhận thấy Người rất quan tâm tới việc xây dựng đời sống văn hóa cho nhân dân, xét từ quan niệm của Hồ Chí Minh về văn hóa, trong cuốn sách Đời sống mới, ngày 20 - 3 - 1947: “ Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [tập 5, tr.94, 95,96,98,99,100], thì đời sống văn hóa hiện diện ngay trên những hoạt động văn hóa của con người, biểu hiện của con người trong cuộc sống từ ăn, mặc, ở, đi lại, cách ứng xử, hoạt động tinh thần và đời sống vật chất của mỗi người. Hồ Chí Minh đã xem xét văn hóa trên hai mặt: Một mặt là đời sống văn hóa, tinh thần xã hội nói chung, đó là tất cả những lĩnh vực trọng yếu như: tư tưởng, đạo đức, lối sống, phong 10 tục, tập quán, giáo dục, khoa học, văn học nghệ thuật, tôn giáo. Mặt khác là những giá trị văn hóa, được tạo ra từ chính đời sống văn hóa ấy. Đời sống văn hóa bao gồm các lĩnh vực hoạt động sống của con người và các dạng thực hoạt động khác nhau nhằm đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần của con người.
Đời sống văn hóa là tổng thể những yếu tố văn hóa vật chất và tinh thần nằm trong cảnh quan văn hóa, hoạt động văn hóa của con người, sự tác động lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra quan hệ có văn hóa trong cộng đồng người, trực tiếp hình thành lối sống của con người trong xã hội. Đời sống văn hóa bao gồm những nội dung không tách rời của mọi lĩnh vực đời sống xã hội. Nói cách khác, đời sống văn hóa là một phức thể hoạt động văn hóa diễn ra trong thực tiễn, từ văn hóa vật chất đến văn hóa tinh thần. Nói đến đời sống văn hóa chủ yếu là nói về quá trình sáng tạo ra các giá trị văn hóa và sự ứng dụng các giá trị văn hóa đó vào trong cuộc sống thực tiễn hàng ngày, nếu như các giá trị văn hóa biểu hiện ra ở thể tĩnh thì đời sống văn hóa lại biểu hiện ra ở thể động, nghĩa là biểu hiện của văn hóa ở trong đời sống hằng ngày ở mọi lúc, mọi nơi, đời sống văn hóa bao gồm toàn bộ những hoạt động sản xuất và tiêu thụ, sáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hóa vật chất và tinh thần thông qua các thiết chế và thể chế văn hóa.
Như vậy, đời sống văn hóa bao gồm những giá trị vật chất và tinh thần thông qua hoạt động sáng tạo, gìn giữ và hưởng thụ nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của con người và xã hội. Đời sống văn hóa thực chất là mặt tự giác của đời sống con người, nó được lĩnh hội bằng nhận thức của mỗi cá thể, các giá trị văn hóa được vận động, bộc lộ qua những hoạt động sống, các quan hệ nhằm tạo ra sự hài hòa giữa cá nhân và cộng đồng. Khái niệm xây dựng đời sống văn hóa cơ sở 11 Thuật ngữ “Đời sống văn hóa cơ sở” đã được sử dụng trong ngành văn hóa từ năm 1982, tuy nhiên không phải tất cả mọi người đều có một quan niệm thống nhất về nó, các nhà nghiên cứu cũng đã tiếp cận theo nhiều hướng khác nhau. Nói đến ĐSVH là nói đến một bộ phận đời sống của con người.
Vì vậy, trước tiên phải làm rõ nghĩa của thuật ngữ này “Đời sống văn hóa cơ sở” được lắp ghép bởi hai khái niệm : Đời sống văn hóa và cơ sở. Theo quan niệm “Đời sống văn hóa” của GS.TS Hoàng Vinh trong công trình nghiên cứu Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng văn hóa ở nước ta cho rằng: Đời sống văn hóa xã hội bao gồm các yếu tố văn hóa tĩnh (các sản phẩm văn hóa vật thể, các thiết chế văn hóa) cũng như các yếu tố văn hóa động (con người và các dạng hoạt động của nó). Xét về mặt phương diện khác, đời sống văn hóa bao gồm các hình thức văn hóa hiện thực và các hình thái sinh hoạt văn hóa tâm linh [50, tr. Vậy xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là gì? Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở (ĐSVHCS) là một trong những chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước đặt ra từ đại hội Đảng toàn quốc lần thứ V (1981).
Đây là một công việc quan trọng, có ý nghĩa chiến lược đối với sự nghiệp xây dựng văn hóa, lối sống, con người Việt Nam. Xây dựng ĐSVHCS chính là thực hiện nhiệm vụ đưa văn hóa thâm nhập vào cuộc sống, làm cho văn hóa ngày càng trở thành yếu tố khăng khít của đời sống xã hội. Tại văn kiện Đại hội V của Đảng có đoạn viết: Một nhiệm vụ cách mạng tư tưởng và văn hóa là đưa văn hóa thâm nhập vào cuộc sống hàng ngày của nhân dân. Đặc biệt chú trọng xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, bảo đảm nhà máy, công trường, nông trường, lâm trường, mỗi đơn vị lực lượng 12 vũ trang, công an nhân dân, mỗi cơ quan, trường học, bệnh viện, cửa hàng, mỗi xã, hợp tác xã, phường, ấp, đều có đời sống văn hóa [16, tr.
Quán triệt tinh thần văn kiện của Đảng và Chính phủ, ngành văn hóa đã có những trăn trở, tìm tòi nhằm không ngừng nâng cao chất lượng hoạt động văn hóa cơ sở.