Chương 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIEN QUAN DEN DE TÀI Van dé YTPL cũng như việc xây dựng VHDN nay sinh đã lâu trong thực tiễn phát triển kinh tế từ trước cho đến nay. Tuy nhiên, đây là van đề luôn mới về mặt lý luận, mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập từ các góc độ triết học, luật học, văn hóa học, quản tri học. Do đó, việc xem xét tổng quan tình hình nghiên cứu từng lĩnh vực có ý nghĩa quan trọng làm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài luận án. TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VE Ý THỨC PHÁP LUAT VA MOT SO ĐÁNH GIÁ CHUNG 1.
Tình hình nghiên cứu về ý thức pháp luật Ý thức pháp luật là một hiện tượng xã hội phức tạp và có vai trò quan trọng trong đời sông tỉnh thần của xã hội. Do đó, việc bàn về khái niệm YTPL, mối quan hệ giữa YTPL với đời sống xã hội, vấn đề nâng cao YTPL ở nước ta hiện nay. đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Có thé ké đến các công trình nghiên cứu về YTPL ở nước ta như: "Xây dựng và củng có ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội" của tác giả Tạ Như Khuê (Tạp chí Luật học, SỐ 7, 1974) đã làm rõ nội hàm khái niệm YTPL.
Tác giả khang định YTPL gồm hai yếu tố: yếu tố nhận thức pháp lý và yếu tố tinh cảm pháp lý. Đồng thời, tác giả cũng vạch ra những đặc trưng riêng của YTPL ở nước ta - quá trình chuyên biến từ YTPL dân tộc sang YTPL XHCN từ năm 1930. "Y thức pháp luật với cuộc xây dựng nên pháp chế xã hội chủ nghĩa của ta" của Tân Chi (Tạp chí Luật học, số 1, 1975). Tác giả đã làm rõ YTPL là gi? Vai trò của YTPL là điều kiện tiên quyết dé xây dựng nền pháp chế XHCN và giải pháp xây dựng pháp chế XHCN trong cuộc cách mạng XHCN ở miền Bắc.
Ở đây, YTPL tiếp tục được làm rõ trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật lịch sử, trở thành cơ sở cho việc nghiên cứu về khái niệm này về sau. "Náng cao y thức pháp luật của đội ngũ cán bộ quản lý hành chính nhà nước ở nước ta hiện nay" (1996) - Luan an pho tiến sĩ Luật học của Lê Đình Khiên. Tác giả chỉ ra những đặc điểm, thực trạng YTPL của đội ngũ cán bộ quản lý hành chính ở nước ta. Từ đó tác giả vạch ra những biện pháp nhằm giáo dục YTPL cho đội ngũ 12 cán bộ quản lý hành chính nhà nước.
Điểm mới là tác giả đã tiếp cận YTPL từ phía chủ thé mang YTPL dé chỉ ra YTPL của bộ phận cán bộ quản lý hành chính ở nước ta. Từ góc độ nghiên cứu của đề tài, chúng tôi thấy răng có thể kế thừa được khái niệm về YTPL cũng như đặc điểm YTPL của đội ngũ cán bộ quản lý hành chính ở nước ta hiện nay. Đây là căn cứ đề chỉ ra những hạn chế trong văn hóa pháp luật của đội ngũ cán bộ quản lý trong các DNNN hiện nay. "Những đặc điểm của quá trình hình thành ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay" (2000), Luận án tiến sĩ Triết học của Dao Duy Tan.
Tác gia Dao Duy Tan cũng có cuốn sách "Sw hình thành ý thức pháp luật và giải pháp nâng cao ý thức pháp luật ở nước ta thời kỳ đổi mới", Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003. Bằng việc chỉ ra khái niệm, chức năng, vai trò của YTPL và những nhân tố tác động đến sự hình thành YTPL, tác giả đã chỉ ra những đặc điểm của sự hình thành YTPL ở Việt Nam như: ảnh hưởng của "lệ làng", tư tưởng phong kiến, thực dân, cơ chế hành chính quan liêu. Từ đó, tác giả đề xuất các nhóm giải pháp nhằm nâng cao YTPL ở nước ta hiện nay. Có thé khang định điểm mới trong công trình là tác giả tìm ra các nhân tố hình thành của YTPL ở nước ta hiện nay.
Tác giả Nguyễn Thúy Van với "Mộ số đặc điểm của ý thức pháp luật Việt Nam", Tạp chí Triết học số 5 năm 2000 đã tiếp cận sự hình thành và phát triển YTPL Việt Nam từ điều kiện kinh tế - xã hội nước ta qua các quá trình lịch sử, đồng thời tác giả cũng chỉ ra một số đặc điểm của YTPL Việt Nam như tâm lý thờ ơ coi thường pháp luật trong một bộ phận nhân dân, ý thức sợ hãi pháp luật. Vì vậy cần có các chính sách đổi mới, xây dựng, thực thi, phô biến pháp luật. Trong Luận án tiến sĩ Triết học - "Logic khách quan của quá trình hình thành và phát triển ý thức pháp luật ở Việt Nam", tác giả khăng định có 3 loại quan điểm khác nhau về YTPL trong nghiên cứu lý luận. Đồng thời, tác giả cũng vạch ra quá trình hình thành phát triển, đặc điểm YTPL ở Việt Nam từ giai đoạn dựng nước đến nay.
Tác giả cũng chỉ ra những mâu thuẫn trong quá trình phát triển YTPL ở nước ta. Qua đó, tác giả đưa ra các giải pháp dé nâng cao YTPL hiện nay. Điểm mới của công trình là đã chỉ ra được những đặc điểm của YTPL Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử cũng như những mâu thuẫn trong quá trình phát trién YTPL ở Việt Nam hiện nay. Qua công trình, chúng tôi học tập được phương pháp tiếp cận đối với đặc điểm YTPL Việt Nam và việc tìm tòi những giải pháp mới nhằm nâng cao YTPL ở nước ta của tác giả.
"Vai trò của nhân to chủ quan trong quá trình nâng cao ý thức pháp luật ở nước ta hiện nay" của tác giả Hồ Việt Hiệp (Tạp chí Khoa học chính trị, SỐ 2, 2001) 13 đã phân tích nổi bật các nhân tố cấu thành YTPL, trong đó yếu tố tri thức pháp luật đóng vai trò là phương thức tồn tại của YTPL. Công trình đã tạo nên sự khác biệt khi đưa ra các giải pháp thực hiện hoạt động giáo dục pháp luật. Vì vậy, có thé kế thừa các giải pháp trong việc giáo dục pháp luật, đặc biệt là giải pháp hình thành tri thức pháp luật trong khi xây dựng văn hóa pháp luật cho các chủ thé kinh tế. Tác giả Hoàng Thị Kim Quế viết "Bàn về ý thức pháp luật", Tạp chí Luật học, số 1, 2003.
Trong bài viết, tác giả luận bàn về khái niệm và vai trò của YTPL. Nét mới có thé kế thừa từ tác giả là cách tiếp cận đối với khái niệm YTPL. Trong Luận án tiễn sĩ Luật học của tác giả Hồ Việt Hiệp -"Sự phát triển y thức pháp luật của nhân dân dong bang sông Cửu Long trong điều kiện đổi mới ở Việt Nam" (2004) cũng chỉ ra những nhân tố khách quan và thực trạng sự phát triển YTPL của nhân dân đồng băng sông Cửu Long. Tác giả đã đưa ra những quan điểm chỉ đạo, phương hướng, giải pháp chủ yêu nhằm nâng cao YTPL của nhân dân đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạn hiện nay.
Từ công trình này, có thê tiếp tục kế thừa phương pháp nghiên cứu YTPL của một chủ thể gắn với điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. Tác giả Trần Thị Nguyệt với "Vai trò của ÿ thức pháp luật đối với hoạt động xây dựng và thực hiện pháp luật" (Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 8, 2005). Trong bài viết, tac giả đề cập nhiều đến vai trò của YTPL trong việc xây dựng pháp luật, thôi thúc thực hiện pháp luật như là một nhân tô đặc biệt - nét khác biệt của tác giả. Từ công trình này, chúng tôi có thể tiếp thu được những quan niệm về vai trò của YTPL trong việc xây dựng văn hóa pháp luật cho các doanh nghiệp.
Tác giả Đào Trí Úc (2006) với "Xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật" (Chương trình khoa học công nghệ cấp Nhà nước KX 07-17), "Thị trường và pháp luật"(Tạp chi Nhà nước và pháp luật, số 1, 1993) đều tiếp tục làm rõ nội hàm khái niệm YTPL cũng như vai trò của nó trong đời sống xã hội cũng như hoạt động lập pháp, hành pháp. Từ hai công trình trên, có thể kế thừa quan điểm mới của tác giả về mối quan hệ biện chứng giữa thị trường và pháp luật. Đây là cơ sở lý luận cho quá trình nghiên cứu mối quan hệ giữa YTPL với đời sống kinh tế, văn hóa - xã hội. Trong "Ý thirc pháp luật với đời sống xã hội" (Tạp chi Luật học, số 1-2006) của Tiến sĩ Nguyễn Minh Đoan đã bàn luận sâu sắc về vai trò của YTPL đối với đời sống xã hội.
Vì vậy, có thé kế thừa những quan điểm của tác giả khi nghiên cứu vai trò của YTPL đối với việc xây dựng VHDN. 14 Luận án tiến sĩ Triết học của Ngọ Văn Nhân (2008) - "Du ludn xã hội và sự tác động của nó đổi với ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở ở nước ta hiện nay". Điểm mới là tác giả đã đưa ra khái niệm YTPL của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở và thực trạng tác động của dư luận xã hội đối với YTPL của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở. Đây là tài liệu tham khảo cho chúng tôi kế thừa khi nghiên cứu về YTPL doanh nghiệp với tinh cách là một hình thức của YTPL, xét từ góc độ chủ thé mang YTPL.
"Giáo dục ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức ở Việt Nam hiện nay", Luận án Tiến sĩ Quản lý hành chính công của Trần Công Lý năm 2009. Đây là công trình với nguồn tư liệu phong phú về YTPL của đội ngũ cán bộ, công chức Việt Nam hiện nay; là căn cứ cho chúng tôi để đánh giá văn hóa pháp lý của đội ngũ cán bộ, công chức trong đề tài nghiên cứu. "Ý thức pháp luật với việc thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam hiện nay", luận án tiễn sĩ Triết học của Lê Xuân Huy năm 2010. Tác gia chỉ ra sự cần thiết nâng cao vai trò của YTPL nhằm thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam hiện nay cũng như thực trạng, nguyên nhân, giải pháp của van dé này - điểm mới của công trình.
Từ công trình này, chúng tôi tiếp cận được cách thức đưa ra các giải pháp nhằm phát huy vai trò của YTPL trong việc xây dựng VHDN. "Y thức pháp luật" - sách chuyên khảo của PGS,TS Nguyễn Minh Đoan, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011 tiếp tục làm rõ nội hàm, thành phần và vai trò của YTPL cũng như thực trạng YTPL ở Việt Nam hiện nay. Dưới góc độ luật học, tác giả phân tích khá chỉ tiết khái niệm, đặc điểm, chức năng, thành phan của YTPL.