Chương 1 Cơ SỞ LÝ LUẬN VÈ QUẢN LÝ TỔ CHỬC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH THEO CHỦ ĐỀ Ở CÁC TRƯỜNG TIẾU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 7. Nghiên cứu về hoạt động trải nghiệm ỉ. Tông quan nghiên cứu và hoạt động trải nghiêm trong chương trình giáo dục phô thông ở một số nước trên thế giới Có thể nói, tư tương giáo dục về học qua thực hành, trải nghiệm thực tiễn đã manh nha xuất hiện từ thời cổ đại, trong các quan điếm giáo dục của các triết gia phương Đông và phương Tây.Các nhà tâm lí học, giáo dục học, triết học đà nghiên cứu về vai trò của trải nghiệm đối với giáo dục ở những góc độ khác nhau.Có thể nhắc tới “quan điếm về phương pháp giáo dục coi trọng thực hành, vận dụng” của Khổng Tử (551-479 TCN); “Quan điểm về dạy học phải đảm bảo mối liên hệ với đời sống, giáo dục thông qua trò chơi, hoạt động ngoài lớp, ngoài thiên nhiên” của J A Cômenxki; Học thuyết giáo dục cùa Mác - Ănghen và Lê Nin về “giáo dục kỹ thuật tổng hợp và giáo dục kết hợp với lao động sản xuất” trên cơ sở phát triển đề cương về giáo dục kỹ thuật tống hợp của Crupxcaia; Con đường nhận thức biện chứng của Lênin [24].
Theo Kolb, lí thuyết học tập trải nghiệm được cho rằng: “một chu trình mà ở đó, học sinh sẽ kiến tạo tri thức mới thông qua việc chuyền hoá những trải nghiệm. Kết quả đầu ra của kiến thức bao hàm việc nắm bắt và chuyển hoá từ những trải nghiệm thực tế.” Lí thuyết học tập trải nghiệm khác với thuyết nhận thức (cognitive) và thuyết hành vi luận (behavioral) ở điếm thuyết nhận thức nhấn mạnh vai trò của quá trình nhận thức trong khi thuyết hành vi lờ đi vai trò cùa chủ thể trải nghiệm trong quá trình học tập. Lí thuyết học tập trải nghiệm được Kolb khai triển nhấn mạnh nhiều hơn việc tiếp cận chủ thể tính và cách mà trải nghiệm, bao gồm sự nhận thức, những yếu tố thuộc về môi trường, và cảm xúc, ảnh hưởng/chi phối quá trình học tập [17]. 7 Lí thuyêt trải nghiệm của D.Kolb David Kolb đã giới thiệu một mô hình học tập dựa trên trải nghiệm (model of experiential learning, thường được biết đến với cái tên Chu trinh học tập Kolb) nhàm “quy trình hóa” việc học với các giai đoạn và thao tác được định nghĩa rõ ràng.Thông qua chu trình này, cả người học lẫn người • ụ đều có thể cải tiến liên • tục chất lượng dạy • của việc • Kp/ cũng như trình độ • học.Sơ • đồ học • trải nghiệm (chu trình học trải nghiệm) như dưới đây.Có thề tóm lược về các bước trong Chu trình Kolb [17]: - Kinh nghiệm rời rạc: Người học có một số kinh nghiệm thông qua đọc một số tài liệu, tham dự bài giảng, xem video,.về chú đề đang học tập, hoặc đã làm thử theo hướng dẫn giảng viên, .Tất cả các yếu tố đó sẽ tạo ra các kinh nghiệm nhất định cho người học, mà D.Kolb gọi là nguyên liệu đầu vào quan trọng của quá trình học tập.Giai đoạn này là cơ sở cho quá trình học, các bài học thu hút các cá nhân một cách riêng biệt, việc học phụ thuộc vào sự cởi mở và khả năng thích nghi hơn là một phương pháp mang tính hệ thống với vấn đề có sự liên quan đến những trải nghiệm của cá nhân, nó nhấn mạnh vào cảm xúc hơn là tư duy - Quan sát có suy tưởng: giai đoạn này, người học quan sát và phân tích, đánh giá các sự kiện và các kinh nghiệm đã có.Sự đánh giá này cần mang yếu tố “phản tỉnh”, tóc là tự mình suy tưởng về các kinh nghiệm đó, xem mình cảm thấy thế nào, có hiểu được hay không, có thấy nó họp lí hay không, có thấy hướng đi của mình sẽ đúng hay cảm thấy nó “có gì đó không ổn”, có quan điểm hay thực tế nào đi ngược lại với các kinh nghiệm mình vừa trải qua hay không,.
- Khái niệm hóa: Ớ giai đoạn này, người học đi đến việc hiểu khái niệm chung - khái niệm mà sự trải nghiệm thực tế của họ là một ví dụ - bằng việc tập hợp sự trải nghiệm của họ thành hình mẫu chung.Sự hình thành khái niệm trừu tượng đòi hởi người học phải ứng dụng phương pháp có hệ thống và logic vào giải quyết vấn đề.Người học trong giai đoạn này phải đưa ra các câu trả lời xuất phát từ nhừng trải nghiệm bằng việc đưa ra các giải pháp và bằng sự khái quát hoá. Giai đoạn khái niệm hóa kết thúc bằng việc lập một kế hoạch cho các hành động tiếp theo trong thời gian tới Năm 1971, lý thuyết “Học tập trải nghiệm” (experiential learning) của D.Kolb chính thức được công bố lần đầu tiên với tư cách là một lý thuyết tương đối toàn diện về một phương thức học tập tích lũy, chuyến hóa kinh nghiệm.Từ đó đến 8 nay, “Học tập trải nghiệm” đã được ứng dụng rộng rãi trên nhiêu lĩnh vực ở nhiêu quốc gia có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới, đồng thời được coi như triết lí giáo dục của nhiều quốc gia và đang tiếp tục phát triền trong thời đại hiện nay [17] Hiện nay, hoạt động trải nghiệm sáng tạo được hầu hết các nước phát triển quan tâm, nhất là các nước tiếp cận chương trình giáo dục phố thông theo hướng phát triển năng lực; chú ý giáo dục nhân văn, giáo dục sáng tạo, giáo dục phẩm chất và kĩ năng sống. - Singapore: Hội đồng nghệ thuật quốc gia có chương trình giáo dục nghệ thuật, cung cấp, tài trợ cho nhà trường phổ thông toàn bộ chương trinh của các nhóm nghệ thuật, những kinh nghiệm sáng tạo nghệ thuật. - Netherlands: Thiết lập trang mạng nhằm trợ giúp những học sinh có những sáng tạo làm quen với nghề nghiệp.Học sinh gửi hồ sơ sáng tạo (dự án) của mình vào trang mạng này, thu thập thêm nhừng hiểu biết từ đây; mỗi học sinh nhận được khoản tiền nhỏ để thực • dự• án của mình • hiện - Vương quốc Anh: Cung cấp hàng loạt tình huống, bối cảnh đa dạng, phong phú cho học sinh và đòi hỏi phát triển, ứng dụng nhiều tri thức, kĩ năng trong chương trình, cho phép học sinh sáng tạo và tư duy; giải quyết vấn đề làm theo nhiều cách thức khác nhau nhằm đạt kết quả tốt hơn; cung cấp cho học sinh các cơ hội sáng tạo, đối mới, dám nghĩ, dám làm.
- Đức: Từ cấp Tiếu học đã nhấn mạnh đến vị trí của các kĩ năng cá biệt, trong đó có phát triển kĩ năng sáng tạo cho trẻ; phát triển khả năng học độc lập; tư duy phê phán và học từ kinh nghiệm của chính mình - Nhật: Nuôi dưỡng cho trẻ năng lực ứng phó với sự thay đồi của xã hội, hình thành một cơ sở vững mạnh để khuyến khích trẻ sáng tạo - Hàn Quốc: Mục tiêu hoạt động trải nghiệm sáng tạo hướng đến con người được giáo dục, có sức khỏe, độc lập và sáng tạo.cấp Tiều học và cấp Trung học cơ sở nhấn mạnh cảm xúc và ý tưỏng sáng tạo, cấp Trung học phồ thông phát triển công dân toàn cầu có suy nghĩ sáng tạo 1. Một số nghiên cứu về hoạt động trái nghiệm cho học sinh ở Việt Nam Ở Việt Nam, từ thời kì đầu của nền giáo dục nước nhà, Chủ tịch Hồ Chí 9 Minh đã chỉ rõ phương pháp đê đào tạo nên những người tài đức là: “Học đi đôi với hành, giáo dục kết họp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội!” Bác đã từng nói: ’’giáo dục phải theo hoàn cảnh và điều kiện” và ’’Một chương trình nhỏ mà được thực hành hẳn hoi còn hơn một trăm chương trình lớn mà không làm được” [13].Trong bài báo ”1- 6” ký tên c B đăng trên báo Nhân dân số ra ngày 01- 6-1955, Bác đã đề ra nội dung giáo dục toàn diện đối với học sinh bao gồm: thể dục, trí dục, mỹ dục, đức dục.Bác đã đưa ra quan điếm giáo dục thiếu nhi đó là: ’’Trong quá trình giáo dục thiếu nhi phải giữ toàn vẹn cái tính vui vẻ, hoạt bát, tự nhiên, tự động, trẻ trung của chúng.Và trong lúc học, cũng cần làm cho chúng vui, trong lúc vui cũng cần làm cho chúng học”.Bác yêu cầu: ’’Cách dạy phải nhẹ nhàng và vui vẻ, chớ gò ép thiếu nhi vào khuôn khố của người lớn” [13] Mục tiêu cùa giáo dục phố thông đã được quy định tại Điều 27-Luật giáo dục 2005 như sau: ”Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam XHCN, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuấn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tồ quốc” Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một khái niệm mới trong chương trình giáo dục phố thông sau 2018.De xác định được khái niệm “hoạt động trải nghiệm sáng tạo”, cần xuất phát từ các thuật ngữ ”hoạt động”,“trải nghiệm”,“sáng tạo” và mối quan hệ qua lại giữa chúng với nhau.Tuy nhiên, nó cũng không phải là phép cộng đơn giản của ba thuật ngữ trên, bởi trong hoạt động đã có yếu tố trải nghiệm và sáng tạo.Chỉ có nhũng hoạt giáo dục có mục đích, có tồ chức nhằm hình thành phẩm chất và năng lực cho người học, dành cho đối tượng học sinh đảm bảo ba yếu tố Hoạt động-Trải nghiệm-Sáng tạo, mới được gọi là hoạt động trải nghiệm sáng tạo Theo chương trình giáo dục phố thông mới công bố tháng 7/2017 "HĐTN là các HĐGD thực tiễn được tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trường phổ thông hoặc trong xã hội dưới sự hướng dẫn và tố chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, các kỹ nãng và tích luỹ kinh nghiệm riêng của cá nhân.Trải nghiệm sáng tạo là hoạt động được coi trọng trong từng môn học; đồng 10 thời trong kê hoạch giáo dục cũng bô trí các hoạt động trải nghiệm sáng tạo riêng, mỗi hoạt động này mang tính tống hợp của nhiều lĩnh vực giáo dục, kiến thức, kỹ năng khác nhau” [5] Đã có nhiều nghiên cứu trong nước đề cập đến HĐTN nói chung và HĐTN trong nhà trường nói riêng như: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo-kinh nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam của tác giả Đỗ Ngọc Thống.