Khóa luận tốt nghiệp tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong bộ luật hình sự năm 2015 và thực tiễn xét xử tại thành phố hải phòng

Khóa luận tốt nghiệp phân tích tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Bộ luật Hình sự 2015 và thực tiễn xét xử tại Hải Phòng, cung cấp góc nhìn chuyên sâu.

• Tác giả: Ngọc Thị Huyền
• Người hướng dẫn: ThS. Đào Phương Thanh
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự
• Đề tài: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong Bộ luật Hình sự 2015 và thực tiễn xét xử tại Hải Phòng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu của đề tài
• 1.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 2. NỘI DUNG CHƯƠNG NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN
• 2.1. Khái niệm và các dấu hiệu pháp lý của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
• 2.1.1. Khái niệm và đặc điểm của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
• 2.1.2. Dấu hiệu pháp lý của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
• 2.1.3. Dấu hiệu định khung hình phạt và hình phạt đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
• 2.2. Phân biệt tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản với một số tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt
• 2.2.1. Phân biệt tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản với tội lừa dối khách hàng (Điều 198 BLHS)
• 2.2.2. Phân biệt tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản với tội lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355 BLHS)
• 2.3. So sánh và đánh giá pháp luật hình sự một số nước về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
• 2.3.1. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong luật Hình sự Liên Bang Nga
• 2.3.2. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong luật Hình sự Cộng hòa Liên bang
• 2.3.3. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong luật Hình sự Cộng hòa nhân dân
• 3. THỰC TIỄN XÉT XỬ VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ TỘI LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN TẠI THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
• 3.1. Thực tiễn xét xử tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại Thành phố Hải Phòng
• 3.1.1. Khai quát về vị trí địa lý, kinh tế, xã hội của Thành phố Hải Phòng
• 3.1.2. Thực tiễn định tội danh đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
• 3.1.3. Thực tiễn quyết định hình phạt đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
• 3.1.4. Một số hạn chế, vướng mắc và nguyên nhân của những hạn chế, vướng mắc trong việc định tội danh và quyết định hình phạt
• 3.1.4.1. Hạn chế, vướng mắc trong thực tiễn định tội danh
• 3.1.4.2. Hạn chế, vướng mắc trong thực tiễn quyết định hình phạt
• 3.1.4.3. Hạn chế, vướng mắc từ các quy định của pháp luật hiện hành
• 3.2. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại thành phố Hải Phòng
• 3.2.1. Giải pháp hoàn thiện pháp luật hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
• 3.2.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong xét xử tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại thành phố Hải Phòng
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong Bộ luật Hình sự 2015

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015. Đây là một trong những tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất nguy hiểm cao, gây thiệt hại lớn về tài sản cho cá nhân, tổ chức. Bộ luật Hình sự 2015 đã sửa đổi, bổ sung nhiều điểm quan trọng, phù hợp với thực tiễn xã hội. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định này vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc, đặc biệt trong quá trình xét xử án hình sự.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được hiểu là hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác. Đặc điểm của tội này là tính chất lừa đảo, thủ đoạn tinh vi, và hậu quả nghiêm trọng về mặt tài sản. Bộ luật Hình sự 2015 quy định rõ các dấu hiệu pháp lý để xác định tội danh này, bao gồm hành vi gian dối, mục đích chiếm đoạt, và thiệt hại về tài sản.

1.2. Dấu hiệu pháp lý và hình phạt

Các dấu hiệu pháp lý của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản bao gồm: hành vi gian dối, mục đích chiếm đoạt, và thiệt hại về tài sản. Bộ luật Hình sự 2015 cũng quy định các khung hình phạt tương ứng với mức độ nghiêm trọng của tội phạm, từ phạt tiền đến tù giam. Việc áp dụng hình phạt cần dựa trên mức độ nguy hiểm của hành vi và thiệt hại gây ra.

II. Thực tiễn xét xử tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại Hải Phòng

Thực tiễn xét xử tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại Hải Phòng trong giai đoạn 2019-2023 cho thấy nhiều vụ án có tính chất phức tạp, thủ đoạn tinh vi. Tòa án nhân dân các cấp tại Hải Phòng đã xử lý nhiều vụ án liên quan đến tội này, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc định tội danh và quyết định hình phạt.

2.1. Tình hình xét xử và các vụ án điển hình

Theo số liệu thống kê, số vụ án tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại Hải Phòng có xu hướng gia tăng trong giai đoạn 2019-2023. Các vụ án thường liên quan đến lĩnh vực kinh tế, tài chính, với thủ đoạn ngày càng tinh vi. Tòa án nhân dân các cấp đã xử lý nhiều vụ án, nhưng vẫn còn nhiều khó khăn trong việc xác định chứng cứ và áp dụng pháp luật.

2.2. Hạn chế và vướng mắc trong thực tiễn xét xử

Một số hạn chế trong thực tiễn xét xử bao gồm: khó khăn trong việc thu thập chứng cứ, sự phức tạp của các thủ đoạn lừa đảo, và việc áp dụng không thống nhất các quy định của Bộ luật Hình sự 2015. Những vướng mắc này đòi hỏi cần có sự hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực của các cơ quan tư pháp.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật

Để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong việc xử lý tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cần có các giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện pháp luật đến nâng cao năng lực của các cơ quan tư pháp. Bộ luật Hình sự 2015 cần được sửa đổi, bổ sung để phù hợp với thực tiễn, đồng thời cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng cho cán bộ tư pháp.

3.1. Hoàn thiện pháp luật hình sự

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định của Bộ luật Hình sự 2015 để phù hợp với thực tiễn xã hội. Đặc biệt, cần làm rõ các dấu hiệu pháp lý của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản và quy định cụ thể về hình phạt. Việc hoàn thiện pháp luật sẽ giúp các cơ quan tư pháp áp dụng thống nhất và hiệu quả hơn.

3.2. Nâng cao năng lực của cơ quan tư pháp

Cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng cho cán bộ Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân để nâng cao năng lực xét xử và điều tra. Đồng thời, cần ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác thu thập chứng cứ và xử lý án, giúp nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Tội phạm xâm phạm quyền sở hữu, đặc biệt là hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, đang diễn biến phức tạp với mức độ tinh vi ngày càng cao tại các đô thị phát triển nhanh và có vị thế kinh tế trọng điểm. Tại thành phố Hải Phòng – trung tâm công nghiệp, cảng biển cửa ngõ phía Bắc thuộc hành lang kinh tế "Hai hành lang, một vành đai", áp lực từ cơ chế thị trường và thời kỳ phục hồi kinh tế hậu COVID-19 đã thúc đẩy sự gia tăng của nhiều phương thức chiếm đoạt tài sản phi truyền thống.

Thực trạng áp dụng pháp luật hình sự đối với tội danh này tại địa phương đang đối mặt với nhiều rào cản kỹ thuật pháp lý:

• Sự chồng lấn ranh giới giữa hành vi phạm tội hình sự với quan hệ tranh chấp dân sự, kinh doanh thương mại thuần túy.
• Khó khăn trong việc định lượng và chuẩn hóa chứng cứ chứng minh "mục đích chiếm đoạt có trước thời điểm thực hiện thủ đoạn gian dối".
• Thiếu hụt các hướng dẫn lập pháp cụ thể đối với các tình tiết định khung định tính như "Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội" hoặc "Tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ".

Đề tài khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ngọc Thị Huyền (MSV: 451117, chuyên ngành Luật Hình sự - Đại học Luật Hà Nội, hướng dẫn khoa học: ThS. Đào Phương Thanh, 2024) tập trung giải quyết các mục tiêu trọng tâm:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, cấu thành tội phạm và dấu hiệu pháp lý định tội/định khung của Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
2. Khảo sát, thống kê và đánh giá định lượng thực tiễn xét xử sơ thẩm và phúc thẩm 742 vụ án hình sự với 886 bị cáo tại Tòa án nhân dân (TAND) các cấp trên địa bàn TP. Hải Phòng giai đoạn 2019 – 2023.
3. Nhận diện các điểm nghẽn, xung đột thực tiễn khi phân biệt Điều 174 với các tội danh lân cận (Điều 175, Điều 198, Điều 355 BLHS 2015) và tranh chấp hợp đồng.
4. Xây dựng hệ thống giải pháp lập pháp và quy trình tác nghiệp tư pháp nhằm nâng cao độ chính xác trong định tội danh và lượng hình.

Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong địa bàn TP. Hải Phòng từ ngày 30/12/2019 đến 30/12/2023, tiếp cận từ góc độ luật thực định kết hợp số liệu thống kê tư pháp địa phương.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Quá trình xét xử tại các cơ quan tiến hành tố tụng (CQCSĐT, Viện kiểm sát nhân dân - VKSND, TAND) cho thấy sự phân hóa trong phương pháp đánh giá chứng cứ và định danh tội phạm.

Tiêu chí phân tích	Phương pháp truyền thống (Dựa trên suy luận chủ quan)	Phương pháp chuẩn hóa cấu trúc pháp lý (Đề tài đề xuất)
Xác định ý chí chủ quan	Căn cứ vào hậu quả mất khả năng thanh toán hoặc việc rời khỏi nơi cư trú	Phân tích mốc thời gian hình thành ý định chiếm đoạt (trước hay sau khi nhận tài sản)
Xử lý tình tiết giả mạo	Tự động hình sự hóa các vi phạm chữ ký/thủ tục hợp đồng	Đánh giá tính quan hệ nhân quả: thủ đoạn gian dối có phải nguyên nhân trực tiếp chuyển giao tài sản hay không
Phân loại ranh giới	Dễ nhầm lẫn với Điều 175 (Lạm dụng tín nhiệm) hoặc vi phạm nghĩa vụ dân sự	Thiết lập ma trận loại trừ dựa trên cấu thành hành vi khách quan và mốc thời gian cam kết
Áp dụng tình tiết định khung	Phụ thuộc vào đánh giá cảm tính của Hội đồng xét xử (HĐXX)	Chuẩn hóa tiêu chí tài chính, thiệt hại xã hội và tính chất chuyên nghiệp theo Nghị quyết HĐTP

Ưu tiên chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ tư pháp theo mô hình MoSCoW:

• Must have (Bắt buộc): Chuẩn hóa quy tắc xác định thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt; quy định cụ thể mức định lượng cho tình tiết "phương tiện kiếm sống chính".
• Should have (Nên có): Quy chuẩn hóa biên bản giám định kỹ thuật số và trích xuất dữ liệu điện tử trong lừa đảo trực tuyến.
• Could have (Có thể có): Hướng dẫn liên ngành về đánh giá chứng cứ trong các hợp đồng vay mượn có giả mạo chữ ký bảo lãnh.
• Won't have (Chưa áp dụng): Mở rộng xử lý hình sự đối với mọi hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng dân sự thuần túy.

Thiết kế hệ thống

Quy trình nhận diện và xử lý tội phạm theo Điều 174 BLHS 2015 được mô hình hóa thành hệ thống logic kiểm định đa tầng:

graph TD
    A["Tiếp nhận tin báo / Hồ sơ vụ việc"] --> B{"Chủ thể đủ năng lực TNHS & Đủ 16 tuổi?"}
    B -- Không --> C["Xử lý hành chính / Miễn TNHS"]
    B -- Có --> D{"Hành vi khách quan có thủ đoạn gian dối?"}
    D -- Không --> E{"Dấu hiệu lạm dụng tín nhiệm / Chiếm giữ trái phép?"}
    D -- Có --> F{"Thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt?"}
    F -- Sau khi nhận tài sản --> G["Chuyển điều tra Điều 175 BLHS"]
    F -- Trước khi nhận tài sản --> H{"Giá trị tài sản chiếm đoạt"}
    H -- ">= 2.000.000 VNĐ" --> I["Cấu thành tội phạm Điều 174"]
    H -- "< 2.000.000 VNĐ" --> J{"Có tình tiết định tội bổ sung?"}
    J -- Đã bị xử phạt HC / Tiền án chưa xóa / Gây ảnh hưởng ANTT / Phương tiện sống chính --> I
    J -- Không thỏa điều kiện --> K["Xử phạt vi phạm hành chính"]
    I --> L["Phân loại khung hình phạt: Khoản 1, 2, 3, 4 Điều 174"]

Khung kỹ thuật pháp lý và phiên bản chuẩn hóa

• Bộ luật nền tảng: Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14).
• Bộ luật Tố tụng: Bộ luật Tố tụng Hình sự số 101/2015/QH13.
• Văn bản so sánh lập pháp: Bộ luật Hình sự CHLB Nga (Điều 159), Bộ luật Hình sự CHLB Đức (StGB § 263), Bộ luật Hình sự CHND Trung Hoa (Điều 266).
• Quy chuẩn định lượng dữ liệu: Áp dụng hệ thống phân tích thống kê tư pháp đa biến trên tập dữ liệu xét xử 5 năm của TAND TP. Hải Phòng.

Methodology

Phương pháp tiếp cận nghiên cứu kết hợp giữa lý luận luật học mác-xít và phương pháp phân tích thực nghiệm:

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Giải mã cấu trúc 4 yếu tố cấu thành tội phạm (Khách thể, Chủ thể, Mặt khách quan, Mặt chủ quan).
• Phương pháp thống kê xã hội học pháp luật: Xử lý tập mẫu dữ liệu 742 vụ án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm tại Hải Phòng (2019–2023).
• Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law): Đối chiếu mô hình định tội danh của Việt Nam với Đức, Nga và Trung Quốc nhằm tìm kiếm giải pháp tối ưu cho kỹ thuật lập pháp.
• Tiến độ nghiên cứu:
  • Giai đoạn 1 (Tháng 01/2023 – Tháng 06/2023): Thu thập án văn, bản án có hiệu lực pháp luật tại TAND cấp quận/huyện và TAND TP. Hải Phòng.
  • Giai đoạn 2 (Tháng 07/2023 – Tháng 11/2023): Phân tích định lượng, nhận diện sai sót định tội danh, đối chiếu luật so sánh.
  • Giai đoạn 3 (Tháng 12/2023 – Tháng 03/2024): Đề xuất giải pháp sửa đổi luật và hoàn thiện hướng dẫn nghiệp vụ tư pháp.

---

Implementation và kết quả

Development process

Cốt lõi của quá trình nghiên cứu là chuẩn hóa thuật toán định tội danh dựa trên mô hình logic hình thức, hạn chế sự suy diễn tùy nghi của cán bộ tiến hành tố tụng:

def qualify_fraud_offense(defendant_age, mental_capacity, deception_act, 
                           mens_rea_timing, property_value, qualifying_circumstances):
    """
    Thuật toán chuẩn hóa định danh Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS 2015)
    """
    # 1. Kiểm tra năng lực chủ thể
    if defendant_age < 16 or not mental_capacity:
        return {"qualified": False, "reason": "Chủ thể chưa đủ 16 tuổi hoặc mất năng lực TNHS (Điều 12, 21 BLHS)"}
    
    # 2. Đánh giá tính chất thủ đoạn gian dối
    if not deception_act.get("is_false_information_provided"):
        return {"qualified": False, "reason": "Không có hành vi đưa ra thông tin sai sự thật"}
        
    # 3. Đánh giá thời điểm nảy sinh ý chí chiếm đoạt (Yếu tố cốt lõi)
    if mens_rea_timing != "PRIOR_TO_RECEIVING_PROPERTY":
        return {"qualified": False, "divert_to": "Điều 175 BLHS (Lạm dụng tín nhiệm) hoặc Tranh chấp dân sự"}
        
    # 4. Kiểm tra giá trị định lượng và dấu hiệu định tội thay thế
    is_felony = False
    if property_value >= 2_000_000:
        is_felony = True
    elif any([
        qualifying_circumstances.get("prior_administrative_penalty"),
        qualifying_circumstances.get("unexpunged_criminal_record"),
        qualifying_circumstances.get("adversely_affecting_security_order"),
        qualifying_circumstances.get("primary_livelihood_means")
    ]):
        is_felony = True
        
    if not is_felony:
        return {"qualified": False, "reason": "Dưới 2 triệu VNĐ và không thỏa mãn điều kiện định tội bổ sung"}
        
    # 5. Phân khung hình phạt theo giá trị tài sản và tình tiết tăng nặng
    if property_value >= 500_000_000 or qualifying_circumstances.get("special_circumstance_clause_4"):
        bracket = "Khoản 4 Điều 174 (12-20 năm hoặc Tù chung thân)"
    elif property_value >= 200_000_000:
        bracket = "Khoản 3 Điều 174 (7-15 năm tù)"
    elif property_value >= 50_000_000 or qualifying_circumstances.get("organized_or_professional"):
        bracket = "Khoản 2 Điều 174 (2-7 năm tù)"
    else:
        bracket = "Khoản 1 Điều 174 (Cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù 6 tháng - 3 năm)"
        
    return {"qualified": True, "offense": "Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản", "bracket": bracket}

Testing và validation

Nghiên cứu tiến hành kiểm chứng trên tổng thể 742 vụ án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm liên quan đến Điều 174 BLHS tại TAND các cấp TP. Hải Phòng (2019 – 2023):

Biến động số lượng xét xử theo năm

Năm	Tổng số vụ án xâm phạm sở hữu	Số vụ xét xử Điều 174	Số bị cáo Điều 174	Tỷ lệ vụ Điều 174 / Tổng số án sở hữu	Tỷ lệ bị cáo / Tổng số bị cáo sở hữu
2019	1.234	152	175	12,3%	5,6%
2020	1.421	166	190	11,7%	8,4%
2021	1.672	100	134	6,0%	5,8%
2022	1.217	159	187	13,1%	7,1%
2023	1.985	165	199	8,3%	6,8%
Tổng cộng	7.529	742	886	9,9%	6,7%

Nhận xét: Giai đoạn giãn cách xã hội do đại dịch COVID-19 (2020–2021), số lượng vụ án giảm sâu 39,8% (từ 166 vụ xuống 100 vụ). Tuy nhiên, ngay sau khi mở cửa kinh tế, số vụ án năm 2022–2023 tăng đột biến trở lại (+65% số vụ và +49,2% số bị cáo năm 2023 so với 2021).

Phân bố hình phạt áp dụng đối với 886 bị cáo

  Cải tạo KGG / Tù < 3 năm : [████████████] 217 bị cáo (24,5%)
  Tù từ trên 3 đến 7 năm    : [████] 71 bị cáo (8,0%)
  Tù từ trên 7 đến 15 năm   : [████████] 151 bị cáo (17,0%)
  Tù từ trên 15 đến 20 năm  : [█████████████████████] 385 bị cáo (43,5%)
  Tù chung thân             : [███] 62 bị cáo (7,0%)

Tỷ lệ áp dụng hình phạt tù từ 15 đến 20 năm chiếm tỷ trọng áp đảo (43,5%), phản ánh tính chất nghiêm trọng của các vụ án trên địa bàn Hải Phòng với giá trị tài sản chiếm đoạt thường xuyên vượt mốc 500 triệu đồng (Khoản 4 Điều 174).

Kết quả đạt được

Nghiên cứu phát hiện và giải quyết trực tiếp 2 ca điển hình phản ánh xung đột nghiệp vụ tư pháp:

1. Vụ án Nguyễn Tuấn H (Bản án số 59/2023/HS-ST - TAND quận Hồng Bàng): Bị cáo giả mạo khả năng làm "bìa đỏ" để chiếm đoạt 184.000.000 VNĐ của 3 hộ dân. Việc Tòa án định tội danh theo Điểm c Khoản 2 Điều 174 (khung 50 - 200 triệu VNĐ) và tuyên phạt 36 tháng tù là hoàn toàn chuẩn xác nhờ chứng minh được chữ ký giám định (Kết luận số 40/GĐ-KTHS) và động cơ chiếm đoạt có sẵn trước khi nhận tiền.
2. Vụ án tranh chấp hợp đồng vay vốn Nguyễn Thị O (Bản án số 431/HS-ST - TAND TP. Hải Phòng): Bị cáo vay 200.000.000 VNĐ đầu tư xưởng da giày, nhờ bố chồng ký giả tên chồng trong hợp đồng thế chấp. Nghiên cứu chỉ ra sai sót trong việc hình sự hóa quan hệ dân sự: bản chất khoản vay 150 triệu đã tồn tại từ trước (không có gian dối), việc chuyển nơi cư trú do mâu thuẫn ly hôn chứ không phải trốn tránh trách nhiệm. Đây là minh chứng điển hình cho thấy cần tách bạch hành vi gian dối phụ trợ với ý chí chiếm đoạt tài sản.

---

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những đóng góp học thuật và thực tiễn đáng kể khi so sánh với các công trình nghiên cứu trước đây:

• Tính đổi mới kỹ thuật lập pháp: Chỉ rõ nhược điểm của việc duy trì tình tiết định tính "phạm tội có tính chất chuyên nghiệp" trong khi Nghị quyết số 01/2006/NQ-HĐTP đã hết hiệu lực; đề xuất ban hành Nghị quyết mới thay thế để chuẩn hóa điều kiện "phạm tội từ 5 lần trở lên và lấy đó làm nguồn sống chính".
• So sánh với các công trình tiền nhiệm:
  • So với luận án của Lê Đăng Doanh (2008) và Nguyễn Thu Hoài (2021): Chuyển dịch trọng tâm từ tội phạm học sang kỹ thuật định tội danh và quyết định hình phạt theo văn bản luật thực định 2015/2017.
  • So với luận văn của Ngô Thị Hạnh (2016 - Đà Nẵng) và Lê Lương Toàn (2022 - Hà Nội): Khai thác chuyên sâu tập mẫu số liệu tại địa bàn đặc thù cảng biển Hải Phòng, bổ sung cơ chế kiểm soát sai sót trong các vụ án lừa đảo đất đai và thương mại điện tử.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Nghiên cứu đề xuất lộ trình ứng dụng gồm 3 trụ cột triển khai thực địa:

1. Bộ cẩm nang nghiệp vụ tư pháp liên ngành: Ứng dụng trực tiếp cho Kiểm sát viên VKSND và Thẩm phán TAND hai cấp TP. Hải Phòng trong việc sàng lọc hồ sơ, loại trừ việc hình sự hóa quan hệ vay mượn dân sự, giảm thiểu tỷ lệ án bị hủy/sửa do lỗi định tội danh xuống dưới 1,0%.
2. Quy trình giám định chứng cứ điện tử trong tội phạm công nghệ cao: Phối hợp với Phòng Kỹ thuật hình sự Công an TP. Hải Phòng nhằm niêm phong, phục hồi và phân tích log giao dịch ngân hàng, dữ liệu Zalo/Facebook trong các vụ án lừa đảo bán voucher xe, du lịch trực tuyến.
3. Cơ chế phòng ngừa rủi ro cho doanh nghiệp và người dân: Chuẩn hóa quy trình thẩm định pháp lý hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất, loại bỏ hoàn toàn các rủi ro phát sinh từ hành vi ủy quyền giả mạo hoặc làm giả giấy tờ nhà đất.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Nguồn dữ liệu số hóa bản án của các TAND quận/huyện chưa hoàn toàn đồng bộ trên Cổng thông tin điện tử công bố bản án, gây khó khăn cho việc tự động hóa trích xuất dữ liệu lớn (Big Data).
• Chưa thể khảo sát đầy đủ số lượng các vụ việc lừa đảo sử dụng tiền mã hóa (crypto) hoặc máy chủ đặt tại nước ngoài do vướng mắc trong tương trợ tư pháp quốc tế.

Hướng phát triển

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các tội danh mới tại Điều 290 BLHS (Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản) để làm rõ mối quan hệ cạnh tranh điều luật với Điều 174.
• Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên biệt về các phương thức gian dối phi truyền thống để tích hợp vào phần mềm hỗ trợ trợ lý ảo cho Thẩm phán.

---

Đối tượng hưởng lợi

  SINH VIÊN & HỌC VIÊN LUẬT

  CÁN BỘ TIẾN HÀNH TỐ TỤNG (ĐIỀU TRA VIÊN, KIỂM SÁT VIÊN, THẨM PHÁN)

  DOANH NGHIỆP & TỔ CHỨC TÍN DỤNG

  CỘNG ĐỒNG XÃ HỘI & NGƯỜI DÂN

---

Câu hỏi thường gặp

1. Dấu hiệu pháp lý then chốt nào phân biệt Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) và Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175 BLHS)?

Dấu hiệu then chốt là thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt:

• Điều 174 (Lừa đảo): Ý định chiếm đoạt và thủ đoạn gian dối có trước khi người phạm tội nhận được tài sản. Thủ đoạn gian dối là nguyên nhân trực tiếp khiến nạn nhân giao tài sản.
• Điều 175 (Lạm dụng): Người phạm tội nhận được tài sản một cách hợp pháp thông qua hợp đồng/vay mượn, sau đó mới nảy sinh ý định chiếm đoạt và thực hiện hành vi gian dối/bỏ trốn/sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến mất khả năng trả lại.

2. Hành vi gian dối trong việc thế chấp tài sản nhưng có khả năng và ý chí trả nợ có bị xử lý theo Điều 174 không?

Không. Nếu người vay có hành vi gian dối phụ trợ (như ký thay chữ ký bảo lãnh) nhưng thực tế có sử dụng tiền vay vào mục đích làm ăn hợp pháp, đã trả lãi định kỳ và không có ý định trốn tránh nghĩa vụ, quan hệ này thuần túy là tranh chấp dân sự/hợp đồng vô hiệu. Việc hình sự hóa chỉ được thực hiện khi chứng minh được mục đích chiếm đoạt có sẵn ngay từ khi lập hợp đồng.

3. Tình tiết "Tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ" được lượng hóa như thế nào?

Theo quy định tại Điểm d Khoản 1 Điều 174 BLHS 2015, tài sản bị chiếm đoạt (dù dưới 2 triệu đồng) nhưng là phương tiện duy nhất hoặc chủ yếu tạo ra thu nhập duy trì đời sống sinh hoạt tối thiểu của nạn nhân và gia đình (ví dụ: xe máy của tài xế xe ôm, máy may của thợ may cá thể) thì vẫn cấu thành tội phạm. Tòa án cần căn cứ vào biên bản xác minh điều kiện kinh tế gia đình của chính quyền địa phương.

4. Bị cáo phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản dưới 18 tuổi tại Hải Phòng được áp dụng chính sách xử lý ra sao?

Căn cứ Điều 12 BLHS 2015, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (do Điều 174 không nằm trong danh mục liệt kê tại Khoản 2 Điều 12). Chỉ người từ đủ 16 tuổi trở lên mới là chủ thể của tội danh này. Khi lượng hình, người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi được áp dụng các nguyên tắc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội theo Chương XII BLHS (mức hình phạt cao nhất không quá 3/4 mức phạt đối với người đã thành niên).

5. Vì sao tỷ lệ áp dụng hình phạt tù từ 15 đến 20 năm tại Hải Phòng lại chiếm tỷ trọng cao (43,5%) trong giai đoạn 2019–2023?

Do đặc thù kinh tế cảng biển và thị trường bất động sản sôi động tại Hải Phòng, phần lớn các vụ án lừa đảo được đưa ra xét xử có quy mô giá trị tài sản chiếm đoạt đặc biệt lớn (vượt ngưỡng 500 triệu đồng theo Khoản 4 Điều 174) hoặc lừa đảo xuyên suốt nhiều lần với nhiều nạn nhân. Nhiều bị cáo không có khả năng khắc phục hậu quả tài chính, dẫn đến việc HĐXX phải áp dụng mức án nghiêm khắc thuộc khung hình phạt cao nhất của điều luật.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ngọc Thị Huyền đã hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra:

• Phân tích đa chiều, toàn diện hệ thống lý luận của cấu thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 BLHS 2015.
• Cung cấp bức tranh thực nghiệm sống động với hệ thống số liệu chính xác từ 742 vụ án / 886 bị cáo tại TAND các cấp TP. Hải Phòng trong giai đoạn bản lề 2019 – 2023.
• Định vị rõ ranh giới pháp lý giữa xử lý tội phạm hình sự và bảo vệ an toàn pháp lý cho các giao dịch kinh tế - dân sự.
• Đóng góp những giải pháp hoàn thiện lập pháp và quy trình xét xử mang tính ứng dụng thực tế cao, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp cải cách tư pháp và giữ vững an ninh trật tự xã hội tại thành phố cảng Hải Phòng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHUNG VAN DE CHUNG VE TOI LUA DAO CHIEM ĐOẠT TÀI SAN 1. Khái niệm và các dau hiệu pháp lý của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản 1. Khái tiệm và đặc điềm của tội lita dao chiếm: đoạt tài san Dé lam 16 được khéi niém về tôi lừa đão chiếm đoạt tài sản, chúng ta can đi phân. tích được khái niém lừa đảo.

Dựa theo Từ điển Bách khoa toàn thư Viét Nam: “Lira đáo là ding thủ đoạn gian dối đánh lừa người khác dé mưa lợi. Đông cơ của người thực hiện hành vi lừa đảo là nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác. Dé thực hiển thành công việc lừa đáo chiếm đoạt tài sản của người khác thì người thực hién thường sử đụng nhiều hình thức khác nhan nhực nói đôi, ding giấy tờ giả mao, gid danh người có chức có quyền. tắt cả những việc làm đó không ding với ban chất của sự vật.

Mặt khác, người lừa đão còn sử dung các thi: đoạm tinh vì và những hành vi gian đối khác nhưt làn giả công văn, giấy tò, chit ki của người có thẩm quyén để làm cho người có tài sả tin tưởng và giao tài sản cho ho”! Từ điển Tiếng V iệt đưa ra định ngiấa: “Lita đáo là hành vi gian đối để làm người khác tin nhằm thực hiện nhimg mục dich vụ lợi, trái pháp Iuật2 Theo Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của trường Dai hoc Luật TP. Hồ Chi Minh: “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản hành vi chiếm đoạt tài sản của người khác bằng thit đoạn giam dối. “2Theo Giáo trình Luật bình sự V iệt Nam của trường Dai học Luật Hà Nội định nghiia: “Lina đảo chiếm đoạt tài sản là hành vi chiếm đoạt tài sản của người khác bằng thủ đoạn gian déi.“* Tội lừa dao chiém đoạt tai sản được quy định tai Điều 139 trong chương các tội phạm xâm pham sở hữu (Chương XIV) BLHS 1999 và được quy đính tại Điều 174 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bô sung năm 2017). Các tôi xâm phạm sở hữu là những hành.

vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiên một cách cô ý hoặc vô ý, xêm hại dén quyền sở hữu tài sản của Nhà nước, tổ chức và cá nhan’ Dé đưa ra được khéi niệm day đủ về tội lừa đảo chiêm đoạt tài sản, trước hết phải đâm bảo khái niệm tôi lửa đảo chiếm đoạt tải sin thöa man được các dâu hiệu của khái ich Khoa toàn tư năm 1906 Nxb. Hà Nội, tr 426. 2 Viễn Ngôn ngữ học , Từ điển Tiếng Việt Hoàng Phê (chủ biên), Nod. Hong Đức ,2021,tr 512.

- 3 Trường Đai học Luật Tp. Hé Chi Math 2013), Giáo minh Tuất Hinh su Việt Nem (Phin các tội pham), Quyên 1 N Hong Đức ~ Hội Luật gia Việt Nam, tr 195. * Trường Đai học Luật Hi Nội (2020), Giáo trinh Luật hinh sue Việt Neon (Phẩn các tôi phạm), Qiyễn L NXB Cổng ønnhẩn dân, Hi Nội, 214 ®Đ>hh Văn Qué (2003), Binh luẩn Bộ luật hinh suc (phẩn riêng), chương XIV Các tội pho xâm phạm sỡ hữu năm 1909,Nxb. Thánh phố Ho Chi Minh, tr 30-35.

niém tội phạm được quy định tại Điều 8 BLHS: Tối phạm được hiểu là hành vi nguy hiểm cho xã héi, có lỗi, trái pháp luật hình sự và phải chịu hình phạt "6. Trong Giáo trình Luật Hình sự Viét Nam phân các tội phạm, Quyền 1 của trường Dai học Luật Hà Nội đưa ra dinh ngiữa tdi lừa đảo chiêm đoạt tai sản như sau “(Tối ) lừa dio chiêm đoạt tài sản được guy đình là hành vi chiếm đoạt tài sản của người khác bằng thủ đoạn gian đôi””. Như vậy, quan điểm của các thay cô trường Dai học Luật Hà Nội cho rằng hành vi của tội lửa đảo chiêm đoạt tài sản chính là bằng thủ đoạn gian déi với mục dich chiêm đoạt tai sản của “người khác” có nghia là bat ky người nao trong xã hội. Theo Giáo trình của trường Đại học kiểm sát Hà Nội đưa ra khái niêm tôi lừa đão chiêm đoạt tai sẵn như sau: “Tdi lừa đáo chiém doat tài sản gồm hai hành vi khác nhat: Trong đó.

một hành vi được điều luật guy định là thi: doan thực hiển Hanh vi thứ hai đó là hành vi lừa đối và hành vi chiêm đoạt. Hành vi lừa déi là thủ đoan dé thực hiện hành vi chiếm đoạt. còn hành vi chiém đoạt là mue dich, và là kết qua của hành vi lừa déi** Quan điểm của các tác giả phân tích rõ hành vi trong tôi lừa đão bao gồm lừa đôi và chiêm đoạt, nêu chỉ có lừa déi không mà không chiêm đoạt thì không cầu thành tội phạm, bởi vì chiêm đoạt được coi là kết quả của hành vi lừa đối trước đó của người Hơn nữa, tại khoản1 Điều 174 BLHS nam 2015 quy đính tôi lừa đảo chiêm đoạt tải sẵn như sau “1. Người nào bằng thí đoạn gian dỗi chiếm đoạt tài sản của người khác trĩ giả tir 2.

Như vay, theo tác giả tội lừa dao chiếm đoạt tai sin có hai dau liệu đặc trưng cầu thành tôi pham là thủ đoạn gian đổi và hành vi chiếm đoạt Trong đó, hành vi chiếm đoạt là mục đích vả két quả của thủ đoạn gian dối, còn thi đoạn gian đối là điều kiện dé thực biện hành vị chiếm đoạt Thủ đoạn gian dôi có thê thực hién thông qua các hình thức da dang và phức tạp như lời nói, giây tờ giả hoặc giả danh người có chức vụ, quyền. hen nhật định. Còn hénh vị chiém đoạt là hành vi chuyên tài sản của người khác thành tải sản của minh bang thủ đoạn gian dối. Trên cơ sở đó, chúng ta có thể đưa ra khái niém về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sin như sau: Tổi lừa đảo chiếm đoạt tài sản là hành vi nạ hiểm cho xã hỗi được gy định trong BLHS do người có năng lực TNHS tực hiện với lỗi cổ ý trực tiếp, chiếm đoạt tài sản của người khác bằng thủ doan gian déi.

xâm hại đến quyén sở hiểu tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân. 5 Trường Đai hoc Luật Tp. Hồ Chi Minh (2012), Giáo minh Luật Hinh su Viết Nem - Phan chang NXB Hong Đức, Hội Luật gia Việt Nam, tr. = 7 Trường Daihoc Luật Hà Nội (2022), Giáo inh Luật Hink sự Việt Nem.

Phin các tôi phạm, Quyền 1,tr. 216 ® Trường Daihoc Kiểm sát Hi Nội 2016), Giáo trinh Luật Hình su Việt Nam Nx Chinh trị Quốc gia sưthật, Hi Nội,tr. 10 Từ khái niêm tôi lừa đão chiêm đoạt tài sản như đã phân tích ở trên, có thé rút ra xuột số đặc điểm nlnư sau: That nhất, tôi lừa đảo chiêm đoạt tai sản có tính nguy hiểm cho x4 hội. Đây là dau hiệu đầu tiên và quan trong nhật, chỉ phôi những dâu hiệu khác của tội pham.

Tính nguy hiểm của tôi lừa đảo chiêm đoạt tai sẵn được thé hiện ở chỗ nó gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho quyền sở hữu tài sản của chủ sở hữu tài sản được luật hình sự bảo vệ. Tính nguy hiểm cho xã hội được xác định qua các yêu tô như Đông cơ, mục đích, thủ đoạn phạm tội, thiệt hai về tai sản do hành vi pham tôi gây ra, nhân thân của người pham tôi. Tuy nhiên, chỉ có tính nguy hiểm cho xã hội ma được coi là tội phạm là chưa đủ cần phải xem xét đến mức dé nguy hiém của hành vi đó. Theo khoản 2 Điều8 BLHS nếm 2015 đã quy dinh: “Những hành vi tạp có đâu hiệu của tội phạm nhưng tính chất ngụ; hiểm cho xã hội không đăng kế thì không phải là tôi phạm và được xử If bằng các biện pháp khác”.

Vi vay, hành vi lừa dio chiêm đoạt tài sản phải thỏa mãn tính nguy hiểm đáng kế ma BLHS quy đính thì mới bị coi là tôi phạm. Nêu không thi chỉ bị xử lý theo quy định của pháp luật Hành chính, Dân sự hoặc được coi là vô tội. Hơn nữa, trường hợp hành vi gian đối, hay hành vi chiếm đoạt câu thành vào một tội danh độc lập khác, thì người phạm tôi không bị truy cứu trách nhiệm hành sự về tội lừa dao chiêm đoạt tài sản mà chỉ bị truy cứu những tôi danh tương ứng đó Thit hai, tội lừa đão chiêm đoạt tài sin do người có năng lực TNHS thực hiện Tôi lửa đảo chiêm đoạt tài sản là hành vị phải được thực hiện bởi chủ thé có năng lực TNHS. Chủ thé của tội “Liza đảo chiêm đoạt tài sản” theo Bộ luật Hình sự V iệt Nam nam 2015 thi chỉ có thé là cá nhân Cá nhân phạm tôi là người có nang lực trách nhiém hình sự, det độ tuổi luật định và đã thực hiện hành vi gian déi nhằm chiêm đoạt tài sẵn”.

Trong BLHS năm 2015 không quy định thê nao là người có năng lực trách nhiệm hành sự mà chỉ quy dinh về đô tuổi chiu trách nhiệm bình sự và tình trang không có năng lực trách. nhiém hinh sự tại Điều 21. Tuy nhiên trên cơ sở đó thi người có năng lực trách nhiệm tình sự là “người đã đạt độ tiổi chin trách nhiệm hình sự và không thuộc trường hợp ở trong tình trạng không có năng lực trách nhiềm hình su.” Ngoài ra theo Điều 12 BLHS nam 2015 được sửa đổi, bỏ sung 2017 quy đính về tuổi chịu trách nhiệm hình sự như. Người fir dit 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về moi tôi phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật néy có quy định khác.

Người từ dit 14 tuôi đến dưới 16 adi phái chiu trách nhiệm hình sự về tội phạm rat nghiém trong tội phạm đặc biết nghiềm trong quy dinh tại một trong các Điêu 123 134 141 142 143 144 150 151 166, 169, 170 171 173, 178, 248, 249, 250 251, 252, 265, 266, 286, 287, 289, 290 ® Nguyễn Phi Hùng, Tới ‘Lite đão chiếm đoạt tài sco’ trơng Bồ luật Bình sự 2015: Bất cấp và kiến nghi hoàn thiện, Tạp chủ điện at sư Việt Nam, https //1cvn vivto3- bia-đao-chiêna-doat-ta š-san-trong-bo- kaat-hinhi-sa- 3015-bat-cap-kierrnghyrboanrthien truy cập ngày 18/1/2024 11 299, 303 và 304 của Bộ luật này”. Vì vậy, tôi “Liza đão chiêm đoạt tai sản” thi chủ thé của tôi nay không phải là người từ đủ 14 tuôi đến đưới 16 tuổi ma chỉ có người từ đủ 16 tuổi trở lên mới phải chịu trách nhiệm hình sự về tôi này. Thit ba, lỗ: của người pham tội là lỗt cô ý trực tiép, tức là người phạm tội nhận. thức rõ tinh chất nguy hiém cho xã hội của hành vi mà minh thực hiện là xâm pham đến.