Thực Trạng Và Yếu Tố Liên Quan Đến Thực Hành Phòng Bệnh Tiêu Chảy Cấp Của Bà Mẹ Có Con Dưới 5 Tuổi

Nghiên cứu thực trạng và yếu tố ảnh hưởng đến phòng bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ dưới 5 tuổi tại trung tâm y tế huyện Chư Păh, Gia Lai năm 2022.

• Tác giả: Vũ Thị Hòa Phương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hoàng Cao Sạ
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Thực Trạng Và Một Số Yếu Tố Liên Quan Đến Thực Hành Phòng Bệnh Tiêu Chảy Cấp Ở Bà Mẹ Có Con Dưới 5 Tuổi Tại Trung Tâm Y Tế Huyện Chư Păh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái niệm, phân loại, nguyên nhân và xử trí bệnh tiêu chảy cấp
• 1.2. Tình hình mắc tiêu chảy cấp trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới và tại Việt Nam
• 1.3. Thực trạng thực hành phòng bệnh tiêu chảy cấp của bà mẹ có con dưới 5 tuổi trên thế giới và tại Việt Nam
• 1.4. Các yếu tố liên quan đến thực hành phòng tiêu chảy cấp trẻ dưới 5 tuổi của các bà mẹ
• 1.5. Địa bàn nghiên cứu
• 1.6. Khung lý thuyết/cây vấn đề
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4. Cỡ mẫu nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu
• 2.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6. Biến số nghiên cứu
• 2.7. Các khái niệm, tiêu chuẩn đánh giá trong nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 2.9. Vấn đề đạo đức của nghiên cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thực trạng kiến thức, thực hành phòng tiêu chảy cấp của bà mẹ có con dưới 5 tuổi
• 3.3. Một số yếu tố liên quan thực hành của bà mẹ có con dưới 5 tuổi về phòng bệnh tiêu chảy cấp
• 4. Chương 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thực trạng thực hành phòng bệnh tiêu chảy cấp của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi điều trị tại Trung tâm Y tế huyện Chư Păh năm 2022
• 4.2. Một số yếu tố liên quan đến thực hành phòng tiêu chảy cấp của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi điều trị tại Trung tâm Y tế huyện Chư Păh năm 2022
• 4.3. Hạn chế nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: PHIẾU ĐIỀU TRA BÀ MẸ CÓ CON DƯỚI 5 TUỔI VỀ BỆNH TIÊU CHẢY CẤP
• Phụ lục 2: HƯỚNG DẪN THẢO LUẬN NHÓM
• Phụ lục 3: HƯỚNG DẪN THẢO LUẬN NHÓM
• Phụ lục 4: HƯỚNG DẪN PHỎNG VẤN SÂU
• Phụ lục 5: HƯỚNG DẪN PHỎNG VẤN SÂU
• Phụ lục 6: HƯỚNG DẪN PHỎNG VẤN SÂU
• Phụ lục 7: HƯỚNG DẪN PHỎNG VẤN SÂU
• Phụ lục 8: HƯỚNG DẪN PHỎNG VẤN SÂU
• Phụ lục 9: BẢNG CHẤM ĐIỂM
• Phụ lục 10: Bảng biến số nghiên cứu

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Tiêu Chảy Cấp Ở Trẻ Dưới 5 Tuổi Chư Păh

Tiêu chảy cấp là tình trạng đi ngoài phân lỏng, nhiều nước bất thường từ 3 lần trở lên trong 24 giờ. Đây là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ em dưới 5 tuổi, gây ra tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cao. Theo WHO và UNICEF, mỗi năm có khoảng 2 tỷ trường hợp mắc tiêu chảy cấp trên toàn thế giới và 1,9 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong vì bệnh này, chủ yếu ở các nước đang phát triển. Tại Việt Nam, tiêu chảy cấp vẫn là một trong 10 nguyên nhân hàng đầu gây bệnh và tử vong ở trẻ em. Do đó, việc nâng cao nhận thức và thực hành phòng bệnh tiêu chảy cấp ở bà mẹ có con dưới 5 tuổi là vô cùng quan trọng, đặc biệt tại các địa phương như Chư Păh, Gia Lai, nơi còn nhiều khó khăn về kinh tế và văn hóa.

1.1. Khái niệm và phân loại tiêu chảy cấp ở trẻ em

Theo Bộ Y tế, tiêu chảy được định nghĩa là đi ngoài phân lỏng bất thường từ 3 lần trở lên trong 24 giờ. Về phân loại, tiêu chảy có thể chia thành tiêu chảy cấp phân nước, tiêu chảy cấp phân máu (hội chứng lỵ) và tiêu chảy kéo dài. Tiêu chảy cấp phân nước là phổ biến nhất, chiếm khoảng 80% các trường hợp, còn tiêu chảy kéo dài có thể gây suy dinh dưỡng nghiêm trọng. Điều quan trọng là cần nhận biết sớm các dấu hiệu để có biện pháp xử trí kịp thời.

1.2. Nguyên nhân gây tiêu chảy cấp phổ biến nhất

Có nhiều tác nhân gây tiêu chảy cấp, trong đó phổ biến nhất là virus (Rotavirus), vi khuẩn (E.coli, Shigella, Campylobacter) và ký sinh trùng (Giardia lamblia). Rotavirus là nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy nặng ở trẻ dưới 2 tuổi. Vi khuẩn E.coli cũng đóng vai trò quan trọng trong gây tiêu chảy cấp. Việc xác định nguyên nhân gây bệnh giúp bác sĩ có phác đồ điều trị hiệu quả.

II. Vấn Đề Tiêu Chảy Cấp Ở Trẻ Em Thực Trạng Tại Chư Păh Gia Lai

Tại huyện Chư Păh, Gia Lai, số ca tiêu chảy cấp ở trẻ em có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây (2018-2020). So với các bệnh truyền nhiễm khác, tiêu chảy cấp đứng thứ hai sau nhiễm khuẩn hô hấp trên. Mặc dù đã có nhiều chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe về phòng bệnh tiêu chảy, nhưng tình hình vẫn chưa được cải thiện đáng kể. Điều này đặt ra câu hỏi về kiến thức, thái độ và thực hành phòng bệnh tiêu chảy cấp của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi tại địa phương. Nghiên cứu này sẽ đánh giá thực trạng này và xác định các yếu tố liên quan để đưa ra các giải pháp can thiệp hiệu quả.

2.1. Tình hình dịch tễ tiêu chảy cấp tại huyện Chư Păh

Theo báo cáo của Trung tâm Y tế huyện Chư Păh, số ca tiêu chảy cấp liên tục tăng từ năm 2018 (658 ca) đến năm 2020 (869 ca). Tỷ lệ mắc bệnh này cao hơn so với nhiều bệnh truyền nhiễm khác, cho thấy đây là một vấn đề sức khỏe đáng lo ngại tại địa phương. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu để tìm hiểu nguyên nhân và đề xuất giải pháp.

2.2. Sự cần thiết của nghiên cứu về thực hành phòng bệnh

Mặc dù đã có các chương trình truyền thông về phòng bệnh tiêu chảy cấp, nhưng tình hình tại Chư Păh vẫn chưa được cải thiện. Do đó, việc nghiên cứu thực hành phòng bệnh tiêu chảy của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi là rất cần thiết. Nghiên cứu sẽ giúp xác định những lỗ hổng trong kiến thức và thực hành, từ đó đề xuất các giải pháp can thiệp phù hợp.

III. Cách Phòng Bệnh Tiêu Chảy Cấp Hướng Dẫn Cho Mẹ Tại Chư Păh

Phòng bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ em là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, cộng đồng và ngành y tế. Bà mẹ đóng vai trò trung tâm trong việc bảo vệ sức khỏe của con mình. Các biện pháp phòng bệnh bao gồm: vệ sinh cá nhân (rửa tay thường xuyên), vệ sinh môi trường (xử lý phân, rác thải), đảm bảo an toàn thực phẩm (chế biến và bảo quản thực phẩm đúng cách), cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiêm phòng vaccine Rotavirus. Việc thực hiện đúng các biện pháp này sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy cấp.

3.1. Vệ sinh cá nhân và môi trường Nền tảng phòng bệnh

Vệ sinh cá nhân, đặc biệt là rửa tay bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh, trước khi chế biến thức ăn và trước khi cho trẻ ăn, là một biện pháp phòng bệnh tiêu chảy cấp đơn giản nhưng hiệu quả. Vệ sinh môi trường, bao gồm xử lý phân và rác thải đúng cách, cũng rất quan trọng để ngăn ngừa sự lây lan của các tác nhân gây bệnh. Cần xây dựng và duy trì nhà vệ sinh hợp vệ sinh.

3.2. An toàn thực phẩm Chế biến và bảo quản đúng cách

An toàn thực phẩm là một yếu tố quan trọng trong phòng bệnh tiêu chảy cấp. Cần chế biến thức ăn chín kỹ, sử dụng nguồn nước sạch và bảo quản thực phẩm đúng cách để ngăn ngừa sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh. Tránh để thức ăn đã nấu chín ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ.

3.3. Bú mẹ và vaccine Rotavirus Tăng cường miễn dịch cho trẻ

Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời giúp tăng cường hệ miễn dịch và bảo vệ trẻ khỏi các bệnh nhiễm trùng, bao gồm tiêu chảy cấp. Vaccine Rotavirus là một biện pháp phòng bệnh hiệu quả, giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh và nhập viện do Rotavirus.

IV. Cách Xử Trí Tiêu Chảy Cấp Tại Nhà Bí Quyết Cho Mẹ Chăm Sóc Bé

Khi trẻ bị tiêu chảy cấp, việc xử trí tại nhà đúng cách là rất quan trọng để ngăn ngừa tình trạng mất nước và suy dinh dưỡng. Nguyên tắc chung là bù nước và điện giải bằng dung dịch Oresol (ORS), tiếp tục cho trẻ ăn uống bình thường và theo dõi các dấu hiệu nặng để đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời. Việc bổ sung kẽm cũng có thể giúp giảm thời gian tiêu chảy và ngăn ngừa tái phát. Bà mẹ cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để xử trí tiêu chảy cấp tại nhà một cách hiệu quả.

4.1. Bù nước và điện giải bằng dung dịch Oresol ORS

Mất nước là nguy cơ lớn nhất của tiêu chảy cấp. Cần bù nước và điện giải cho trẻ bằng dung dịch Oresol (ORS) theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc nhân viên y tế. Pha ORS đúng tỷ lệ và cho trẻ uống từ từ, từng ngụm nhỏ. Nếu trẻ nôn, nên ngừng lại một lát rồi cho uống tiếp.

4.2. Tiếp tục cho trẻ ăn uống bình thường Phòng suy dinh dưỡng

Không nên kiêng ăn khi trẻ bị tiêu chảy cấp. Tiếp tục cho trẻ ăn uống bình thường, chia thành nhiều bữa nhỏ. Cho trẻ ăn các thức ăn dễ tiêu hóa, giàu dinh dưỡng như cháo, súp, sữa chua. Tránh các thức ăn nhiều đường hoặc chất béo.

4.3. Các dấu hiệu nặng cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay

Nếu trẻ có các dấu hiệu nặng như đi ngoài quá nhiều lần, nôn liên tục, khát nước dữ dội, li bì, không ăn uống được, sốt cao hoặc có máu trong phân, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay lập tức.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Thực Hành Phòng Bệnh Tiêu Chảy Tại Chư Păh

Nghiên cứu tại Trung tâm Y tế huyện Chư Păh cho thấy tỷ lệ bà mẹ thực hành đạt về phòng bệnh tiêu chảy cấp cho trẻ dưới 5 tuổi còn thấp. Các yếu tố liên quan đến thực hành bao gồm: trình độ học vấn, kiến thức về phòng bệnh, điều kiện kinh tế và tiếp cận với các dịch vụ y tế. Cần có các can thiệp nhằm nâng cao nhận thức và cải thiện thực hành của các bà mẹ để giảm tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ em.

5.1. Tỷ lệ thực hành đạt về phòng bệnh tiêu chảy cấp

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ bà mẹ thực hành đạt về phòng bệnh tiêu chảy cấp còn thấp, cho thấy cần có những can thiệp để cải thiện tình hình. Cần xác định rõ những yếu tố ảnh hưởng đến thực hành để có giải pháp phù hợp.

5.2. Các yếu tố liên quan đến thực hành của bà mẹ

Các yếu tố như trình độ học vấn, kiến thức về phòng bệnh, điều kiện kinh tế và tiếp cận với các dịch vụ y tế có ảnh hưởng đến thực hành của các bà mẹ. Cần có các chương trình giáo dục sức khỏe phù hợp với từng đối tượng.

VI. Giải Pháp Giảm Tiêu Chảy Cấp Can Thiệp Hiệu Quả Cho Chư Păh

Để giảm tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ em tại Chư Păh, cần có các can thiệp đồng bộ và hiệu quả. Các can thiệp này bao gồm: tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe cho bà mẹ, nâng cao năng lực cho cán bộ y tế cơ sở, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường và tăng cường tiếp cận với các dịch vụ y tế. Sự phối hợp giữa các ban ngành và cộng đồng là rất quan trọng để đạt được mục tiêu này.

6.1. Tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe cho bà mẹ

Truyền thông giáo dục sức khỏe là một công cụ quan trọng để nâng cao nhận thức và cải thiện thực hành của các bà mẹ. Cần sử dụng các hình thức truyền thông đa dạng, phù hợp với văn hóa và trình độ của người dân địa phương.

6.2. Nâng cao năng lực cho cán bộ y tế cơ sở

Cán bộ y tế cơ sở đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp kiến thức và hỗ trợ cho các bà mẹ. Cần nâng cao năng lực cho họ về phòng bệnh tiêu chảy cấp và kỹ năng truyền thông.

6.3. Cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường và tăng cường tiếp cận y tế

Cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường, bao gồm xây dựng nhà vệ sinh hợp vệ sinh và cung cấp nước sạch, là một yếu tố quan trọng để giảm nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy cấp. Cần tăng cường tiếp cận với các dịch vụ y tế, đặc biệt là cho những người dân ở vùng sâu vùng xa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh tiêu chảy cấp vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi trên phạm vi toàn cầu, với khoảng 2 tỷ lượt mắc và 1,9 triệu ca tử vong mỗi năm, trong đó 78% số ca tử vong tập trung tại khu vực Châu Phi và Đông Nam Á. Tại Việt Nam, trung bình mỗi trẻ trải qua 2,2 đợt tiêu chảy cấp mỗi năm và tỷ lệ tử vong do bệnh lý này ước tính khoảng 6,5 trường hợp trên 1.000 trẻ. Theo các báo cáo sức khỏe cộng đồng, khu vực Tây Nguyên có tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi mắc tiêu chảy cấp lên đến 11%, đứng đầu cả nước. Riêng tại huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai, số lượt trẻ nhập viện điều trị do tiêu chảy cấp liên tục gia tăng qua các năm, từ 658 ca năm 2018 lên 725 ca năm 2019 và đạt mức 869 ca vào năm 2020.

Vấn đề nghiên cứu then chốt xuất phát từ thực trạng số ca mắc gia tăng phức tạp tại địa bàn miền núi có hơn 50% đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, nơi tồn tại nhiều rào cản về điều kiện vệ sinh môi trường và tập quán chăm sóc. Luận văn hướng tới hai mục tiêu cụ thể: mô tả thực trạng thực hành phòng bệnh tiêu chảy cấp của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi điều trị tại Trung tâm Y tế huyện Chư Păh năm 2022 và xác định các yếu tố liên quan đến thực hành phòng bệnh của đối tượng này. Nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn từ tháng 11/2021 đến tháng 9/2022. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp bằng chứng khoa học chuẩn xác để can thiệp cải thiện tỷ lệ thực hành đạt từ mức nền 45,3%, góp phần trực tiếp giảm tỷ lệ mất nước nặng và suy dinh dưỡng thứ phát ở trẻ em vùng cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng mô hình cây vấn đề và khung lý thuyết tiếp cận hành vi sức khỏe của Kongsavath Xaybonapanh, kết hợp với các nguyên tắc chuyên môn trong Hướng dẫn xử trí tiêu chảy trẻ em ban hành kèm theo Quyết định số 4121/QĐ-BYT của Bộ Y tế. Các khái niệm nền tảng bao gồm:

• Tiêu chảy cấp: Tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc nhiều nước bất thường từ 3 lần trở lên trong vòng 24 giờ, kéo dài không quá 14 ngày, chiếm khoảng 80% tổng số các trường hợp tiêu chảy.
• Bốn nguyên tắc xử trí tại nhà: Tăng cường bù dịch sớm bằng dung dịch bù nước đường uống hoặc dung dịch thay thế; duy trì chế độ dinh dưỡng liên tục chia làm 6 bữa nhỏ mỗi ngày; bổ sung kẽm từ 10mg đến 20mg mỗi ngày trong 10 đến 14 ngày; phát hiện sớm các dấu hiệu mất nước nặng để chuyển tuyến kịp thời.
• Vòng xoắn bệnh lý tiêu chảy và suy dinh dưỡng: Tình trạng niêm mạc ruột tổn thương dẫn đến kém hấp thu chất dinh dưỡng, khiến trẻ suy dinh dưỡng có nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy lên đến 65,2% so với mức 25,9% ở nhóm trẻ có thể trạng bình thường.
• Hành vi vệ sinh phòng bệnh: Thực hành vệ sinh cá nhân, rửa tay xà phòng, sử dụng nước sạch và nhà tiêu hợp chuẩn theo chu trình phòng ngừa lây truyền qua đường phân - miệng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích, kết hợp hài hòa giữa phương pháp định lượng và định tính nhằm đảm bảo độ tin cậy của dữ liệu:

• Nghiên cứu định lượng: Cỡ mẫu được tính toán theo công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể với tỷ lệ thực hành chuẩn giả định p = 0,35, dự phòng hao hụt 10%, xác định cỡ mẫu thực tế thu thập được là 267 bà mẹ có con dưới 5 tuổi mắc tiêu chảy cấp đang điều trị tại khoa Nội - Nhi - Nhiễm thuộc Trung tâm Y tế huyện Chư Păh. Kỹ thuật chọn mẫu thuận tiện liên tiếp được áp dụng để tiếp cận toàn bộ các đối tượng đủ tiêu chuẩn trong 1 đến 2 ngày đầu nhập viện.
• Nghiên cứu định tính: Tiến hành chọn mẫu có chủ đích để thực hiện 5 cuộc phỏng vấn sâu với đại diện ban giám đốc, cán bộ chuyên trách chương trình phòng tiêu chảy, bác sĩ điều trị, điều dưỡng trưởng, cùng 2 cuộc thảo luận nhóm với 12 bà mẹ đại diện cho nhóm thực hành đạt và chưa đạt.
• Xử lý và phân tích số liệu: Dữ liệu định lượng được làm sạch và nhập liệu bằng phần mềm Epidata 3.1, sau đó phân tích trên phần mềm Stata 14. Phân tích đơn biến được áp dụng để xác định tỷ số chênh OR cùng khoảng tin cậy 95% CI với mức ý nghĩa thống kê p < 0,05, giúp kiểm định mối liên quan nhân quả giữa các biến số độc lập và thực hành của bà mẹ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa trên 267 bà mẹ cho thấy tỷ lệ thực hành chung đạt yêu cầu về phòng bệnh tiêu chảy cấp cho trẻ dưới 5 tuổi chỉ đạt 45,3%, trong khi 54,7% bà mẹ có thực hành chưa đạt. Tỷ lệ thực hành đạt có sự phân hóa rõ rệt theo từng nhóm nuôi dưỡng: cao nhất ở nhóm bà mẹ có con ăn dặm hoàn toàn với 60,4%, và thấp nhất ở nhóm bà mẹ có con đang bú mẹ hoàn toàn với chỉ 35,3%.

Về kiến thức, 61,1% bà mẹ có kiến thức chung đạt tiêu chuẩn và 95,5% hiểu rõ tác dụng bù nước điện giải của dung dịch Oresol. Tuy nhiên, vẫn còn 22,9% bà mẹ thực hành pha Oresol sai quy cách bằng cách chia nhỏ gói thuốc để pha nhiều lần hoặc ước lượng lượng nước tùy tiện.

Phân tích các yếu tố liên quan ghi nhận những chỉ số tác động nổi bật:

• Bà mẹ từ 23 tuổi trở lên có khả năng thực hành đạt cao gấp 4,9 lần so với nhóm dưới 23 tuổi (OR = 4,9).
• Bà mẹ người Kinh có tỷ lệ thực hành đạt cao gấp 2,5 lần so với nhóm bà mẹ dân tộc thiểu số (OR = 2,5).
• Bà mẹ có từ 1 đến 2 con đạt kết quả thực hành cao gấp 1,8 lần so với nhóm sinh trên 2 con (OR = 1,8).
• Bà mẹ có kiến thức đạt có khả năng thực hành đúng cao gấp 7,4 lần nhóm có kiến thức chưa đạt (OR = 7,4).
• Trẻ được tiêm chủng mở rộng đầy đủ giúp tăng tỷ lệ thực hành phòng bệnh của mẹ lên 2,4 lần (OR = 2,4).
• Bà mẹ từng tham gia các buổi thực hành dinh dưỡng do cán bộ y tế hướng dẫn có khả năng thực hành đạt cao gấp 21,2 lần nhóm chưa từng tham gia (OR = 21,2).
• Hộ gia đình có nhà vệ sinh hợp chuẩn ghi nhận tỷ lệ thực hành đạt cao gấp 2,5 lần so với hộ chưa có nhà vệ sinh hợp chuẩn (OR = 2,5).

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ thực hành đạt 45,3% tại Chư Păh tương đồng với kết quả nghiên cứu tại Hoài Đức - Hà Nội (46,8%) và Trà Vinh (40%), nhưng thấp hơn rõ rệt so với nghiên cứu tại Bệnh viện Trẻ em Hải Phòng (70,9%). Nguyên nhân chính xuất phát từ đặc thù địa bàn miền núi với 61,4% đối tượng là đồng bào dân tộc thiểu số Jrai và Ba Na, 65,5% làm nghề nông, 52,1% chưa có hố xí hợp vệ sinh và 95,9% hộ gia đình phải sử dụng nguồn nước giếng tự nhiên thay vì nước máy (chỉ chiếm 4,1%).

Về kỹ năng can thiệp y tế, tỷ lệ pha Oresol đúng đạt 77,1%, cao hơn mức 60,6% tại Bệnh viện Sản nhi Nghệ An, song việc 22,9% bà mẹ pha sai tỷ lệ vẫn tạo ra nguy cơ rối loạn điện giải nghiêm trọng cho bệnh nhi. Việc nhóm bà mẹ cho con bú hoàn toàn có tỷ lệ thực hành đạt thấp nhất (35,3%) phản ánh tâm lý chủ quan, xem nhẹ khâu rửa tay bằng xà phòng trước khi cho bú và chậm trễ trong nhận biết dấu hiệu mất nước sơ cấp.

Các cấu trúc dữ liệu thực hành và mối tương quan nhân khẩu học được trực quan hóa toàn diện thông qua hệ thống bảng kiểm định tỷ số chênh đơn biến và biểu đồ cột phân tầng theo nhóm tuổi của trẻ, mang lại góc nhìn trực quan cho công tác dịch tễ học thực địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa và hạ thấp tỷ lệ mắc tiêu chảy cấp tại địa phương, các nhóm giải pháp hành động được đề xuất như sau:

• Đào tạo chuẩn hóa chuyên môn: Trung tâm Y tế huyện Chư Păh chủ trì tổ chức các lớp tập huấn cập nhật phác đồ xử trí tiêu chảy cấp và kỹ năng tư vấn truyền thông cho 100% cán bộ y tế trạm và nhân viên y tế thôn bản trong quý 1 năm 2023.
• Đổi mới truyền thông trực quan: Trung tâm Y tế huyện phối hợp với Ủy ban nhân dân 14 xã, thị trấn xây dựng các buổi thực hành dinh dưỡng và hướng dẫn pha Oresol bằng tiếng Jrai và Ba Na, hướng tới nâng tỷ lệ bà mẹ tiếp cận thông tin dinh dưỡng từ 91,4% lên trên 98% trước quý 3 năm 2023.
• Cải thiện hạ tầng vệ sinh môi trường: Ngành y tế dự phòng phối hợp với các đoàn thể phát động chiến dịch nước sạch và vệ sinh môi trường, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ hộ gia đình sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh từ 47,9% lên tối thiểu 70% trong giai đoạn 2023 - 2025.
• Lồng ghép tư vấn tiêm chủng: Các trạm y tế xã duy trì tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ trên 81,7%, kết hợp tư vấn uống vắc xin Rotavirus và cấp phát tờ rơi hướng dẫn bù kẽm định kỳ trong suốt năm 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và số liệu thực chứng của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Cán bộ quản lý y tế dự phòng và lãnh đạo y tế tuyến huyện: Sử dụng dữ liệu thực trạng dịch tễ để xây dựng kế hoạch phân bổ nguồn lực cho Chương trình phòng chống bệnh tiêu chảy (CDD) và ban hành các chính sách y tế công cộng phù hợp với đồng bào thiểu số.
• Bác sĩ, điều dưỡng và cán bộ y tế cơ sở: Ứng dụng các phát hiện về sai sót thực hành (22,9% pha sai Oresol, 38,9% kiến thức chưa đạt) để chuẩn hóa quy trình tư vấn và trực tiếp hướng dẫn thân nhân người bệnh tại buồng điều trị.
• Học viên cao học và nhà nghiên cứu y tế công cộng: Kế thừa bộ công cụ điều tra bảng hỏi cấu trúc, khung lý thuyết phân tích đa chiều và phương pháp kết hợp định tính - định lượng trong nghiên cứu hành vi sức khỏe vùng Tây Nguyên.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan tài trợ phát triển: Khai thác dữ liệu về hạ tầng nước sạch (chỉ 4,1% dùng nước máy) để thiết kế các dự án viện trợ cung cấp nguồn nước sạch và xây dựng nhà tiêu hợp chuẩn cho phụ nữ và trẻ em vùng khó khăn.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao tỷ lệ thực hành đạt ở nhóm bà mẹ có con bú mẹ hoàn toàn lại thấp hơn nhóm ăn dặm? Tỷ lệ thực hành đạt ở nhóm bú mẹ hoàn toàn chỉ là 35,3%, thấp hơn nhiều so với nhóm ăn dặm (60,4%). Nguyên nhân chủ yếu do tâm lý chủ quan cho rằng sữa mẹ hoàn toàn vô trùng nên người mẹ thường bỏ qua bước rửa tay xà phòng trước khi cho con bú, đồng thời thiếu kỹ năng nhận biết các biểu hiện mất nước sớm ở trẻ sơ sinh.
• Yếu tố can thiệp nào mang lại hiệu quả thay đổi hành vi thực hành mạnh mẽ nhất? Tham gia các buổi thực hành dinh dưỡng do cán bộ y tế tổ chức tạo ra tác động vượt trội nhất, giúp tăng khả năng thực hành đúng của bà mẹ lên 21,2 lần. Phương pháp hướng dẫn trực quan "cầm tay chỉ việc" tại thôn bản giúp bà mẹ tiếp thu kỹ năng vệ sinh và chế biến thức ăn an toàn hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ nghe thông tin thụ động qua loa đài.
• Việc 22,9% bà mẹ pha dung dịch Oresol sai cách có thể gây ra những nguy hiểm gì? Pha Oresol bằng cách chia nhỏ gói thuốc hoặc dùng không đủ lượng nước sẽ làm thay đổi nồng độ thẩm thấu của dung dịch. Pha quá đặc sẽ gây tổn thương niêm mạc ruột và tăng gánh nặng thẩm thấu làm trẻ mất nước tế bào nặng hơn; ngược lại pha quá loãng sẽ không cung cấp đủ lượng muối khoáng cần thiết để hồi phục điện giải.
• Điều kiện vệ sinh môi trường tại huyện Chư Păh ảnh hưởng thế nào đến tỷ lệ mắc bệnh? Khảo sát chỉ ra 52,1% hộ gia đình không có nhà tiêu hợp vệ sinh và 95,9% hộ dùng nước giếng chưa kiểm định. Hộ gia đình có nhà tiêu hợp chuẩn giúp bà mẹ có thực hành phòng bệnh tốt hơn 2,5 lần, cho thấy môi trường sống chưa đảm bảo chính là nguồn phát tán mầm bệnh qua đường tiêu hóa khiến số ca mắc tăng dần qua các năm.
• Gia đình đông con ảnh hưởng thế nào đến chất lượng thực hành chăm sóc trẻ bị tiêu chảy? Nghiên cứu chứng minh bà mẹ có từ 1 đến 2 con có khả năng thực hành đạt cao gấp 1,8 lần so với nhóm có trên 2 con. Việc phân tán thời gian chăm sóc cùng gánh nặng kinh tế ở các hộ đông con khiến người mẹ khó duy trì chế độ dinh dưỡng chia nhỏ 6 bữa/ngày và không theo dõi sát sao dấu hiệu chuyển nặng của trẻ.

Kết luận

• Thực hành phòng bệnh tiêu chảy cấp của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi tại huyện Chư Păh năm 2022 ở mức trung bình thấp với tỷ lệ đạt 45,3%, thấp hơn đáng kể so với mức đạt về kiến thức (61,1%).
• Kỹ năng xử trí lâm sàng tại nhà còn nhiều bất cập khi có tới 22,9% bà mẹ pha Oresol sai tỷ lệ và nhóm nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn đạt tỷ lệ thực hành thấp nhất (35,3%).
• Các yếu tố tác động then chốt đến thực hành gồm độ tuổi của mẹ (tăng 4,9 lần), trình độ kiến thức (tăng 7,4 lần), việc tiếp cận buổi thực hành dinh dưỡng (tăng 21,2 lần) và sự hiện diện của nhà tiêu hợp chuẩn (tăng 2,5 lần).
• Đóng góp khoa học cốt lõi của luận văn là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu thực địa đầu tiên về hành vi phòng bệnh tiêu chảy cấp ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số tại Gia Lai, làm sáng tỏ các rào cản dịch tễ học hành vi.
• Lộ trình tiếp theo giai đoạn 2023 - 2025 cần tập trung nguồn lực ngân sách cho y tế dự phòng cơ sở, triển khai đồng bộ chương trình truyền thông song ngữ và mở rộng độ bao phủ nhà tiêu hợp vệ sinh.

Để bảo vệ sức khỏe trẻ em và kiểm soát hiệu quả gánh nặng tiêu chảy cấp vùng Tây Nguyên, hãy chia sẻ tài liệu nghiên cứu này đến cộng đồng y khoa và liên hệ ngay với các đơn vị y tế dự phòng địa phương để cùng phối hợp triển khai các giải pháp can thiệp thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm, phân loại, nguyên nhân và xử trí bệnh tiêu chảy cấp 1. Khái niệm Theo Tài liệu hướng dẫn xử trí tiêu chảy trẻ em của Bộ Y tế định nghĩa tiêu chảy là đi ngoài phân lỏng bất thường từ 3 lần trở lên trong 24 giờ (11). Định nghĩa này cũng gần trùng khớp với định nghĩa của WHO bệnh tiêu chảy là khi bệnh nhân có số lần đi phân lỏng 3 lần mỗi ngày hoặc đi ngoài nhiều hơn 3 lần mỗi ngày (12).

Phân loại tiêu chảy Phân loại theo lâm sàng tiêu chảy chia thành 3 loại: tiêu chảy cấp phân nước, tiêu chảy cấp phân máu (hội chứng lỵ) và tiêu chảy kéo dài. - Tiêu chảy cấp phân nước (bao gồm cả bệnh tả): Là đợt tiêu chảy cấp, thời gian không quá 14 ngày, thường khoảng 5-7 ngày, chiếm khoảng 80% tổng số các trường hợp tiêu chảy. - Tiêu chảy cấp phân máu (hội chứng lỵ): Nguy hiểm chính là phá hủy niêm mạc ruột và gây ra tình trạng nhiễm trùng, nhiễm độc; nguy cơ gây nhiễm khuẩn huyết, suy dinh dưỡng và gây mất nước; tùy theo vị trí tổn thương của niêm mạc ruột nên tính chất phân có thể khác nhau. - Tiêu chảy kéo dài: là đợt tiêu chảy cấp kéo dài liên tục trên 14 ngày, chiếm khoảng 3% - 5% tổng số các trường hợp tiêu chảy; Nguy hiểm chính là gây suy dinh dưỡng, nhiễm khuẩn nặng ngoài đường ruột và mất nước; thường phân không nhiều nước, mức độ nặng nhẹ thất thường, kèm theo rối loạn hấp thụ nặng hơn tiêu chảy cấp (11).

Nguyên nhân tiêu chảy cấp Tiêu chảy cấp do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra có thể chia ra làm 4 nguyên nhân chính: Virus, vi khuẩn, ký sinh trùng, nấm. 5 - Do tác nhân Virus: Rotavirus là tác nhân chính gây tiêu chảy nặng và đe doạ tính mạng cho trẻ dưới 2 tuổi. Trẻ lớn và người lớn ít bị tiêu chảy do Rotavirus (11). Bệnh tiêu chảy cấp vẫn là gánh nặng sức khỏe cộng đồng hàng đầu ở trẻ em <5 tuổi và rotavirus được xác định là nguyên nhân phổ biến nhất (5), (13).

- Do tác nhân vi khuẩn + E.coli: Cũng theo nghiên cứu của Darwin J. Platts- Mills và cộng sự năm 2017 hồi cứu trên 15,674 trường hợp tiêu chảy cấp tại 16 quốc gia thuộc 4 khu vực trên thế giới: Châu Mỹ, Châu Phi, Đông Nam Á và Khu vực phía Tây Thái Bình Dương ghi nhận nguyên nhân gây bệnh tiêu chảy cấp phổ biến thứ 2 là do E. + Shigella: Bốn loài vi khuẩn Gram âm nhóm Shigella (S. dysenteriae) là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất của chứng đau bụng tiêu chảy cấp trên toàn thế giới.

+ Campylobacter Jejuni: Gây bệnh chủ yếu ở trẻ em, lây qua tiếp xúc trực tiếp với phân người, uống nước bị vấy bẩn, uống sữa, ăn phải thực phẩm ô nhiễm đi cầu phân lỏng hoặc phân máu (11). Tỉ lệ mắc bệnh tiêu chảy cấp do Campylobacter là 6,8% chủ yếu là chủng Campylobacter Jejuni 5,8% và Campylobacter Coli chiếm 1% (15). + Salmonella enterocolitica: Gây tiêu chảy cấp phân nước hoặc phân máu (11), (16). Các loài Salmonella có thể bị nhiễm từ động vật chẳng hạn như gia cầm và bò sát là người mang mầm bệnh.

+ Vi khuẩn tả Vibrrio cholerae: Gây tiêu chảy cấp xuất tiết bằng độc tố tả, mất nước và mất điện giải nặng ở cả trẻ em và người lớn (12). - Ký sinh trùng: Là tác nhân đóng góp một phần quan trọng gây tiêu chảy cấp trẻ em, một số nguyên nhân chính được xác định như Entamoeba histolytica, Giardia lamblia, gây tiêu chảy cấp ở trẻ em và ở bệnh nhân gây suy giảm miễn dịch. - Nấm: Hay gặp hơn cả là Candida albicans loại nấm thường sống ký sinh trong ống tiêu hóa không gây bệnh tự nhiên mà khi gặp điều kiện thuận lợi sẽ gây tiêu chảy (ví dụ như sử dụng kháng sinh kéo dài…). Các biện pháp xử trí và phòng bệnh tiêu chảy cấp tại nhà 1.

Xử trí bệnh tiêu chảy cấp tại nhà - Nguyên tắc chung Khi trẻ bệnh tiêu chảy cấp ngoài việc ức chế sự hấp thu nước và muối (chất điện giải Na+, Cl- và K+) còn tăng tiết các chất điện giải vào trong lòng ruột và tống xuất ra ngoài. Vì vậy vấn đề cơ bản của xử trí tiêu chảy cấp là bù ngay một lượng nước, điện giải đã mất tương ứng và lượng dự phòng có thể mất tiếp theo (12). Đề phòng mất nước và điện giải nếu có thể bù nước bằng đường uống. Bù nước cho trẻ bị tiêu chảy cấp bằng đường uống sẽ giảm tỷ lệ tử (11), (12).

Bù lượng nước, điện giải bằng đường truyền tĩnh mạch khi có mất nước nặng (12), (17). Bộ Y tế cũng đã đưa ra tài liệu hướng dẫn xử trí tiêu chảy cấp trẻ em ban hành kèm theo Quyết định số 4121/QĐ-BYT ngày 28 tháng 10 năm 2009 của Bộ trưởng Bộ Y tế, các nội dung được trình bày rất cụ thể đó là muốn xử trí tốt được tiêu chảy cấp trẻ em phải phân loại được bệnh, đánh giá được mức độ mất nước, đưa ra phác đồ điều trị, quyết định điều trị, phòng tiêu chảy cấp (11). - Xử trí bệnh tiêu chảy cấp tại nhà Thực hành xử trí bệnh nhân tiêu chảy cấp theo 4 nguyên tắc sau + Nguyên tắc 1: Cho bệnh nhân mắc tiêu chảy cấp uống các loại dịch nhiều hơn bình thường khi bị tiêu chảy cấp, cho trẻ uống các dung dịch có chứa muối và điện giải: ORS, dung dịch có vị mặn (ví dụ nước cháo muối, nước cơm có muối), súp rau quả hoặc súp gà, súp thịt nếu trẻ không uống được có thể thay bằng dung dịch không chứa muối và điện giải: nước sạch, nước cơm (hoặc các loại ngũ cốc khác), súp không mặn, nước dừa, trà loãng, nước hoa quả tươi không đường (1), (4), (12). Đối với trẻ em thì lượng bù dịch như sau: Trẻ dưới 2 tuổi: khoảng 50-100ml sau mỗi lần đi ngoài.

Trẻ 2-10 tuổi: khoảng 100-200ml sau mỗi lần đi ngoài. Trẻ lớn: uống theo nhu cầu (1), (3), (11). 7 Oresol được sử dụng trong các trường hợp: + Chỉ định phòng và điều trị mất nước, điện giải trong tiêu chảy cấp từ nhẹ đến vừa, đi ngoài ra nước + Hỗ trợ điều trị bù nước – điện giải trong do nôn mửa, sốt cao, nhất là với trẻ em + Sốt xuất huyết độ I, II, III + Trong trường hợp mất nước do hoạt động thể lực như chơi thể thao, tập luyện nặng nhọc + Mất sức do làm việc trong môi trường nắng nóng… (18) + Nguyên tắc 2: Tiếp tục cho ăn để phòng suy dinh dưỡng. Khẩu phần ăn hàng ngày nên được tiếp tục và tăng dần lên.

Không được hạn chế trẻ ăn và không nên pha loãng thức ăn. Nên tiếp tục cho trẻ bú mẹ thường xuyên. Phần lớn trẻ tiêu chảy cấp phân nước sẽ thèm ăn trở lại ngay khi được bù đủ nước. Cho trẻ ăn đủ chất dinh dưỡng giúp cơ thể tiếp tục tăng trưởng, hồi phục nhanh cân nặng và chức năng đường ruột, gồm khả năng tiêu hoá và hấp thu các chất dinh dưỡng.

Trái lại những trẻ ăn kiêng hoặc thức ăn pha loãng sẽ bị giảm cân, thời gian tiêu chảy kéo dài hơn và chức năng đường ruột phục hồi chậm hơn. Trẻ dưới 6 tháng tuổi không được bú mẹ hoàn toàn và phải ăn thêm các loại thức ăn khác, cần được tăng cường bú mẹ. Khi trẻ hồi phục và bú sữa mẹ tăng lên, những thức ăn khác sẽ được giảm xuống (nếu những chất lỏng khác nhiều hơn sữa mẹ, sử dụng ly, không sử dụng bình bú). Điều này có thể thường mất khoảng 1 tuần.

Nếu có thể, trẻ nên bú mẹ hoàn toàn. Khuyến khích trẻ ăn nhiều như trẻ muốn, cách nhau 3 hoặc 4 giờ (6 bữa/ngày). Chia thành nhiều bữa nhỏ để trẻ dễ hấp thu (1), (11), (12). + Nguyên tắc 3: cho trẻ uống bổ sung kẽm.

Kẽm rất quan trọng cho hệ thống miễn dịch của trẻ và giúp ngăn chặn những đợt tiêu chảy mới trong vòng 2 - 3 tháng sau điều trị. Kẽm giúp cải thiện sự ngon miệng và tăng trưởng (11), (12). Trẻ < 6 tháng tuổi: 10mg/ngày, trong vòng 10 - 14 ngày. Trẻ ≥ 6 tháng tuổi: 20mg/ngày, trong vòng 10 - 14 ngày (5).

8 + Nguyên tắc 4: Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi có dấu hiệu nặng Đưa trẻ đến cơ sở khám chữa bệnh ngay khi có các dấu hiệu sau: Đi ngoài rất nhiều lần phân lỏng (đi liên tục), nôn tái diễn, trở nên rất khát, ăn uống kém hoặc bỏ bú, trẻ không tốt lên sau 2 ngày điều trị, sốt cao hơn, có máu trong phân (11), (12). Điều trị tiêu chảy cấp tại nhà được đánh giá là giải pháp chủ yếu hạ thấp tỷ lệ tử vong do tiêu chảy cấp trong những năm qua và Tổ chức Y tế Thế giới vẫn coi đây là nền tảng khuyến cáo các quốc gia nỗ lực phòng tiêu chảy cấp trong những năm tới (2), (4), (11). Phòng bệnh tiêu chảy cấp tại nhà Phòng bệnh tiêu chảy cấp đóng một vai trò rất quan trọng vì tiêu chảy cấp là một bệnh có tỷ lệ mắc và tỷ lệ tử vong cao, cao nhất là lứa tuổi từ 6 – 24 tháng tuổi, lứa tuổi ăn bổ sung bị tiêu chảy cấp chiếm đến 80% (2). Theo thống kê nghiên cứu của WHO 90% các trường hợp tử vong do tiêu chảy cấp có thể phòng ngừa được nếu biết rõ các biện pháp phòng bệnh.

Chính vì vậy để phòng bệnh tiêu chảy cấp có hiệu quả, WHO (2013) đã đưa ra những biện pháp cụ thể như sau (2): - Cung cấp nước sạch cho sinh hoạt: Thống kê cho thấy rằng những gia đình, cộng đồng sử dụng nguồn nước sạch ít có nguy cơ bị bệnh đường ruột, đặc biệt là bệnh tiêu chảy cấp (19), (20). Hầu hết các tác nhân gây bệnh tiêu chảy cấp lây lan theo đường phân - miệng, thông qua thức ăn nước uống bị ô nhiễm hoặc lây lan trực tiếp từ người này sang người khác (21). Vì vậy việc cung cấp nước sạch giúp vệ sinh tốt hơn như rửa tay, rửa thực phẩm, dụng cụ chứa thức ăn được sạch sẽ, những việc này sẽ góp phần ngăn ngừa các tác nhân của bệnh tiêu chảy cấp (22). - Vệ sinh cá nhân và vệ sinh thực phẩm: Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, trước khi chế biến thức ăn và sau mỗi lần đi đại tiện, tiểu tiện để tránh phát tán mầm bệnh.

Mọi người, mọi nhà đều thực hiện ăn chín, uống sôi. Không ăn rau sống, không uống nước lã. Tất cả những thói quen sinh hoạt lành mạnh, hợp vệ sinh sẽ giảm nguy cơ mắc tiêu chảy cấp (23), (24).