Phân Tích Thuật Ngữ Ngân Hàng Tiếng Anh Và Tương Đương Trong Tiếng Việt Trong Luận Án Tiến Sĩ

Luận án tiến sĩ phân tích thuật ngữ ngân hàng tiếng Anh và tương đương trong tiếng Việt, giúp hiểu rõ hơn về lĩnh vực tài chính ngân hàng.

• Tác giả: Đỗ Hạnh Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Quang Năng
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Thuật Ngữ Ngân Hàng Trong Tiếng Anh Và Tương Đương Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận

Chương này trình bày tổng quan về tình hình nghiên cứu thuật ngữ ngân hàng trên thế giới và tại Việt Nam. Các nghiên cứu về thuật ngữ tài chính và ngôn ngữ ngân hàng đã phát triển mạnh từ thế kỷ XX, đặc biệt là ở các trường phái Áo, Đức, Xô Viết và Cộng hòa Séc. Tại Việt Nam, nghiên cứu thuật ngữ khoa học bắt đầu từ đầu thế kỷ XX, tập trung vào các lĩnh vực chính trị, triết học và khoa học xã hội. Luận án cũng đề cập đến các cơ sở lí luận như lí thuyết định danh và lí thuyết dịch thuật, làm nền tảng cho việc phân tích thuật ngữ ngân hàng tiếng Anh và tương đương tiếng Việt.

1.1 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới

Các nghiên cứu về thuật ngữ ngân hàng bắt đầu từ thế kỷ XVIII, nhưng phát triển mạnh vào thế kỷ XX. Trường phái Áo, Đức tập trung vào hệ thống hóa thuật ngữ kỹ thuật, trong khi trường phái Xô Viết chú trọng vào chuẩn hóa thuật ngữ. Trường phái Cộng hòa Séc nghiên cứu thuật ngữ như một phần của văn phong nghề nghiệp. Các nghiên cứu này đã hình thành cơ sở lí thuyết về thuật ngữ tài chính và ngôn ngữ ngân hàng.

1.2 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ tại Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu thuật ngữ khoa học bắt đầu từ đầu thế kỷ XX, tập trung vào các lĩnh vực chính trị và triết học. Các nhà nghiên cứu như Hoàng Xuân Hãn đã đóng góp lớn vào việc xây dựng hệ thống thuật ngữ. Tuy nhiên, nghiên cứu về thuật ngữ ngân hàng vẫn còn hạn chế, đặc biệt là trong việc chuẩn hóa và hệ thống hóa.

II. Cấu tạo thuật ngữ ngân hàng tiếng Anh và tương đương tiếng Việt

Chương này phân tích cấu tạo của thuật ngữ ngân hàng tiếng Anh và tương đương tiếng Việt. Luận án sử dụng phương pháp phân tích thành tố trực tiếp để xác định các ngữ tố cấu thành thuật ngữ. Kết quả cho thấy, thuật ngữ ngân hàng thường được cấu tạo từ 1 đến 5 ngữ tố, với các mô hình kết hợp khác nhau. Đặc điểm từ loại và nguồn gốc cấu tạo của thuật ngữ cũng được nghiên cứu chi tiết.

2.1 Thành tố cấu thành thuật ngữ ngân hàng

Các thuật ngữ ngân hàng được cấu tạo từ các ngữ tố, bao gồm từ đơn và từ ghép. Phân tích cho thấy, thuật ngữ có 1 ngữ tố chiếm tỷ lệ thấp, trong khi thuật ngữ có 2-3 ngữ tố phổ biến hơn. Các ngữ tố này thường liên quan đến các khái niệm cơ bản trong lĩnh vực ngân hàng và tài chính.

2.2 Mô hình cấu tạo thuật ngữ ngân hàng

Luận án đưa ra các mô hình cấu tạo của thuật ngữ ngân hàng tiếng Anh và tiếng Việt. Mô hình cấu tạo tiếng Anh thường sử dụng các từ ghép, trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng các cụm từ dài hơn. Điều này phản ánh sự khác biệt trong cách thức định danh và biểu thị khái niệm giữa hai ngôn ngữ.

III. Đặc điểm định danh của thuật ngữ ngân hàng tiếng Anh và tương đương tiếng Việt

Chương này tập trung vào đặc điểm định danh của thuật ngữ ngân hàng tiếng Anh và tương đương tiếng Việt. Luận án phân tích các con đường hình thành thuật ngữ, bao gồm vay mượn, dịch thuật và sáng tạo. Đặc điểm định danh được xem xét dựa trên kiểu ngữ nghĩa và cách thức biểu thị. Kết quả cho thấy, thuật ngữ ngân hàng tiếng Việt thường có xu hướng mô tả chi tiết hơn so với tiếng Anh.

3.1 Con đường hình thành thuật ngữ ngân hàng

Các thuật ngữ ngân hàng được hình thành thông qua ba con đường chính: vay mượn từ tiếng Anh, dịch thuật và sáng tạo. Trong đó, vay mượn là phương thức phổ biến nhất, đặc biệt là trong các thuật ngữ liên quan đến công nghệ và tài chính hiện đại.

3.2 Đặc điểm định danh theo kiểu ngữ nghĩa

Luận án phân tích đặc điểm định danh của thuật ngữ ngân hàng dựa trên kiểu ngữ nghĩa. Các thuật ngữ tiếng Anh thường ngắn gọn và trực tiếp, trong khi tiếng Việt có xu hướng mô tả chi tiết và sử dụng các cụm từ dài hơn. Điều này phản ánh sự khác biệt trong cách thức biểu thị khái niệm giữa hai ngôn ngữ.

IV. Kiểu tương đương và chuẩn hóa thuật ngữ ngân hàng

Chương này tập trung vào các kiểu tương đương dịch thuật và đề xuất chuẩn hóa thuật ngữ ngân hàng tiếng Việt. Luận án phân tích các kiểu tương đương 1:1, 1:>1 và >1:1, đồng thời đưa ra các tiêu chí chuẩn hóa thuật ngữ. Kết quả nghiên cứu góp phần vào việc xây dựng và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ ngân hàng tiếng Việt, phục vụ cho công tác giảng dạy và dịch thuật.

4.1 Kiểu tương đương dịch thuật

Luận án phân tích các kiểu tương đương dịch thuật của thuật ngữ ngân hàng tiếng Anh và tiếng Việt. Kiểu tương đương 1:1 là phổ biến nhất, trong khi kiểu 1:>1 và >1:1 thường xuất hiện trong các thuật ngữ phức tạp. Điều này phản ánh sự khác biệt trong cách thức biểu thị khái niệm giữa hai ngôn ngữ.

4.2 Đề xuất chuẩn hóa thuật ngữ ngân hàng

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất các tiêu chí chuẩn hóa thuật ngữ ngân hàng tiếng Việt. Các tiêu chí bao gồm tính chính xác, ngắn gọn và phù hợp với ngữ cảnh sử dụng. Việc chuẩn hóa sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và dịch thuật trong lĩnh vực ngân hàng và tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Thuật ngữ từ lâu đã là đề tài vô cùng quan trọng, không thể thiếu trong sự hình thành và phát triển từ vựng của mỗi ngôn ngữ. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, cùng với sự phát triển của ngôn ngữ, thuật ngữ hiển nhiên lại càng đóng một vai trò chủ chốt, đáp ứng sự tăng trƣởng không ngừng của khoa học, công nghệ. Chúng có thể giúp con ngƣời ngày càng tiếp cận đƣợc các ngành công nghiệp một cách hiệu quả, hữu ích hơn.

Vì vậy, thuật ngữ nói chung và thuật ngữ kinh tế nói riêng luôn đƣợc các nhà nghiên cứu khoa học trong và ngoài nƣớc quan tâm, tiếp cận từ nhiều khía cạnh và các quan điểm khác nhau. Nằm trong bối cảnh khu vực hóa, toàn cầu hóa nhƣ hiện nay, Việt Nam c ng đang trong thời kỳ đổi mới, phát triển kinh tế thị trƣờng theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa có sự điều tiết của nhà nƣớc. Hệ thống ngân hàng nói chung góp một phần quan trọng trong sự phát triển của toàn bộ các ngành có liên quan. Trải qua hơn 60 năm xây dựng và phát triển, hệ thống ngân hàng Việt Nam đã đạt đƣợc những thành tựu rất quan trọng, góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, là cầu nối giữa các chủ thể trong nền kinh tế, làm cho các chủ thể gắn bó, phụ thuộc lẫn nhau.

Với vai trò quan trọng nhƣ vậy, hệ thống ngân hàng trở nên vô cùng thiết yếu, vừa nắm cán cân, vừa quyết định sự thành bại của một nền kinh tế. Cùng với sự phát triển của ngành ngân hàng là sự ra đời và phát triển các thuật ngữ có liên quan, đó là những từ, ngữ biểu thị khái niệm, phạm trù đã đƣợc đúc kết, tích hợp từ các hoạt động trong ngành. Tuy nhiên, từ thực tế giảng dạy tại khoa ngân hàng, qua số liệu khảo sát ban đầu, chúng tôi nhận thấy: hệ thuật ngữ trong quá trình sử dụng còn chƣa có sự thống nhất, nhiều thuật ngữ ngân hàng (TNNH) tiếng Việt chƣa biểu đạt đƣợc chính xác khái niệm, nhiều cụm từ còn dài dòng, nặng về miêu tả, nghiên cứu TNNH chuyên 1 sâu và hệ thống vẫn chƣa có sự quan tâm, chƣa có bất cứ công trình nghiên cứu nào chuyên sâu về hệ thống thuật ngữ ngân hàng trong tiếng Anh hay trong tiếng Việt. Để giải quyết những vấn đề nêu trên, với việc chọn đề tài “Thuật ngữ ngân hàng trong tiếng Anh và các tƣơng đƣơng của chúng trong tiếng Việt ”, luận án sẽ đi sâu tìm hiểu về nguồn gốc cấu tạo, đặc điểm định danh, các kiểu tƣơng đƣơng của TNNH trong tiếng Anh và tiếng Việt, nhằm mục đích tạo nguồn tài liệu cao cho sinh viên, giảng viên ngành ngân hàng và đóng góp nhất định vào quá trình chuẩn hóa TNNH tiếng Việt, thúc đẩy sự phát triển nội lực đầy tiềm năng của nền kinh tế đang hội nhập.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu này đƣợc tiến hành nhằm hai mục đích sau: - Miêu tả, đối chiếu và hệ thống hóa các TNNH tiếng Anh và tiếng Việt làm sáng tỏ đặc trƣng về mặt cấu tạo và ngữ nghĩa định danh. - Từ thực trạng khi chuyển dịch của các TNNH tiếng Việt, luận án đã đề xuất một số phƣơng hƣớng, biện pháp cụ thể hỗ trợ xây dựng và chuẩn hóa TNNH c ng nhƣ phục vụ cho công tác giảng dạy, học tập, soạn thảo và dịch các tài liệu ngân hàng hiệu quả hơn. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt đƣợc những mục đích trên, luận án cần phải giải quyết những nhiệm vụ sau: - Hệ thống hóa lí luận tình hình nghiên cứu về thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam, qua đó xác định cơ sở cho việc nghiên cứu.

- Nghiên cứu cấu tạo thuật ngữ ngân hàng trong tiếng Anh và tiếng Việt, xác định các loại mô hình kết hợp các ngữ tố để tạo nên thuật ngữ ngân hàng trong hai ngôn ngữ Anh- Việt. - Tìm hiểu đặc điểm định danh của TNNH trong cả hai ngôn ngữ Anh – Việt nhƣ: con đƣờng hình thành, kiểu ngữ nghĩa và cách thức biểu thị. 2 - Xác định các kiểu tƣơng đƣơng dịch thuật và phân tích tƣơng đƣơng dịch thuật ngữ ngân hàng theo số lƣợng đơn vị. Kết quả nghiên cứu giúp đề xuất những biện pháp cụ thể nhằm xây dựng và chuẩn hóa TNNH tiếng Việt, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy đối với sinh viên ngành ngân hàng và góp phần thúc đẩy các hoạt động của ngành ngân hàng tại Việt Nam.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án Đối tƣợng của luận án là các TNNH, cụ thể là các thuật ngữ biểu đạt các khái niệm đƣợc sử dụng trong lĩnh vực ngân hàng. Để có đƣợc số liệu thuật ngữ ngân hàng làm tƣ liệu nghiên cứu, luận án phải dựa vào nhiều nguồn khác nhau, trƣớc hết là các thuật ngữ ngân hàng đƣợc khai thác, chọn lọc từ các cuốn từ điển giải thích Anh - Anh, Anh – Việt uy tín nhƣ: Dictionary of Banking (1991) “Từ điển ngân hàng” của Peter Collin Pulishing ,Bank of Finance “Ngân hàng tài chính” của Peter Collin (1999) và từ điển ngân hàng Anh- Việt của Nguyễn Văn Dung (2010). Luận án lựa chọn nguồn dữ liệu trên vì các từ điển này khá phổ biến, uy tín và phù hợp với mục đích nghiên cứu. Tuy nhiên, số lƣợng thuật ngữ ngân hàng hiện diện trong các từ điển còn khiêm tốn, chƣa phản ánh đƣợc sự phong phú của thuật ngữ ngân hàng trong thực tế sử dụng.

Vì vậy, bên cạnh số thuật ngữ đƣợc khảo sát chính trong các từ điển, luận án còn dựa trên các tài liệu khoa học ngân hàng nhƣ các giáo trình đang đƣợc giảng dạy, tạp chí chuyên ngành ngân hàng nhƣ giáo trình English for Banking và tạp chí Banking đang đƣợc lƣu hành nội bộ cho sinh viên tại khoa Tiếng Anh Chuyên Ngành và Khoa Ngân Hàng trƣờng Đại Học Ngoại Thƣơng. Với cách tiến hành nhƣ trên, luận án đã thu thập đƣợc 2710 thuật ngữ tiếng Anh và 2790 thuật ngữ tiếng Việt làm tƣ liệu nghiên cứu. Với số lƣợng khá lớn các thuật ngữ đƣợc thu thập và phân tích trên, kết quả của luận án hứa hẹn sẽ thực sự hữu ích và đáng tin cậy. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án Do đối tƣợng nghiên cứu là các TNNH tiếng Anh và tiếng Việt, nên chúng tôi chủ trƣơng dùng các phƣơng pháp và thủ pháp nghiên cứu sau đây: 4.

Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp Phƣơng pháp phân tích thành tố trực tiếp đƣợc sự dụng để xác định và phân tích cơ sở cấu tạo thuật ngữ. Để áp dụng phƣơng pháp này, mỗi thuật ngữ đƣợc phân tích thành hai ngữ tố trực tiếp. Tiếp đến, các ngữ tố này lại đƣợc phân ra thành các ngữ tố trực tiếp nhỏ hơn. Qua đó, xác định mô hình cấp bậc của thuật ngữ, mối quan hệ giữa các ngữ tố trực tiếp trong mỗi bậc c ng nhƣ mối quan hệ giữa các đại ngữ tố trực tiếp tạo nên thuật ngữ.

Phương pháp miêu tả Phƣơng pháp này đƣợc sử dụng nhằm miêu tả đặc điểm cấu tạo của từng thuật ngữ, giúp chúng tôi xác định chính xác các ngữ tố tạo nên TNNH, c ng nhƣ các mô hình kết hợp nhằm làm rõ đặc điểm của TNNH về cấu tạo, định danh c ng nhƣ định hƣớng cách hình thành thuật ngữ mới. Phương pháp so sánh, đối chiếu Theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ nhƣ Lê Quang Thiêm, Nguyễn Thiện Giáp “Phƣơng pháp so sánh, đối chiếu là phƣơng pháp nghiên cứu so sánh hai hay nhiều ngôn ngữ hoặc tiểu loại của ngôn ngữ nhằm tìm ra sự tƣơng đồng và khác biệt giữa chúng”. Phƣơng pháp đối chiếu đƣợc chia thành các tiểu loại là đối chiếu một chiều, đối chiếu hai chiều và đối chiếu song song. Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng phƣơng pháp đối chiếu một chiều tiếng Anh sang tiếng Việt.

Để làm đƣợc điều đó, chúng tôi chọn tiếng Anh làm ngôn ngữ cơ sở (ngôn ngữ nguồn) và tiếng Việt làm ngôn ngữ phƣơng tiện (ngôn ngữ đích), lần lƣợt đối chiếu các kiểu tƣơng đƣơng để từ đó tìm ra đƣợc sự tƣơng đồng và khác biệt giữa chúng. Bên cạnh việc sử dụng ba phƣơng pháp phân tích trên, chúng tôi còn sử dụng thủ pháp thống kê, lập bảng biểu nhằm liệt kê số lƣợng, tần suất và tỉ lệ 4 sử dụng các thuật ngữ trong từng phạm trù c ng nhƣ đặc trƣng định danh nhất định của TNNH trong cả hai ngôn ngữ. Ý nghĩa lý luận và thực tế của luận án Luận án có những đóng góp thiết thực về mặt lí luận và thực tế sau: 5.1 Về mặt lí luận - Luận án xác định rõ những điểm giống nhau và khác nhau về con đƣờng hình thành c ng nhƣ phƣơng thức cấu tạo của TNNH trong cả tiếng Anh và tiếng Việt. - Luận án c ng chỉ ra những đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ ngân hàng tiếng Anh và tƣơng đƣơng của chúng trong tiếng Việt.

Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần vào việc xây dựng lí thuyết chung về thuật ngữ học và lí luận về chuẩn và chuẩn hóa thuật ngữ. - Qua nghiên cứu về tƣơng đƣơng dịch thuật thuật ngữ ngân hàng ở cả hai ngôn ngữ, chúng tôi sẽ góp phần làm rõ thêm luận điểm đại cƣơng về tính quốc tế của TNNH trong thời đại mới.2 Về mặt thực tế Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần phục vụ cho công tác biên soạn và chỉnh lí tài liệu giảng dạy, nghiên cứu tiếng Anh chuyên ngành ngân hàng, nhằm nâng cao chất lƣợng giảng dạy và học tiếng Anh ngân hàng tại Đại học Ngoại Thƣơng nói riêng và các cơ sở đào tạo giáo dục trong nƣớc nói chung. Cơ cấu của luận án Luận án gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận. Trong chƣơng này, luận án sẽ trình bày lịch sử nghiên cứu thuật ngữ ngân hàng và một số cơ sở lí luận làm nền tảng cho việc nghiên cứu thuật ngữ.

Chƣơng 2: Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ ngân hàngtiếng Anh và tƣơng đƣơng trong tiếng Việt. 5 Đây là chƣơng luận án tìm hiểu đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ ngân hàng trên các phƣơng diện: số lƣợng ngữ tố, quan hệ ngữ pháp, đặc điểm từ loại, nguồn gốc cấu tạo thuật ngữ.