Quan Niệm Biện Chứng Trong Duy Thức Học Phật Giáo

Khám phá luận văn thạc sĩ về biện chứng trong duy thức học Phật giáo qua bát thức tâm vương và 51 hành tâm sở. Tìm hiểu sâu sắc về triết lý này.

• Tác giả: Phạm Thế Quốc Huy (Thích Quảng Trí)
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Kim Oanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tôn giáo học
• Đề tài: Quan Niệm Biện Chứng Trong Duy Thức Học Phật Giáo
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Duy Thức Học Phật Giáo Tổng Quan Lịch Sử và Ý Nghĩa

Duy Thức Học, hay Vijmana matravada trong tiếng Phạn, là một pháp môn tối yếu của Phật giáo, hướng đến chứng quả vô thượng chính đẳng chính giác. Duy Thức Học nhấn mạnh rằng, nếu không có nhận thức, sẽ không có trí tuệ để thấu hiểu bản thể vũ trụ và căn nguyên khổ đau. Từ đó, hành giả có thể tu trì, phát triển trí tuệ và đạt đến giác ngộ. Tâm và thức thường được sử dụng thay thế cho nhau. Tâm chỉ sự tĩnh lặng, thanh tịnh, trong khi thức chỉ sự phân biệt và nhận thức hiện tượng. Duy thức nhấn mạnh rằng, ngoài thức, không có gì tồn tại; mọi sự vật đều từ thức biến hiện ra. Giáo lý Duy Thức được diễn giải trong các kinh như Kinh Lăng Già, Kinh Hoa Nghiêm và Kinh Giải Thâm Mật. Sau khi Phật nhập Niết Bàn, các tôn đức như Di Lặc Bồ Tát, Vô Trước và Thế Thân đã hệ thống hóa các lời dạy này, hình thành nên tông Pháp Tướng và phát triển mạnh mẽ Duy Thức Học.

1.1. Nguồn Gốc và Sự Truyền Thừa của Duy Thức Học

Duy Thức Học bắt nguồn từ thời Đức Phật, được diễn giải qua các kinh điển. Sau khi Phật nhập Niết Bàn khoảng 900 - 1000 năm, các Tôn Đức như Di Lặc Bồ Tát, Vô Trước, Thế Thân đã đúc kết hệ thống hóa lời của Đức Phật qua các kinh, hình thành Duy Thức học. Di Lặc Bồ Tát được xem là Thủy tổ của Duy Thức Học. Vô Trước và Thế Thân tiếp thu và chuyển thành lời văn, giúp Duy Thức Học phát triển mạnh mẽ.

1.2. Pháp Tính và Pháp Tướng trong Duy Thức Học Phật Giáo

Giáo lý Phật giáo có tám vạn bốn ngàn pháp môn tu tập, chia thành mười tông, chung quy có hai loại: Pháp tính và Pháp tướng. Duy Thức tông thuộc về Pháp tướng, tập trung nghiên cứu, phân tích, tìm hiểu về nó. Nghiên cứu Duy Thức tông được gọi là Duy Thức Học. Duy Thức Học cho rằng mọi sự vật đều do thức biến hiện. Thế Thân trước kia tu theo Tiểu thừa, sau chuyển sang Đại thừa, phát huy những yếu lý then chốt về Duy Thức.

II. Bát Thức Tâm Vương và 51 Hành Tâm Sở Bản Chất và Vai Trò

Trong Duy Thức Học, Bát Thức Tâm Vương và 51 Hành Tâm Sở đóng vai trò then chốt. Bát Thức bao gồm: Nhãn thức, Nhĩ thức, Tỷ thức, Thiệt thức, Thân thức, Ý thức, Mạt na thức và A lại da thức. 51 Hành Tâm Sở là các yếu tố tâm lý đi kèm với Tâm Vương, tạo nên các trạng thái tâm lý khác nhau. Sự tương tác giữa Bát Thức Tâm Vương và 51 Hành Tâm Sở tạo nên sự vận hành của tâm thức, ảnh hưởng đến nhận thức và hành vi của con người. Nghiên cứu sự tương quan giữa chúng, cho thấy cái nhìn sâu sắc về tâm thức trong Phật Giáo.

2.1. Tìm Hiểu Chi Tiết về Bát Thức Tâm Vương

Bát Thức Tâm Vương bao gồm Nhãn thức, Nhĩ thức, Tỷ thức, Thiệt thức, Thân thức, Ý thức, Mạt na thức và A lại da thức. Mỗi thức có chức năng và vai trò riêng trong quá trình nhận thức. A lại da thức là kho chứa mọi chủng tử (hạt giống) của nghiệp, là nền tảng của mọi hiện tượng tâm lý. Mạt na thức là thức chấp ngã, tạo ra sự phân biệt và tham ái. Hiểu rõ Bát Thức giúp chúng ta thấu triệt quá trình hình thành nhận thức.

2.2. Phân Tích 51 Hành Tâm Sở và Ảnh Hưởng của Chúng

51 Hành Tâm Sở là các yếu tố tâm lý đi kèm với Tâm Vương, tạo nên các trạng thái tâm lý khác nhau. Chúng bao gồm các yếu tố như: Xúc, Thọ, Tưởng, Tư, Dục, Thắng giải, Niệm, Định, Huệ,... Mỗi Hành Tâm Sở có vai trò riêng trong việc hình thành nhận thức, cảm xúc và hành vi của con người. Việc hiểu rõ 51 Hành Tâm Sở giúp chúng ta điều chỉnh tâm lý, hướng đến sự giải thoát.

III. Biện Chứng Pháp Trong Duy Thức Tâm Vương và Tâm Sở Tương Tác

Quan niệm biện chứng trong Duy Thức Học thể hiện rõ qua sự tương tác giữa Bát Thức Tâm Vương và 51 Hành Tâm Sở. Tâm Vương quyết định các Hành Tâm Sở, nhưng ngược lại, các Hành Tâm Sở cũng tác động trở lại Tâm Vương. Ví dụ, khi tâm sân hận (một Hành Tâm Sở) trỗi dậy, nó sẽ ảnh hưởng đến Ý thức và Mạt na thức (các Tâm Vương), làm lu mờ lý trí và tăng cường chấp ngã. Sự tương tác này là một quá trình biện chứng, không ngừng vận động và biến đổi. Giáo lý Duyên Khởi nhấn mạnh sự tương quan này.

3.1. Vai Trò Quyết Định của Bát Thức Tâm Vương đối với Tâm Sở

Bát Thức Tâm Vương đóng vai trò chủ đạo, quyết định sự hình thành và vận hành của 51 Hành Tâm Sở. Mỗi Tâm Vương có xu hướng đi kèm với một số Hành Tâm Sở nhất định. Ví dụ, Nhãn thức thường đi kèm với các Hành Tâm Sở như: Xúc, Thọ, Tưởng, Tư. Sự kết hợp này tạo nên các trạng thái tâm lý khác nhau. Bát Thức Tâm Vương là nền tảng của mọi nhận thức.

3.2. Sự Tác Động Trở Lại của 51 Hành Tâm Sở đối với Bát Thức

51 Hành Tâm Sở không chỉ bị chi phối bởi Bát Thức Tâm Vương, mà còn có khả năng tác động trở lại, ảnh hưởng đến sự vận hành của Bát Thức. Ví dụ, khi tâm từ bi (một Hành Tâm Sở) phát triển, nó có thể làm thay đổi Mạt na thức, giảm bớt sự chấp ngã và tăng cường lòng vị tha. Sự tương tác này tạo nên một quá trình biện chứng liên tục.

IV. So Sánh Duy Thức Học và Triết Học Mác Về Phương Pháp Luận

Duy Thức Học và triết học Mác có những điểm khác biệt về phương pháp luận. Duy Thức Học tập trung vào tâm thức như là yếu tố quyết định sự hình thành thế giới, trong khi triết học Mác nhấn mạnh vai trò của vật chất. Duy Thức Học sử dụng phương pháp quán chiếu nội tâm để khám phá bản chất của tâm, trong khi triết học Mác sử dụng phương pháp duy vật biện chứng để phân tích các quy luật vận động của xã hội. Tuy nhiên, cả hai đều có điểm chung là đều hướng đến sự giải thoát, dù theo những con đường khác nhau. Triết học Phật giáo tránh xa sự cực đoan.

4.1. Tính Năng Động của 51 Hành Tâm Sở trong Nhận Thức

51 Hành Tâm Sở mang tính năng động, không ngừng biến đổi và ảnh hưởng lẫn nhau. Sự thay đổi của một Hành Tâm Sở có thể dẫn đến sự thay đổi của các Hành Tâm Sở khác, tạo nên một chuỗi phản ứng tâm lý phức tạp. Ví dụ, sự phát triển của trí tuệ (một Hành Tâm Sở) có thể làm giảm bớt sự tham lam và sân hận (các Hành Tâm Sở khác). Tính năng động này thể hiện rõ quan điểm vô thường trong Phật Giáo.

4.2. So sánh Phương Pháp Luận Giữa Duy Thức Học Phật Giáo và Mác

Duy Thức Học tập trung vào quán chiếu nội tâm, tìm kiếm chân lý trong tâm thức, còn triết học Mác tập trung vào phân tích các quy luật vận động của vật chất. Duy Thức Học nhấn mạnh tính chủ quan của nhận thức, trong khi triết học Mác nhấn mạnh tính khách quan của thế giới. Tuy nhiên, cả hai đều có điểm chung là đều hướng đến sự thay đổi, dù là thay đổi tâm thức hay thay đổi xã hội.

V. Ứng Dụng Duy Thức Học Giải Thoát và Chuyển Hóa Tâm Lý

Duy Thức Học có thể được ứng dụng trong đời sống để giải thoát khỏi khổ đau và chuyển hóa tâm lý. Bằng cách hiểu rõ sự vận hành của Bát Thức Tâm Vương và 51 Hành Tâm Sở, chúng ta có thể nhận diện và điều chỉnh những thói quen tâm lý tiêu cực, phát triển những phẩm chất tích cực như từ bi, trí tuệ và giác ngộ. Ứng dụng Duy Thức Học trong đời sống giúp chúng ta sống an lạc và hạnh phúc hơn. Quán chiếu về Vô Ngã giúp giảm bớt khổ đau.

5.1. Ứng dụng Duy Thức Học trong đời sống hàng ngày

Tìm hiểu và áp dụng các nguyên tắc của Duy Thức Học giúp ta nhận diện và làm chủ được những tâm thức tiêu cực. Ứng dụng Duy Thức Học trong công việc và các mối quan hệ góp phần xây dựng một cuộc sống tích cực, an lạc.

5.2. Duy Thức Học trong Thiền Định và Thực Hành Tâm Linh

Duy Thức Học cung cấp nền tảng lý thuyết cho các phương pháp thiền định và thực hành tâm linh. Hiểu rõ tâm thức giúp chúng ta thực hành thiền định hiệu quả hơn, đạt được sự giác ngộ và giải thoát.

VI. Kết Luận Giá Trị và Tương Lai của Duy Thức Học

Duy Thức Học là một hệ thống triết học sâu sắc, mang lại những hiểu biết quan trọng về tâm thức và nhận thức. Nghiên cứu Duy Thức Học giúp chúng ta hiểu rõ bản chất của khổ đau và con đường giải thoát. Trong tương lai, Duy Thức Học có thể đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển tâm lý học và các lĩnh vực liên quan đến sức khỏe tinh thần. Duy Thức Học tiếp tục là một nguồn cảm hứng cho những ai tìm kiếm sự giác ngộ và hạnh phúc.

6.1. Tổng Kết Các Điểm Chính về Quan Niệm Biện Chứng Trong Duy Thức

Luận văn đã trình bày về quan niệm biện chứng trong Duy Thức Học thông qua sự tương tác giữa Bát Thức Tâm Vương và 51 Hành Tâm Sở. Sự tương tác này thể hiện rõ tính năng động, biến đổi và tương quan của mọi hiện tượng tâm lý. Duy Thức Học cung cấp một cái nhìn sâu sắc về bản chất của tâm thức.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo về Duy Thức Học và Ứng Dụng

Các nghiên cứu tiếp theo về Duy Thức Học có thể tập trung vào việc khám phá mối liên hệ giữa Duy Thức Học và khoa học thần kinh, cũng như phát triển các phương pháp ứng dụng Duy Thức Học trong trị liệu tâm lý và giáo dục. Duy Thức Học có tiềm năng to lớn trong việc cải thiện chất lượng cuộc sống và nâng cao nhận thức.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: KHÁI LUẬN VỀ DUY THỨC HỌC PHẬT GIÁO VÀ BÁT THỨC TÂM VƯƠNG VỚI 51 HÀNH TÂM SỞ 1. Khái luận về duy thức học Phật giáo 1. Một số khái niệm và sự truyền thừa Duy thức nguyên tiếng Phạn ở Ấn Độ gọi là Vijmana matravada. Vijmana là nhận thức, matravada là duy; nhưng theo phép đặt chữ của Hán văn, người ta phải sắp đảo lại thành Duy thức “Duy thức là một pháp môn tối yếu, tối thắng nghĩa của Phật tự tìm ra để chứng quả vô thượng chính đẳng chính giác.

Bởi lẽ, không có nhận thức ắt không có trí tuệ thì sẽ không thể tìm hiểu được bản thể của vũ trụ, căn nguyên của sự đau khổ về luân hồi sinh tử, để tinh tiến tu trì, phát đại hùng đại lực tiến tới đại viên tính trí, thân chứng tâm trí tuệ Đại quang minh mà thành Phật đạo”[4;94-109]. Thông thường người ta hay nói: "Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức”, nhưng thực ra thì Tâm và Thức chỉ là một và có khi gọi là “Tâm thức”. Tâm chỉ cho sự tĩnh lặng, thanh tịnh, sự bất động, nên gọi là Tâm. Thức chỉ cho sự phân biệt, nhận thức hiện tượng, sự vật, chính vì đó mà có ra mọi hình thái trong vũ trụ, tức là các pháp trong vũ trụ mà các pháp ấy chỉ là "giả danh, giả tướng”, do hư vọng phân biệt mà có ra, nên gọi là Thức.

Từ sự phân biệt, nhận thức mọi hiện tượng, sự vật trong vũ trụ, nên gọi là "Minh liễu phân biệt”. Sở dĩ gọi là “Duy thức" chứ không gọi là “Tâm thức” là vì chữ “Duy” tức là duy nhất, chỉ có một, muốn nói ngoài "Thức" ra không có một vật nào tồn tại, hay nói một cách khác tất cả muôn sự muôn vật, từ thức biến hiện ra mà có, nên gọi là "Duy thức". Duy thức học bắt nguồn từ thời đức Phật, Ngài đã diễn giải qua các Kinh như: Lăng Già, Hoa Nghiêm, Giải Thâm Mật.Sau khi đức Phật nhập Niết Bàn khoảng 900 năm - 1000 năm, có các Tôn Đức: Di Lặc Bồ Tát,Vô Trước, Thế Thân đã đúc kết hệ thống hóa lời của đức Phật qua các kinh, hình thành Duy thức học, tạo nên một "Tông", gọi là “Pháp tướng Tông”.Từ đó, Duy thức học được phát triển mạnh mẽ.so) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) 9 Giáo lý của Phật có đến tám vạn bốn ngàn (84.000) pháp môn tu tập, được chia ra làm mười tông, chung quy chỉ có hai loại: Pháp tính và Pháp tướng. Duy thức tông thuộc về Pháp tướng.

Nghiên cứu, phân tích, tìm hiểu Duy thức tông gọi là Duy thức học. Khởi điểm thuyết minh về “Duy thức học” người đầu tiên là ngài Di Lặc Bồ Tát, Ngài đã ứng hóa thỉnh giảng nơi giảng đường Du Gìa Na tại miền trung Ấn Độ, thuyết bộ Du Gìa Sư Địa Luận. Bồ Tát Vô Trước, Thế Thân tiếp thu chuyển thành lời văn 100 quyển. Chính vì thế, có thể nói ngài Di Lặc Bồ Tát được xem là Thủy tổ của Duy thức học, hay còn gọi ngài là “Tông” của “Pháp tướng Duy thức học”.

Chính vì thế mà về mặt hệ thống hóa từ lập thành, triển khai và hưng thịnh thì phải khẳng định rằng : Di Lặc Bồ Tát, Vô Trước, Thế Thân là những vị Tổ sư danh tiếng đương thời đã truyền thừa Pháp tướng Duy thức học thời đức Phật cho đến sau này, rồi từ đó truyền bá khắp nơi, là những vị có công lao to lớn nhất lúc bấy giờ. Về phương diện lịch sử, tư tưởng, văn học bắt nguồn từ Tông Du Gìa (yogacàra) được hình thành, y cứ nơi tư tưởng giáo nghĩa bộ Du Gìa Sư Địa luận (yoga- càra-bhami) vào cuối thế kỷ IV đến đầu thế kỷ V do Di Lặc Bồ Tát thuyết giảng. Ngài Vô Trước, Thế Thân tiếp thu và chuyển thành lời văn 100 quyển. Bào đệ của ngài Vô Trước là ngài Thế Thân trước kia tu theo phái Tiểu thừa, sau được sự cảm hóa của ngài Vô Trước, ngài chuyển sang Đại thừa, ngài phát huy những yếu lý then chốt về Duy thức, đồng thời truyền bá sâu rộng khắp nơi.

Từ đó, được hình thành Pháp tướng tông hay còn gọi là Pháp tướng Duy thức học, thay thế cho Tông Du Gìa đã được hình thành từ trước và kế tiếp là Bồ Tát Luận Sư Vô Trước, Bồ Tát Thế Thân, từ đó các ngài Trần Na Bồ Tát, Hộ Pháp, Giới Hiền. đã hoàn thiện Duy thức Pháp tướng tông một cách hoàn bị, vững chắc. Sau đó lần lượt các Luận sư phổ biến sâu rộng về Duy thức học, nêu rõ tất cả nhân sinh vũ trụ trong thế gian và ngoài thế gian đều từ Tâm thức mà hiện hữu, ngoài ra không một pháp nào tồn tại. Riêng về ngài Thế Thân là bào đệ của ngài Vô Trước, sơ khởi xuất gia tu theo môn phái Tiểu thừa, ngài đã mang hết khả năng đề cao ca tụng và viết ra 500 bộ luận để ca tụng giáo pháp Tiểu thừa.

Sau khi quy hướng về Đại thừa, ngài đã chú tâm tu tập và viết nên 500 bộ luận, tán dương (LUAN.so) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) 10 giáo lý uyên thâm của Đại thừa, vì thế mà Thế ngài Thân được gọi là ngài Thiên Bộ Luận Sư, ngài đã viết nhiều bộ luận có giá trị, thuộc các bộ luận nổi bậc nhất, có bộ "Duy thức Tam Thập Tụng" bộ này được 10 Luận sư1 Thích Nghĩa giải thích sâu rộng. Qua đó thấy được tính chất thù thắng từ hiện tượng đến bản thể, tâm lý, vật lý, đạo đức cho đến quả vị tu chứng qua bộ Duy thức Tam thập tụng. Cho nên, Theo Đại sư Thái Hư, trong “Khái luận về Pháp tướng Duy thức học” do Hòa thượng Thích Tâm Hoan dịch, cho rằng: “Pháp tướng Duy thức học trong Phật học có chỗ gọi là Pháp tướng học và cũng có chỗ gọi là Duy thức học. Nội dung của hai danh xưng này hợp lại với nhau nên được gọi chung là Pháp tướng Duy thức học”[40;2].

Duy thức là cách nói ngắn gọn, gọi đầy đủ là Pháp tướng Duy thức học, là nói về các "Pháp" ( bao gồm cả nhân sinh và vũ trụ) chỉ do "Thức" mà ra. Pháp tướng là hình tướng của các pháp, theo định nghĩa trong Thành Duy thức luận về pháp tướng: "Nhậm trì tự tính, quỹ sinh vật giải”. Tức là giữ được tự tính của các pháp, nhìn vào hình tướng ta có thể hiểu được đó là "Pháp" gì. Ngoài ra “Pháp” còn có nghĩa bao hàm mọi vật, cụ thể hay trừu tượng, khi nhìn vào ta có thể có một khái niệm về vật ấy, đều gọi là "Pháp".

“Pháp” theo thuật ngữ Duy thức học thì chữ "Pháp”, là chỉ cho những vật mang một đặc tính rõ ràng, cụ thể, không thể nhầm lẫn giữa vật này với vật khác, mỗi pháp mang một khuôn khổ riêng biệt. Chính "Pháp" ấy nó có thể làm phát sinh trong trí óc một khái niệm rõ ràng (quỹ sinh vật giải). "Pháp chỉ chung cho tất cả những hiện tượng sự vật cụ thể hay trừu tượng có tự tính, có bản chất riêng biệt làm căn cứ, khuôn mẫu khiến người ta nhìn vào là có thể nhận thức và giải thích được" [48;281]. Trong thuật ngữ Phật học, “Pháp” phiên là Đạt - ma, Đàm - ma, Đàm - vô, là khái niệm chỉ mọi sự vật, hiện tượng từ vật chất đến tinh thần, từ hữu hình đến vô hình, từ cực đại đến cực tiểu, từ cái có thể nghe, thấy, ngửi, biết, cảm nhận cho đến cái chỉ tồn tại trong tưởng tượng; từ cái phàm tục đến thánh thiện, từ hữu vi đến vô vi: "Từ chỉ chung hết thảy mọi sự vật hiện tượng dù là to nhỏ hữu hình , vô hình, chân thực, hư vọng.

Sự vật cũng là 1 Hộ Pháp, Đức Huệ, An Huệ, Thân Thắng, Nam Đà, Tịnh Nguyện, Hỏa Biện, Thắng Hữu, Thắng Tử, Trí Nguyệt (LUAN.so) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) 11 vật, đạo lý cũng là vật, tất thảy đều là pháp cả. Duy thức luận giải thích hai ý nghĩa của pháp: "Tự thể nhậm trì và quỹ sinh vật giải""[21;957]. Triết học Phật giáo cho rằng, Pháp là căn nguyên của thế giới. Thế giới luôn luôn tồn tại “vạn pháp” hay “hằng hà sa số” các pháp.

Pháp là danh từ gốc tiếng Phạn – Dharma nguyên nghĩa là vật mang, được dùng để chỉ tất cả các sự vật, hiện tượng của thế giới vật chất từ cái “bé như hạt bụi” đến cái “lớn như quả núi”. Theo từng văn cảnh, Phật giáo chia làm các loại Pháp như: - Pháp hữu vi: là những sự vật hiện tượng mà các giác quan có thể nhận thức, cảm giác được. - Pháp vô vi: là những sự vật hiện tượng mà các giác quan không nhận thức, cảm giác được. - Pháp hữu tình: là những sự vật có sự sống.

- Pháp vô tình: là những sự vật vô tri, vô giác. - Pháp thiện: là những pháp thúc đẩy sự giải thoát, - Pháp ác: là những pháp cản trở sự giải thoát. “Vạn pháp” trong vũ trụ chính là các sự vật hiện tượng tạo nên thế giới. Các sự vật, hiện tượng, các pháp trong vũ trụ không đứng yên mà luôn luôn chuyển động không ngừng nghỉ, các pháp bị chi phối bởi luật “vô thường”(Anicca).

Trong kinh Pháp Cú Thí Dụ có lời nói kệ của đức Thế Tôn: Sở hành phi thường Vị hưng suy pháp (Các hành đều vô thường Đó là pháp thịnh suy)[12;2] "Vô thường” là lý thuyết chỉ sự vận động, biến đổi của các pháp trong thế giới và chi phối bởi giáo lý nhân duyên. Phật giáo quan niệm, nhân là mầm tạo quả, duyên là phương tiện, điều kiện các sự vật hiện tượng (các pháp) trong vũ trụ do nhân duyên mà thành nhân duyên hòa hợp thì các pháp sinh, nhân duyên tan rã các pháp diệt. Trong Kinh Thủ Lăng Nghiêm có viết: "Chư pháp trùng duyên sinh Diệc trùng nhân duyên diệt (Các pháp do nhân duyên sinh Cũng từ nhân duyên diệt)[35;104] (LUAN.so) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) 12 Hay trong Kinh Lăng Già Tâm Ấn cũng viết: "Xa lìa các nhơn duyên Chỉ có vi tâm trụ Thân kia tùy chuyển biến Cũng lìa tất cả sự Tưởng sở tưởng đều lìa Ta nói là vô sanh" [14;460] Tuy nhiên, các pháp không phải do một nhân duyên mà có nhiều nhân duyên. Do đó, các pháp quan hệ mật thiết với nhau, tác động chi phối lẫn nhau.

Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm có viết: Một thế giới để vào tất cả Tất cả thế giới để vào một [15;8]. Trong nhận thức các pháp, Phật giáo còn đưa ra thuyết "Sắc – Không". Sắc là danh từ Phật học chỉ sự vật, hiện tượng ở trạng thái có hình tướng trong không gian mà con người nhận biết được, còn gọi là "Có".