Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM CHO TRẺ TẠI CÁC TRƯỜNG MẦM NON CÔNG LẬP 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về hoạt động giáo dục phát triển nhận thức cho trẻ mầm non Phát triển nhận thức cho trẻ mầm non hiểu đơn giản là dạy trẻ cách xử lý thông tin, hình thành nên các khái niệm, tăng cường khả năng giao tiếp và sử dụng ngôn ngữ đa dạng. Quá trình này nên được thực hiện theo một lộ trình cụ thể, để dễ dàng quan sát và theo dõi kết quả từng giai đoạn phát triển nhận thức của trẻ được tốt hơn.
Thông qua các phương pháp giáo dục nhận thức khoa học có thể xây dựng kỹ năng sống cho trẻ, giúp trẻ biết cách xử lý tình huống, dạy trẻ kỹ năng giao tiếp ứng xử,… Ngoài ra, phát triển nhận thức còn đóng vai trò quan trọng khi trang bị nền tảng cho sự hình thành tri thức và nhân cách sau này của trẻ nhỏ. Theo lý luận của nhà nghiên cứu Piaget [18], [40], sự phát triển nhận thức của trẻ thường trải qua 4 giai đoạn, bao gồm: - Giai đoạn 1: Vận động cảm giác Đây là giai đoạn diễn ra với các bé từ sơ sinh đến 2 tuổi. Lúc này, mọi vận động của chúng đều chủ yếu xuất phát từ những kích thích cơ bản. Chẳng hạn như khi một đứa trẻ bị thu hút bởi một món đồ chơi nào đó vừa lạ vừa bắt mắt, nó sẽ cố gắng chạm vào và “thưởng thức” nó một cách thích thú.
- Giai đoạn 2: Tiền thao tác Là giai đoạn trẻ từ 2 đến 7 tuổi. Đánh dấu cho mốc phát triển nhận thức này là quá trình hình thành và biểu hiện ngôn ngữ một cách rõ ràng hơn. - Giai đoạn 3: Thao tác cụ thể Khi trẻ đã được 7-11 tuổi, chúng bắt đầu bước vào giai đoạn thao tác cụ thể và dần đưa ra những lí luận đơn giản về thế giới. - Giai đoạn 4: Giai đoạn “tiến triển” 7 Từ 12 tuổi trở lên, trẻ bắt đầu hiểu được những khái niệm mang tính trừu tượng, biết cách suy luận, logic các sự vật hiện tượng với nhau, thậm chí có thể tự lên kế hoạch cho mình… So với hai giai đoạn sau thì 2 giai đoạn đầu có sức ảnh hưởng lớn lao đến sự hình thành và phát triển nhận thức của trẻ.
Và nó lại nằm trong phạm vi của chính nền giáo dục mầm non. Vì vậy, nếu đặt nền móng vững chắc cho trẻ ngay từ khi trẻ chập chững bước vào đời, chúng sẽ được định hướng nhận thức đúng đắn nhất. Theo lý thuyết nổi tiếng của Vygotsky [37] được gọi là "Lý thuyết Phát triển Tư duy". Trong lý thuyết này, Vygotsky nhấn mạnh vai trò của môi trường xã hội và văn hóa trong việc hình thành và phát triển tư duy của con người.
Ông cho rằng khả năng suy nghĩ và hành động của con người không chỉ phụ thuộc vào yếu tố di truyền mà còn được hình thành và phát triển thông qua mối tương tác xã hội và văn hóa. Cụ thể, Vygotsky quan tâm đến khái niệm "vùng phát triển gần" (Zone of Proximal Development - ZPD), tức là khoảng cách giữa khả năng hiện tại của một cá nhân và khả năng mà họ có thể đạt được khi được hỗ trợ bởi người khác. Trong “Thuyết Phát triển Xã hội (Social Development Theory)”, Vygotsky nhấn mạnh vai trò của môi trường xã hội bao gồm gia đình, trường học, cộng đồng và văn hóa trong phát triển cơ thể và tâm lý của trẻ. Và ông cho rằng sự phát triển của trẻ vừa thể hiện là kết quả của sự hòa nhập vào trong môi trường văn hóa, vừa thể hiện là quá trình lĩnh hội từ môi trường văn hóa.
Người lớn và giáo viên đóng vai trò trung gian hướng dẫn và ủng hộ trẻ. Theo ông, giáo viên cần phải đón trước sự phát triển nhận thức của trẻ, nắm vững khoa học dạy trẻ để dẫn dắt chúng từng bước tiến vào vùng phát triển gần nhất nhằm phát triển đầy đủ các chức năng tâm lý bậc cao, tức là dạy trẻ từng bước học làm người. Tiến sĩ Nguyễn Ánh Tuyết, trong cuốn “Tâm Lý học trẻ em lứa tuổi mầm non” [33] và “Tâm lý học trẻ em” [34] đã nêu: trẻ em lứa tuổi mầm non có đặc điểm rất dễ uốn nắn. Đó là điều kiện thuận lợi để trẻ có thể thực hiện được các loại hoạt động mới nhất là hoạt động học.
Bên cạnh đó, trẻ mầm non lúc này có sự phát triển mạnh về não bộ nên trẻ có thể tiếp thu được một lượng thông tin lớn phục vụ cho cuộc sống sau này của trẻ. 8 Theo tác giả Ngô Công Hoàn trong cuốn “Tâm lý học trẻ em” (năm 1995) đã nêu: “Ở tuổi mẫu giáo các loại tư duy (trực quan hành động; trực quan hình tượng (hình ảnh); trừu tượng) đều được phát triển nhưng mức độ khác nhau. Các loại tri giác nhìn, nghe, sờ, mó. phát triển ở độ tinh nhạy (độ nhạy cảm) đặc biệt là phân biệt âm thanh ngôn ngữ, âm nhạc, bài hát” [14].
Theo tác giả Hoàng Thị Khuyến [19] trong cuốn “Sinh lý trẻ mầm non” cũng nêu rõ, trẻ lứa tuổi mẫu giáo tốc độ hình thành phản xạ có điều kiện, hệ thống ngôn ngữ, chức năng vận động phát triển nhanh, hệ thống thần kinh phát triển mạnh và các hệ thống phản xạ ngày càng nhiều, phong phú. Ngoài ra, nhiều nhà nghiên cứu khoa học trong nước cũng đã chứng minh rằng, trẻ ở độ tuổi mầm non là lúc mà các neuron thần kinh ở não bộ phát triển mạnh mẽ nhất. Do đó, đây là giai đoạn lý tưởng cần phải phát triển nhận thức cho trẻ, khả năng học hỏi và tiếp thu kiến thức cũng nhanh hơn. Những năm phát triển đầu đời của bé, yếu tố để đánh giá về phát triển nhận thức một đứa trẻ thể hiện qua các hoạt động như nhận thức, giao tiếp xã hội, ngôn ngữ hay những kỹ năng sống cơ bản.
Tuy nhiên, trên thực tế mỗi đứa trẻ đều có những tiềm năng riêng nên phương pháp giáo dục phù hợp sẽ giúp khai thác triệt để giá trị nhận thức toàn diện, khả năng tiềm ẩn đó ở trẻ. Những nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục phát triển nhận thức theo hướng trải nghiệm cho trẻ tại trường mầm non công lập Trong giáo dục, trải nghiệm được coi là xu hướng, cách tiếp cận giáo dục có hiệu quả và mang tính thực tế. Các nhà tâm lí, giáo dục Marjorie J. Soderman, và Alice P.) cho rằng, quá trình giáo dục và quá trình sống luôn thống nhất, không tách rời nhau, cho nên cách giáo dục tốt nhất là học tập từ cuộc sống.
Trong cuộc sống, con người không ngừng tích lũy kinh nghiệm cho bản thân và tự cải biến kinh nghiệm của mình. Do vậy, khi cá nhân tham gia trải nghiệm nhìn nhận, đánh giá, xác định lại nội dung hữu ích, hay quan trọng cần nhớ và sử dụng để thực hiện các hoạt động khác tương tự thì đó chính là đang thực hiện việc học qua trải nghiệm. Theo Nhà tâm lý, giáo dục Delores A. Stegelin và Patricia S.
Wolfe [11], Tác 9 giả tin rằng trẻ em học hỏi tốt nhất thông qua việc trải nghiệm thực tế và tương tác với môi trường xung quanh. Từ đó giúp trẻ em có cơ hội áp dụng kiến thức và kỹ năng của mình để giải quyết các tình huống khác nhau một cách sáng tạo. Chương trình giáo dục được thiết kế để tạo ra các hoạt động mà trẻ có thể tham gia một cách tích cực, từ đó tạo ra những trải nghiệm thú vị và ý nghĩa. Tác giả nhấn mạnh việc xây dựng kiến thức từ trải nghiệm thực tế và các hoạt động học tập, thay vì chỉ đơn thuần truyền đạt kiến thức.
Qua đó, trẻ em sẽ hiểu rõ hơn và nhớ lâu hơn về các khái niệm và kỹ năng mà họ học được. Cuốn sách "Quản lý lớp học mầm non: Phát triển nhận thức qua trải nghiệm" (Classroom Management for All Teachers: Plans for Evidence-Based Practice) được viết bởi Ellen McIntyre và Susan L. Cuốn sách này được xuất bản bởi Cengage Learning vào năm 2015. Trong sách, các tác giả đề cập đến các phương pháp quản lý lớp học mầm non dựa trên bằng chứng và kinh nghiệm thực tế, nhằm mục đích phát triển nhận thức của trẻ qua các trải nghiệm giáo dục [39].
Giáo dục PTNT theo hướng trải nghiệm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc thực hiện mục tiêu phát triển năng lực trẻ mầm non. Ở trường mầm non có nhiều hoạt động giáo dục như vui chơi, học tập, lao động, tham quan, lễ hội.; mỗi hoạt động có đặc trưng và ưu thế riêng đối với việc giáo dục trẻ. Do vậy, cần tổ chức các hoạt động giáo dục PTNT cho trẻ ở trường mầm non theo hướng trải nghiệm để tăng cường hiệu quả giáo dục, nhằm đạt mục tiêu giáo dục đặt ra. Theo tác giả Nguyễn Ánh Tuyết [33], [34] cho rằng, trẻ em không tự tìm hiểu thế giới xung quanh một cách chủ động và tích cực mà đều thông qua người lớn.
Ngay từ những năm đầu của trẻ, việc khám phá thế giới xung quanh của trẻ phụ thuộc chủ yếu và người chăm sóc trẻ. Người lớn đóng vai trò là trung tâm trong quá trình khám phá mọi sự vật hiện tượng của trẻ. Trẻ em phát triển được là nhờ giáo dục mà thông qua đó trẻ lĩnh hội kinh nghiệm và vận dụng vào giải quyết các vấn đề xã hội. Do vậy trong từng giai đoạn ấu thơ của trẻ cần nghiên cứu xác định xem dạy trẻ những cái gì và dạy như thế nào để phát triển đứa trẻ một cách toàn diện nhất.
Theo tác giả Nguyễn Thị Kim Lâm [20], việc khuyến khích trẻ em tham gia vào các hoạt động trải nghiệm giúp phát triển kỹ năng quan sát, phân tích và tư duy 10 logic. Thông qua việc quan sát và tương tác với môi trường, trẻ em có cơ hội hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh và phát triển nhận thức của mình. Các hoạt động trải nghiệm được thiết kế để kích thích sự tò mò và sáng tạo của trẻ, từ đó giúp họ khám phá và tìm hiểu về thế giới xung quanh một cách tự nhiên và tích cực. Tác giả nhấn mạnh việc xây dựng kiến thức từ trải nghiệm thực tế, thay vì chỉ đơn thuần truyền đạt kiến thức.
Qua đó, trẻ em sẽ học được những kỹ năng và kiến thức một cách có ý nghĩa và lâu dài hơn. Tác giả Hoàng Thị Phương [27, tr.