CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC HÒA NHẬP TRẺ KHUYẾT TẬT TẠI CÁC TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về giáo dục hòa nhập trẻ khuyết tật tại các trường mầm non Xu hướng tư tưởng mới hiện nay là đẩy mạnh hội nhập và tham gia xã hội, đồng thời xóa bỏ sự tách biệt. Hòa nhập và tham gia là điều cơ bản nhất đối với phẩm giá con người và thực hiện quyền con người.
Trong phạm vi giáo dục, điều này được thể hiện thông qua việc xây dựng các chiến lược nhằm tìm kiếm và mang lại sự bình đẳng về cơ hội. Kinh nghiệm ở nhiều nước cho thấy, việc hòa nhập trẻ khuyết tật tại các trường mầm non được thực hiện thành công nhất trong các trường hòa nhập dành cho mọi trẻ trong cộng đồng. Các trường hòa nhập đã tạo ra môi trường thuận lợi nhất cho trẻ khuyết tật có đủ cơ hội đạt tới sự bình đẳng và tham gia đầy đủ. Hiệu quả GDHN phụ thuộc vào sự cố gắng của giáo viên, cha mẹ trẻ, cộng đồng và chính bản thân trẻ khuyết tật.
Các nghiên cứu về GDHN trẻ khuyết tật trên thế giới và Việt Nam tập trung ở các nhóm vấn đề sau: (1). Nghiên cứu về vai trò, lợi ích của giáo dục hòa nhập mang lại cho trẻ khuyết tật mầm non Một trong những lí do mà hiện nay các quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam tiến hành và thực hiện GDHN đó là những lợi ích mà GDHN mang lại đối với tất cả học sinh đã được chứng minh bằng rất nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam. Giáo dục hòa nhập đã được Công ước Liên Hiệp Quốc về Quyền của người khuyết tật (UNCRPD) khuyến khích áp dụng, hướng tới việc giảm các rào cản trong môi trường học tập và sinh hoạt của học sinh (HS), đặc biệt là trẻ khuyết tật [42]. Mô hình giáo dục này dựa trên quan điểm xã hội trong việc nhìn nhận 12 trẻ khuyết tật: nguyên nhân gây nên KT không phải chỉ do khiếm khuyết của bản thân các em mà còn có thể là khiếm khuyết từ nhận thức và định kiến xã hội đem lại.
Báo cáo của UNESCO về …" Giáo dục hòa nhập: Đạt được mục tiêu giáo dục cho tất cả người khuyết tật và người có nhu cầu giáo dục đặc biệt” (UNESCO, 2017) đã tập trung vào vai trò của giáo dục hòa nhập trong việc đảm bảo quyền lợi giáo dục của những người khuyết tật và nhu cầu giáo dục đặc biệt. Nó xác định các lợi ích của giáo dục hòa nhập, bao gồm sự phát triển toàn diện, tăng cường đạo đức, tạo ra môi trường học tập tích cực và xây dựng một xã hội công bằng hơn. Nghiên cứu về "Inclusive Education for Students with Disabilities: A Review of the Best Evidence in Relation to Theory and Practice – giáo dục hòa nhập trẻ khuyết tật, bằng chứng tốt nhất về mối quan hệ giữa lý thuyết và thực hành" (Centre for Educational Research and Innovation, 2017): của… tập trung vào việc xem xét các bằng chứng tốt nhất về giáo dục hòa nhập cho học sinh khuyết tật. Nghiên cứu này đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo ra môi trường học tập bao gồm tất cả các học sinh và cung cấp hỗ trợ cá nhân hóa để đáp ứng nhu cầu đa dạng của học sinh.
Nghiên cứu về "Inclusive Education for Students with Disabilities: An International Perspective – Giáo dục trẻ khuyết tật, cơ sở lý luận và thực tiễn" (OECD, 2019): đã so sánh các chính sách và thực tiễn của các quốc gia về giáo dục hòa nhập học sinh khuyết tật. Trong đó nhấn mạnh rằng giáo dục hòa nhập không chỉ là một quyền lợi của những người khuyết tật, mà còn mang lại lợi ích cho cả xã hội, ví dụ như giảm bớt đóng góp vào sự phân biệt đối xử và tạo ra những cơ hội bình đẳng hơn cho tất cả mọi người. "The Benefits of Inclusive Education for the Future of Work - lợi ích của giáo dục hòa nhập trong tương lai của công việc" (World Economic Forum, 13 2020): tập trung vào vai trò của giáo dục hòa nhập trong chuẩn bị cho tương lai công việc. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng giáo dục hòa nhập giúp phát triển những kỹ năng cần thiết.
"The Social and Emotional Benefits of Inclusive Education - lợi ích xã hội và tâm lý của giáo dục hòa nhập" (University of Kansas, 2018): tập trung vào các lợi ích xã hội và tâm lý của giáo dục hòa nhập. Nó chỉ ra rằng việc học trong một môi trường hỗ trợ và đa dạng giúp phát triển kỹ năng xã hội, tăng cường sự tự tin, tạo ra mối quan hệ tốt hơn và giảm sự cô lập xã hội của học sinh. "Inclusive Education and Academic Achievement: A Meta-Analysis - phân tích tổng hợp các nghiên cứu về giáo dục hòa nhập và thành tích học tập” (University of Florida, 2019), nó cho thấy rằng giáo dục hòa nhập có liên quan mật thiết đến sự tiến bộ học tập của học sinh, bao gồm cả học sinh khuyết tật và học sinh không khuyết tật. "Inclusive Education and Social Integration: Benefits and Challenges" - đánh giá vai trò của giáo dục hòa nhập trong việc thúc đẩy hòa nhập xã hội (European Agency for Special Needs and Inclusive Education, 2018).
Nó nhấn mạnh rằng giáo dục hòa nhập giúp xóa bỏ rào cản xã hội, tạo ra một môi trường chấp nhận, tôn trọng đa dạng và khuyến khích hòa nhập xã hội cho tất cả học sinh. Các công trình nghiên cứu này cung cấp cái nhìn tổng quan về vai trò và lợi ích của giáo dục hòa nhập. Nó cho thấy rằng giáo dục hòa nhập không chỉ là quyền lợi của những người khuyết tật, mà còn mang lại lợi ích rất lớn cho tất cả học sinh và xã hội nói chung. Trong cuốn ‘‘Quản lý giáo dục hòa nhập” của Nguyễn Xuân Hải (2010) đã khẳng định: GDHN được bắt đầu trên thế giới từ những năm 60, 70 và được tiến hành tại Việt Nam từ những năm 90 của thế kỷ XX.
GDHN là phương thức giáo dục trong đó trẻ khuyết tật cùng học với trẻ không khuyết tật trong trường phổ thông nơi các em sinh sống [27]. 14 Trong cuốn sách “Giáo dục hòa nhập trẻ khuyết tật Việt Nam – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của các tác giả Nguyễn Đức Minh, Phạm Minh Mục, Lê Văn Tạc (2006) đã đúc rút những kinh nghiệm, thực nghiệm nhiều năm và về thực tiễn giáo dục hòa nhập tại Việt Nam từ đó đề xuất một số biện pháp nhằm thực hiện thành công và hiệu quả công tác GDHN cho học sinh khuyết tật [48]. Tác giả Bùi Thế Hợp (2008) trong nghiên cứu về “Đánh giá nhu cầu giáo dục trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt” đề xuất cách đánh giá nhu cầu được giáo dục của những HS có những khó khăn và khác biệt. Bằng việc nghiên cứu từ cơ sở lí luận của việc đánh giá đến thực trạng và trên cơ sở đó, luận án đưa ra những tiêu chí nhằm đánh giá những nhu cầu của trẻ em có nhu cầu đặc biệt nhằm giúp các GV và những nhà giáo dục có nhận định và hiểu sâu hơn về việc tìm hiểu nhu cầu của các em qua quá trình dạy học [35].
Thực hiện Đề án “Đổi mới căn bản và toàn diện” giáo dục Việt Nam của Đảng và Chính phủ, tác giả Phạm Minh Mục cũng đã đề xuất 06 giải pháp và 06 chương trình hành động triển khai thực hiện đổi mới giáo dục hòa nhập trẻ khuyết tật mầm non, những nội dung trên được công bố trong nghiên cứu “Xây dựng kế hoạch hành động triển khai đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục trẻ khuyết tật” đã đề xuất đồng bộ các chương trình hành động từ xây dựng chính sách, phát triển nguồn nhân lực đến cơ chế phối hợp liên ngành nhằm thực hiện giáo dục hòa nhập trẻ khuyết tật tại các trường mầm non có hiệu quả [53]. Các nghiên cứu đều có chung một số nhận định đặc trưng cũng như bản chất của giáo dục hòa nhập trẻ khuyết tật trong trường mầm non: Giáo dục hòa nhập ở trường mầm non không chỉ là một phương pháp giáo dục hiệu quả mà còn thể hiện tầm quan trọng của việc đề cao khả năng và nhu cầu riêng biệt của mỗi trẻ khuyết tật. Trẻ khuyết tật không chỉ là đối tượng thụ động mà được coi là chủ thể quan trọng trong quá trình giáo dục. Trong môi 15 trường này, việc chú trọng đến các đặc điểm, khả năng, điểm mạnh và hạn chế của từng cá nhân được đặt lên hàng đầu, và giáo viên cần phải điều chỉnh phương pháp dạy học để tối đa hóa tiềm năng của mỗi em.
Ngoài ra, sự hợp tác chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng đóng vai trò then chốt trong việc hòa nhập trẻ khuyết tật vào môi trường giáo dục. Việc đặt trẻ khuyết tật vào trường gần nhà và khuyến khích học cùng với các bạn không khuyết tật không chỉ giúp tạo ra môi trường thân thiện mà còn thúc đẩy sự phát triển toàn diện nhất cho trẻ. Đồng thời, thông qua việc tham gia đầy đủ và bình đẳng trong mọi hoạt động, trẻ khuyết tật được khuyến khích phát triển niềm tin, lòng tự trọng và ý chí, từ đó hướng tới mục tiêu sống tự lập, trở thành công dân có ích và hòa nhập vào xã hội sau này. Xu hướng phổ biến của Giáo dục Hòa nhập tại Việt Nam là mở ra cơ hội học tập và phát triển cho trẻ khuyết tật và trẻ có nhu cầu đặc biệt, giúp các em phát triển cùng với các bạn đồng trang lứa, ngay tại nơi mà trẻ sinh sống.
(2) Các nghiên cứu làm rõ bản chất và các đặc trưng của giáo dục hòa nhập trẻ khuyết tật mầm non Các nghiên cứu về ý nghĩa, hiệu quả của của giáo dục hòa nhập trẻ khuyết tật mầm non, Stainback, S. and Bursuck, W (1996), Smith, E.T và cộng sự (1998) [115]… đều tập trung vào các đặc trưng cơ bản của Giáo dục Hòa nhập như tôn trọng mọi trẻ em mà không phân biệt giới tính, sắc tộc, tôn giáo, văn hóa, hay bản sắc cá nhân. Các nghiên cứu tập trung vào khuyến khích và tạo điều kiện cho trẻ tham gia vào các hoạt động giáo dục và học tập, kể cả trẻ có khuyết tật và trẻ em có nền tảng văn hóa khác nhau. Hệ thống này cũng cố gắng loại bỏ các rào cản vật chất, tâm lý và xã hội để đảm bảo mọi trẻ em đều có thể tiếp cận và tham gia vào quá trình học tập và 16 hoạt động giáo dục.