Quản Lý Di Sản Khảo Cổ Học Dưới Nước: Nghiên Cứu Di Chỉ Tàu Đắm Tại Phú Quốc, Kiên Giang

Luận văn nghiên cứu quản lý di sản khảo cổ học dưới nước, tập trung phân tích di chỉ tàu đắm tại vùng biển Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang.

• Tác giả: Nguyễn Quang Khánh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lâm Nhân
• Trường học: Trường Đại học Văn hóa TP.HCM
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Quản Lý Di Sản Khảo Cổ Học Dưới Nước: Nghiên Cứu Di Chỉ Tàu Đắm Vùng Biển Phú Quốc, Kiên Giang
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Kiên Giang

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Lý thuyết nghiên cứu
• 0.6. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 0.7. Phương pháp nghiên cứu
• 0.8. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Các loại hình di sản khảo cổ học
• 1.3. Các văn bản về quản lý di sản khảo cổ học
• 1.4. Tổng quan về Kiên Giang và vùng biển Kiên Giang
• 1.4.1. Địa lý tự nhiên, kinh tế và xã hội tỉnh Kiên Giang. Vùng biển Kiên Giang
• 1.4.2. Các loại hình di sản văn hóa ở Kiên Giang
• 1.4.3. Đặc điểm phân bố di chỉ khảo cổ học. Đặc điểm di sản khảo cổ học vùng biển và hải đảo
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ DI CHỈ TÀU ĐẮM VÙNG BIỂN PHÚ QUỐC TỈNH KIÊN GIANG
• 2.1. Tình hình nghiên cứu, khai quật và phát huy di chỉ tàu đắm ở Phú Quốc
• 2.2. Xuất xứ và đặc điểm các sưu tập hiện vật từ tàu đắm ở Phú Quốc
• 2.2.1. Về xuất xứ và niên đại
• 2.2.2. Về đặc điểm hiện vật
• 2.3. Hệ thống văn bản quản lý di sản dưới nước ở Việt Nam
• 2.4. Các thiết chế quản lý di sản văn hóa ở Kiên Giang
• 2.4.1. Ban văn hóa - xã hội UBND tỉnh Kiên Giang
• 2.4.2. Sở Văn hóa và Thể thao Kiên Giang
• 2.4.3. Bảo tàng tỉnh Kiên Giang
• 2.4.4. Ban quản lý di tích tỉnh Kiên Giang
• 2.4.5. Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Phú Quốc
• 2.5. Kết quả thực hiện quản lý nhà nước đối với tàu đắm Phú Quốc
• 2.5.1. Công tác ban hành các chính sách quản lý di chỉ tàu đắm
• 2.5.2. Quản lý và phát huy các bộ sưu tập hiện vật sau khai quật
• 2.5.3. Đánh giá chung
• 2.5.4. Những thuận lợi trong quản lý tàu đắm ở Việt Nam
• 2.5.5. Khó khăn và nguyên nhân
• 2.5.6. Kết quả đạt được qua nghiên cứu tàu đắm Phú Quốc
• 2.5.7. Tồn tại và nguyên nhân
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG GIẢI PHÁP QUẢN LÝ DI SẢN KHẢO CỔ HỌC DƯỚI NƯỚC
• 3.1. Bối cảnh di chỉ tàu đắm ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Giá trị của di chỉ khảo cổ học tàu đắm trong phát triển hiện nay
• 3.2.1. Đóng góp vào sự phát triển kinh tế, xã hội địa phương
• 3.2.2. Khẳng định chủ quyền vùng biển quốc gia
• 3.2.3. Khẳng định di sản văn hóa dưới nước phục vụ phát triển du lịch
• 3.3. Một số giải pháp quản lý di sản khảo cổ học dưới nước
• 3.3.1. Nâng cao vai trò của Nhà nước và nhận thức của người dân
• 3.3.2. Quy hoạch tổng thể về bảo vệ và phát huy giá trị di sản khảo cổ học dưới nước
• 3.3.3. Tăng cường xã hội hóa hoạt động bảo tồn và phát huy di sản khảo cổ học dưới nước
• 3.3.4. Khai thác các giá trị di sản dưới nước phục vụ phát triển du lịch
• 3.3.5. Tổ chức công tác kiểm tra, bảo vệ và xử lý các trường hợp vi phạm pháp luật
• 3.3.6. Tăng cường hội nhập và quảng bá di sản văn hóa dưới nước ra thế giới
• 3.3.7. Một số khuyến nghị
• 3.3.8. Xây dựng và phát triển đội ngũ nhân sự về khảo cổ học dưới nước
• 3.3.9. Thiết lập tuyến điểm tàu đắm vùng biển Việt Nam, tạo cơ sở dữ liệu
• 3.3.10. Hoàn thiện hệ thống pháp lý về quản lý di sản dưới nước
• 3.3.11. Xây dựng cơ sở lưu trữ, trưng bày và phát huy di sản văn hóa dưới nước
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Quản lý di sản khảo cổ học dưới nước

Quản lý di sản khảo cổ học là một lĩnh vực quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử. Di sản khảo cổ học dưới nước bao gồm các di tích, hiện vật được tìm thấy dưới nước, phản ánh đời sống và văn hóa của con người trong quá khứ. Tại Việt Nam, việc quản lý các di sản này còn nhiều hạn chế, đặc biệt là ở các địa phương như Kiên Giang. Các di chỉ tàu đắm ở vùng biển Phú Quốc là một ví dụ điển hình, mang lại nhiều giá trị khoa học và lịch sử. Tuy nhiên, công tác bảo tồn và phát huy các giá trị này vẫn chưa được quan tâm đúng mức.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng

Di sản khảo cổ học dưới nước bao gồm các di tích, hiện vật được tìm thấy dưới nước, phản ánh đời sống và văn hóa của con người trong quá khứ. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị này không chỉ có ý nghĩa với cộng đồng địa phương mà còn góp phần khẳng định chủ quyền biển đảo của quốc gia. Quản lý di sản văn hóa cần được thực hiện một cách hệ thống và khoa học để đảm bảo các giá trị lịch sử được bảo tồn và phát huy hiệu quả.

1.2. Thực trạng quản lý tại Kiên Giang

Tại Kiên Giang, các di chỉ tàu đắm ở vùng biển Phú Quốc đã được phát hiện và khai quật, mang lại nhiều giá trị khoa học và lịch sử. Tuy nhiên, công tác quản lý và bảo tồn các di sản này vẫn còn nhiều hạn chế. Các chính sách và quy định về quản lý di sản khảo cổ học chưa được thực hiện một cách đồng bộ, dẫn đến tình trạng các di tích bị xâm hại hoặc không được bảo tồn đúng cách.

II. Nghiên cứu di chỉ tàu đắm vùng biển Phú Quốc

Nghiên cứu di chỉ tàu đắm là một phần quan trọng trong việc khám phá và bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa dưới nước. Các di chỉ tàu đắm ở vùng biển Phú Quốc đã được phát hiện và khai quật, mang lại nhiều hiện vật có giá trị. Tuy nhiên, việc nghiên cứu và bảo tồn các di chỉ này vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh phát triển kinh tế du lịch.

2.1. Xuất xứ và đặc điểm hiện vật

Các hiện vật được trục vớt từ các di chỉ tàu đắm ở vùng biển Phú Quốc có xuất xứ từ nhiều quốc gia khác nhau, phản ánh sự giao thương sầm uất trong quá khứ. Các hiện vật này bao gồm gốm sứ, đồ đồng và các vật dụng khác, mang lại nhiều thông tin quý giá về lịch sử và văn hóa của khu vực. Khai quật tàu đắm là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự chuyên môn cao và các trang thiết bị hiện đại.

2.2. Giá trị lịch sử và văn hóa

Các di chỉ tàu đắm ở vùng biển Phú Quốc không chỉ mang lại giá trị khoa học mà còn góp phần khẳng định chủ quyền biển đảo của Việt Nam. Các hiện vật được tìm thấy là minh chứng cho sự phát triển thương mại và giao thương của khu vực trong quá khứ. Di tích khảo cổ học biển cần được bảo tồn và phát huy để phục vụ cho công tác nghiên cứu và phát triển du lịch.

III. Bảo tồn di sản dưới nước và phát triển du lịch

Bảo tồn di sản dưới nước là một nhiệm vụ quan trọng trong việc bảo vệ các giá trị lịch sử, văn hóa. Tại Kiên Giang, việc bảo tồn các di chỉ tàu đắm ở vùng biển Phú Quốc cần được thực hiện một cách hệ thống và khoa học. Đồng thời, các di sản này cũng có thể được khai thác để phát triển du lịch, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương.

3.1. Giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn các di sản dưới nước, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương. Quản lý di sản văn hóa cần được thực hiện một cách đồng bộ, từ việc ban hành các chính sách đến việc thực hiện các biện pháp bảo vệ cụ thể. Các di chỉ tàu đắm cần được khoanh vùng và bảo vệ nghiêm ngặt để tránh bị xâm hại.

3.2. Phát triển du lịch

Các di chỉ tàu đắm ở vùng biển Phú Quốc có tiềm năng lớn trong việc phát triển du lịch. Việc khai thác các giá trị di sản này cần được thực hiện một cách bền vững, đảm bảo không làm ảnh hưởng đến các giá trị lịch sử, văn hóa. Phú Quốc Kiên Giang khảo cổ có thể trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Di sản khảo cổ học dưới nước là một thành tố quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam, phản ánh đời sống, hành vi và văn hóa của con người qua các thời kỳ lịch sử. Tỉnh Kiên Giang, với vùng biển rộng lớn và đa dạng, đã phát hiện nhiều di chỉ tàu đắm có giá trị lịch sử và khoa học đặc biệt, trong đó vùng biển Phú Quốc nổi bật với 6 vị trí tàu đắm được khai quật từ năm 1991 đến nay. Tổng số hiện vật trục vớt lên đến hơn 18.000 món, đa dạng về chủng loại và nguồn gốc, chủ yếu từ Thái Lan và Trung Quốc. Tuy nhiên, công tác quản lý và bảo tồn các di sản này còn nhiều bất cập, chưa được quan tâm đúng mức, đặc biệt trong bối cảnh phát triển kinh tế du lịch biển đảo của địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng công tác quản lý di sản khảo cổ học dưới nước tại vùng biển Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản, góp phần phát triển kinh tế - xã hội và khẳng định chủ quyền biển đảo quốc gia. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các di chỉ tàu đắm vùng biển Phú Quốc, với dữ liệu thu thập từ các cuộc khai quật, khảo sát thực địa và phân tích các chính sách quản lý hiện hành. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng cơ sở khoa học cho công tác quản lý di sản văn hóa dưới nước, đồng thời hỗ trợ phát triển du lịch di sản biển đảo tại Kiên Giang.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba lý thuyết khảo cổ học chính để phân tích và đánh giá di sản khảo cổ học dưới nước:

• Lý thuyết xã hội: Giải thích các dạng ứng xử và sự thay đổi của con người trong môi trường lịch sử, xã hội và địa lý, đặc biệt là mối quan hệ giữa di vật và khu vực phát hiện di sản.
• Lý thuyết tái thiết: Tập trung vào quá trình hình thành văn hóa vật chất, các yếu tố văn hóa và phi văn hóa ảnh hưởng đến tư liệu khảo cổ, từ thời điểm tàu bị đắm đến khi phát hiện.
• Lý thuyết phương pháp luận: Bao gồm các nguyên lý thu thập, phân tích và đánh giá bằng chứng khảo cổ học dưới nước, hướng dẫn lựa chọn kỹ thuật và phương pháp khai quật, bảo quản hiện vật.

Ngoài ra, nghiên cứu còn dựa trên các văn bản pháp luật quốc tế và trong nước về quản lý di sản văn hóa dưới nước, như Công ước UNESCO 2001 về bảo vệ di sản văn hóa dưới nước, Nghị định 86/2005/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam, và các nghị quyết của tỉnh Kiên Giang về phát triển kinh tế biển đảo.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập dữ liệu từ các báo cáo khai quật tàu đắm vùng biển Phú Quốc (1991-2017), tài liệu lịch sử, văn bản pháp luật, khảo sát thực địa tại các điểm khai quật và bảo tàng tỉnh Kiên Giang.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp định tính kết hợp so sánh, đối chiếu các hiện vật và chính sách quản lý, phân tích thực trạng công tác quản lý di sản dưới nước.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2017-2019, bao gồm khảo sát thực địa, thu thập tài liệu, phân tích dữ liệu và đề xuất giải pháp.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Tập trung vào 6 di chỉ tàu đắm đã được khai quật tại vùng biển Phú Quốc, với hơn 18.000 hiện vật được bảo quản tại Bảo tàng tỉnh Kiên Giang, cùng các cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương liên quan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phát hiện di chỉ tàu đắm đa dạng và phong phú: Tỉnh Kiên Giang đã phát hiện 6 di chỉ tàu đắm tại vùng biển Phú Quốc với độ sâu từ 5 đến 37 mét, trục vớt hơn 18.165 hiện vật, chủ yếu là gốm sứ có nguồn gốc từ Thái Lan và Trung Quốc, phản ánh hoạt động giao thương sầm uất từ thế kỷ 15-16.
2. Thực trạng quản lý còn nhiều hạn chế: Công tác quản lý di sản khảo cổ học dưới nước tại địa phương chưa được tổ chức bài bản, thiếu hệ thống hồ sơ khoa học và quy trình bảo quản hiện vật chưa đồng bộ. Tỷ lệ hiện vật được trưng bày phục vụ nghiên cứu và du lịch chỉ chiếm khoảng 30%, phần lớn hiện vật còn lưu giữ trong kho.
3. Chính sách và pháp luật chưa được thực thi hiệu quả: Mặc dù có Nghị định 86/2005/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn, việc áp dụng các quy định này tại Kiên Giang còn hạn chế, dẫn đến tình trạng khai thác trái phép và phá hoại di sản dưới nước diễn ra phổ biến, gây tổn thất nghiêm trọng cho di sản.
4. Tiềm năng phát triển du lịch di sản biển đảo chưa được khai thác tối đa: Với hơn 5 triệu lượt khách du lịch hàng năm, Kiên Giang có cơ hội lớn để phát triển du lịch gắn với di sản khảo cổ học dưới nước, tuy nhiên hiện nay các tuyến điểm lặn ngắm tàu đắm và trưng bày hiện vật còn rất hạn chế, chiếm chưa đến 20% tiềm năng khai thác.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những hạn chế trong quản lý di sản khảo cổ học dưới nước là do thiếu nguồn lực về nhân sự chuyên môn, trang thiết bị khai quật và bảo quản hiện vật chưa đáp ứng yêu cầu. So với các quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Indonesia hay Philippines, Việt Nam nói chung và Kiên Giang nói riêng còn chậm phát triển ngành khảo cổ học dưới nước, chưa có trung tâm chuyên trách và hệ thống pháp lý đồng bộ. Việc thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng địa phương cũng làm giảm hiệu quả bảo vệ di sản.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố hiện vật theo loại hình và nguồn gốc, bảng thống kê số lượng di chỉ tàu đắm theo năm phát hiện, cũng như sơ đồ quy trình quản lý hiện tại và đề xuất cải tiến. Những phát hiện này khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của di sản khảo cổ học dưới nước tại Kiên Giang, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết về nâng cao năng lực quản lý và phát huy giá trị di sản trong phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường năng lực chuyên môn và trang thiết bị: Đào tạo đội ngũ khảo cổ học dưới nước chuyên nghiệp, đầu tư trang thiết bị hiện đại phục vụ khai quật và bảo quản hiện vật. Mục tiêu nâng cao năng lực trong vòng 3 năm, do Sở Văn hóa và Thể thao phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học xã hội thực hiện.
2. Xây dựng hệ thống quản lý và hồ sơ khoa học đồng bộ: Thiết lập cơ sở dữ liệu điện tử về các di chỉ tàu đắm và hiện vật, quy trình kiểm kê, bảo quản và trưng bày khoa học. Thực hiện trong 2 năm, do Bảo tàng tỉnh Kiên Giang chủ trì phối hợp với các đơn vị liên quan.
3. Hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường thực thi: Rà soát, bổ sung các quy định pháp luật về quản lý di sản khảo cổ học dưới nước, tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi khai thác trái phép. Thời gian 1-2 năm, do UBND tỉnh và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp thực hiện.
4. Phát triển du lịch di sản biển đảo bền vững: Quy hoạch các tuyến điểm lặn ngắm tàu đắm, xây dựng bảo tàng trải nghiệm di sản dưới nước, kết hợp quảng bá văn hóa biển đảo. Mục tiêu tăng 30% lượt khách du lịch di sản trong 5 năm, do Sở Du lịch và các doanh nghiệp du lịch địa phương triển khai.
5. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình giáo dục, truyền thông về giá trị và bảo vệ di sản khảo cổ học dưới nước cho người dân và du khách. Thực hiện liên tục, do các cơ quan văn hóa và truyền thông địa phương đảm nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa và di sản: Giúp xây dựng chính sách, quy trình quản lý di sản khảo cổ học dưới nước hiệu quả, phù hợp với thực tiễn địa phương và quốc gia.
2. Các nhà nghiên cứu, chuyên gia khảo cổ học và quản lý văn hóa: Cung cấp dữ liệu khoa học, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý di sản dưới nước, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.
3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư du lịch: Tham khảo để phát triển các sản phẩm du lịch di sản biển đảo, khai thác tiềm năng du lịch bền vững gắn với bảo tồn di sản văn hóa.
4. Cộng đồng địa phương và các tổ chức xã hội: Nâng cao nhận thức về giá trị di sản, tham gia bảo vệ và phát huy di sản khảo cổ học dưới nước, góp phần phát triển kinh tế xã hội địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Di sản khảo cổ học dưới nước là gì?
   Di sản khảo cổ học dưới nước bao gồm các dấu tích, hiện vật, di tích lịch sử nằm dưới nước ít nhất 100 năm, phản ánh đời sống và văn hóa của con người trong quá khứ. Ví dụ như các tàu đắm cổ, di tích cảng cổ dưới đáy biển.

2. Tại sao di sản khảo cổ học dưới nước ở Kiên Giang quan trọng?
   Kiên Giang có nhiều di chỉ tàu đắm cổ với hàng chục nghìn hiện vật đa dạng, phản ánh hoạt động giao thương trên tuyến đường biển cổ, góp phần khẳng định chủ quyền biển đảo và phát triển du lịch di sản.

3. Những khó khăn chính trong quản lý di sản dưới nước hiện nay là gì?
   Thiếu nhân lực chuyên môn, trang thiết bị khai quật và bảo quản hiện vật chưa đủ, pháp luật chưa được thực thi nghiêm, cùng với tình trạng khai thác trái phép gây tổn thất di sản.

4. Làm thế nào để phát huy giá trị di sản khảo cổ học dưới nước?
   Cần xây dựng hệ thống quản lý khoa học, phát triển du lịch di sản bền vững, tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và hoàn thiện khung pháp lý.

5. Ai là chủ thể chịu trách nhiệm quản lý di sản khảo cổ học dưới nước?
   Chính quyền địa phương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các cơ quan chuyên môn như Bảo tàng tỉnh, Ban quản lý di tích, cùng sự phối hợp của cộng đồng và các tổ chức xã hội.

Kết luận

• Di sản khảo cổ học dưới nước tại vùng biển Phú Quốc, Kiên Giang có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt với hơn 18.000 hiện vật được khai quật.
• Công tác quản lý hiện còn nhiều hạn chế do thiếu nguồn lực, trang thiết bị và pháp luật chưa được thực thi hiệu quả.
• Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực chuyên môn, hoàn thiện hệ thống quản lý, phát triển du lịch di sản và tăng cường tuyên truyền bảo vệ di sản.
• Việc bảo tồn và phát huy di sản khảo cổ học dưới nước góp phần khẳng định chủ quyền biển đảo và phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào đào tạo nhân lực, đầu tư trang thiết bị, xây dựng cơ sở dữ liệu và hoàn thiện khung pháp lý trong vòng 1-3 năm tới.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát huy giá trị di sản khảo cổ học dưới nước – nguồn tài nguyên vô giá của Kiên Giang và Việt Nam!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm * Di sản văn hóa Di sản văn hóa là những sản phẩm do con người sáng tạo ra trong quá trình sinh sống và tương tác với môi trường, sản phẩm để lại mang giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, chứa đựng yếu tố tích cực góp phần giải thích những hoài nghi của con người ở cuộc sống hiện tại đối với quá khứ. Di sản văn hóa có thể chấm dứt ở thời điểm hiện tại và chỉ là minh chứng cho một thời kỳ trong quá khứ, hoặc cũng có thể là sự nối tiếp gắn liền giữa quá khứ và hiện tại để tiếp bước làm nền tảng cho sự phát triển trong tương lai hướng cho cộng đồng có tính đặc trưng mà cộng đồng khác không thể nào có được. Trong Luật di sản văn hoá năm 2001 được sửa đổi bổ sung năm 2009 ghi rõ: "Di sản văn hoá Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là bộ phận của cộng đồng văn hoá nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta”; “Di sản có thể thuộc quyền sở hữu của cá nhân, tổ chức, nhà nước".

Tại Điều 1, Luật Di sản văn hóa định nghĩa:“Di sản văn hoá bao gồm di sản văn hoá phi vật thể và di sản văn hoá vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Di sản văn hoá vật thể là dạng di sản văn hoá được bảo tồn và lưu giữ dưới dạng vật thể hữu hình mà ta có thể nhận biết được bằng xúc giác như các sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia. Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền 16 miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y, dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác. [1] Di sản văn hóa phi vật thể khác với di sản văn hóa vật thể ở chỗ, phương thức lưu truyền và truyền dạy các di sản này đều thông qua ký ức, truyền miệng, truyền nghề, thực hành qua ngôn ngữ và hành vi của con người cụ thể.

Những con người đó trước hết và quan trọng nhất là các nghệ nhân dân gian. Mở rộng phạm vi khái niệm, theo UNESCO di sản văn hóa “cultural heritage” là những tài sản mang tính thừa kế của người đời trước để lại có giá trị văn hóa bao hàm những văn hóa vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra. Những sản phẩm được để lại trong quá khứ là di sản, nhưng không phải bất cứ cái gì để lại trong quá khứ cũng là di sản mà phải có sự chọn lọc từ quá khứ. Điều 1, Công ước bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới năm 1972 định nghĩa di sản văn hóa như sau: “các di tích: các công trình kiến trúc, điêu khắc hoặc hội họa hoành tráng, các yếu tố hay kết cấu có tính chất khảo cổ, các văn bản, các hang động và các nhóm yếu tố có giá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, nghệ thuật hay khoa học.

Các quần thể: các nhóm công trình xây dựng đứng một mình hoặc quần tụ có giá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, nghệ thuật hay khoa học, do kiến trúc, sự thống nhất của chúng hoặc sự nhất thể hóa của chúng vào cảnh quan. Các thắng cảnh: các công trình của con người hoặc những công trình của con người kết hợp với các công trình của tự nhiên, cũng như các khu vực, kể cả các di chỉ khảo cổ học, có giá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, thẩm mỹ, dân tộc học hoặc nhân chủng học.[2] Theo hướng phân loại của UNESCO thì di sản có ba loại chính: di sản thiên nhiên, di sản văn hóa và di sản hỗn hợp, trong đó di sản văn hóa được hiểu như sau: là các di tích (các tác phẩm kiến trúc, tác phẩm điêu khắc và hội 17 họa, các yếu tố hay các cấu trúc có tính chất khảo cổ học, ký tự, nhà ở trong hang đá và các công trình có sự liên kết giữa nhiều đặc điểm, có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, nghệ thuật và khoa học); các quần thể các công trình xây dựng (các quần thể các công trình xây dựng tách biệt hay liên kết lại với nhau mà do kiến trúc của chúng, do tính đồng nhất hoặc vị trí của chúng trong cảnh quan, có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, nghệ thuật và khoa học.); các di chỉ (các tác phẩm do con người tạo nên hoặc các tác phẩm có sự kết hợp giữa thiên nhiên và nhân tạo và các khu vực trong đó có các di chỉ khảo cổ có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, thẩm mỹ, dân tộc học hoặc nhân chủng học.[2] Như vậy, qua tìm hiểu các khái niệm giúp cho việc định hình các nội dung, đối tượng thuộc lĩnh vực di sản có các giá trị về khoa học, lịch sử, văn hóa. Trên cơ sở đó xác định các nhiệm vụ cần thiết trong quy hoạch, bảo vệ và phát huy di sản văn hóa nhất là đối với lĩnh vực nghiên cứu khoa học và quản lý nhà nước. * Di sản văn hóa dưới nước Điều 1, Công ước bảo vệ di sản văn hóa dưới nước của UNESCO năm 2001, định nghĩa: “Di sản văn hóa dưới nước có nghĩa là tất cả các dấu vết của sự tồn tại của nhân loại mang tính văn hoá, lịch sử hoặc khảo cổ nằm một phần hoặc hoàn toàn dưới nước, theo chu kỳ hoặc liên tục, trong ít nhất 100 năm”.

Theo đó, di sản dưới nước gồm các địa điểm, cấu trúc, nhà cửa, đồ tạo tác và hài cốt con người, cùng với bối cảnh khảo cổ và tự nhiên của chúng; tàu thuyền, máy bay, các phương tiện vận tải hoặc bộ phận đi kèm, hàng hóa và các đồ đạc khác, cùng với bối cảnh khảo cổ và tự nhiên của chúng và các hiện vật mang các đặc tính thời tiền sử. [3] Trong sự phát triển của xã hội ngày nay, nhiều người cho rằng di sản văn hóa là những sản phẩm do con người sáng tạo ra, có vai trò đóng góp cho xã hội được con người ghi nhận và xác định chúng tồn tại trong môi trường tự nhiên và xã hội, những sản phẩm này phải được hiện hữu và phải được xếp 18 hạng thành các loại hình di sản theo quy định. Tuy nhiên, ít ai nghĩ rằng trong các sản phẩm của con người và thiên nhiên để lại, ngoài việc xuất lộ, vẫn còn nhiều di tích, hiện vật còn chìm sâu trong lòng đất, dưới nước chưa được khám phá. Trong mối tương quan giữa đối tượng khảo cổ này và những di tích gọi là di sản văn hóa, chúng vẫn là một phần của nhau vì xét cho cùng bản chất vẫn là những tài sản được truyền từ giai đoạn này sang giai đoạn khác và lưu giữ lại những ký ức của một cộng đồng, dân tộc hay một quá trình biến đổi của tự nhiên, được góp vào hành trình di sản với tên gọi di sản khảo cổ học.

Như vậy, di sản văn hóa dưới nước là một phạm vi của di sản văn hóa, được tồn tại bên dưới lòng nước có giá trị về văn hóa, khoa học, lịch sử được con người phát hiện. Những giá trị từ di chỉ tàu đắm Phú Quốc được xem là di sản văn hóa dưới nước góp phần vào di sản khảo cổ học của Việt Nam cần được làm sáng tỏ. Đối chiếu với đề tài nghiên cứu, có thể thấy di sản văn hóa dưới nước là một bộ phận của di sản văn hóa mang yếu tố, loại hình văn hóa vật thể. Việc xác định các khái niệm loại hình giúp người viết định hình được nội dung, phạm vi đối tượng nghiên cứu.

Xét thấy cần tìm hiểu các khái niệm của di sản văn hóa dưới nước và di sản khảo cổ học dưới nước để đặt trong mối liên hệ tương tác mà thấy rõ định hướng khai thác nội dung cho các phần nghiên cứu trong đề tài này. * Di sản khảo cổ học và khảo cổ học dưới nước Khái niệm di sản khảo cổ học (archaeological heritage) bắt đầu được sử dụng rộng rãi vào thập niên 80 của thế kỷ trước, “di sản khảo cổ học” chính thức có tên trong Hiến chương Lausanne về Bảo vệ và quản lý di sản khảo cổ học do Uỷ ban Quốc tế về Quản lý Di sản Khảo cổ học (ICAHM) đề xuất, được Đại Hội đồng ICOMOS thông qua trong cuộc họp ở Lausanne, Thụy Sĩ, vào tháng 10 năm 1990. 19 Trước đó, nền móng của khái niệm này đã được đề cập từ những năm 1931 trong Hiến chương Athens về Trùng tu di tích lịch sử và trong Khuyến nghị New Delhi của UNESCO về các nguyên tắc quốc tế áp dụng cho khai quật khảo cổ năm 1956. Tên gọi “di sản khảo cổ học” được nhắc đến thường xuyên hơn trong Hiến chương Quốc tế về Bảo tồn và Trùng tu Di tích và Di chỉ tại Đại hội Quốc tế lần thứ hai, Venice, năm 1964, Hiến chương này đã được ICOMOS chấp nhận năm 1965.