CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN HỌC TÍCH HỢP THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về dạy học môn học tích hợp theo hướng phát triển năng lực khoa học cho HS Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Trong đó HĐDH là một trong những hoạt động rất quan trọng đóng vai trò trọng yếu trong giáo dục để nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, nâng cao ý thức dân tộc, tinh thần trách nhiệm với bản thân gia đình và cộng đồng, đặt nền móng cho sự phát triển của đất nước.
Nội dung dạy học và quản lý HĐDH theo hướng phát triển năng lực cho học sinh đã được nhiều nhà giáo dục ở Việt Nam và trên thế giới nghiên cứu đề ra các biện pháp, các biện pháp cũng đã được vận dụng vào trong thực tiễn. Nhà giáo dục vĩ đại người cộng hòa Slôvakia là Jan.Comemxki (1592 - 1670), ông đã cống hiến cả cuộc đời cho sự nghiệp giáo dục. Năm 1632 tác phẩm “ Phép giảng dạy vĩ đại” được ra đời, được tác giả viết bằng tiếng Tiệp Khắc sau này tác phẩm đã được dịch ra tiếng La Tinh. Ông đã đưa ra những tư tưởng tiên tiến, khoa học và nhân văn trong mô hình giáo dục.
Những tư tưởng trong giáo dục của ông bây giờ chúng ta vẫn tiếp tục nghiên cứu và áp dụng như: dạy học đảm bảo 7 tính vừa sức, dạy học phát huy tính tích cực của HS, dạy học đảm bảo tính trực quan và phải đảm bảo tính hệ thống liên tục. Hiện nay, giáo dục trên thế giới cũng đã có sự chuyển biến mạnh mẽ từ dạy học sử dụng các phương tiện thiết bị truyền thống sang dạy học qua các phương tiện thiết bị hiện đại, từ dạy học chú trọng nội dung lý thuyết sang trú trọng đến thực hành thí nghiệm, từ giáo dục tiếp cận nội dung sang giáo dục tiếp cận năng lực. Như vậy, việc nghiên cứu về HĐDH và quản lý hoạt động theo hướng phát triển năng lực đã trở thành một xu thế nghiên cứu, đã có rất nhiều những kết quả nghiên cứu về HĐDH và quản lý dạy theo hướng phát triển năng lực đã được đưa ra và được áp dụng. Dạy học theo hướng phát triển năng lực đòi hỏi người GV phải sử dụng các phương pháp dạy học tích cực để tổ chức các HĐDH mà trong các hoạt động đó HS được tham gia vào GV chỉ đóng vai trò người tổ chức.
Khi HS tham gia các hoạt động do GV tổ chức HS sẽ tự lĩnh hội kiến thức một cách chủ động từ đó HS chủ động nhận thức, tìm hiểu và vận dụng kiến thức vào giải thích các vấn đề của cuộc sống …đó chính là mục tiêu của giáo dục hiện nay. Đã có các tác giả như Hugh Guthrie, Roger Harris, David Lundberg … cũng đã nghiên cứu và đưa ra nhiều kết quả nghiên cứu khá toàn diện, đã trú trọng đến sự phát triển năng lực. Kết quả của các nghiên cứu đã thúc đẩy mạnh mẽ tạo ra cuộc cải cách giáo dục. Theo tác giả Đỗ Đức Thái đặc điểm dạy học môn toán theo định hướng phát triển năng lực toán học.
Đích cuối cùng cần đạt là phải hình thành được năng lực học tập bộ môn cho học sinh [37]. Tác giả Nguyễn Thị Phương Thảo (2019) với nghiên cứu “Phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho HS trong dạy học Hóa học lớp 11 trung học phổ thông” [36]. Tác giả Nguyễn Thế Hưng, Lại Phương Liên (2018) với nghiên cứu: “Phương pháp dạy học Sinh học ở trường phổ thông – Dạy học tiếp cận năng lực” [24]. Tác giả Lê Thị Hải Yến (2020) với nghiên cứu “Tổ chức dạy học tích hợp liên môn theo định hướng phát triển năng lực cho HS lớp 1” [38].
Như vậy đã có nhiều nghiên cứu đã đưa ra các giải pháp nhằm đạt được các mục tiêu giáo dục đề ra trong Chương trình GDPT 2018, các nghiên cứu đã đi sâu nghiên cứu các vấn đề về đổi mới HĐDH theo hướng phát triển năng lực cho HS. 8 Nhưng chưa có nhiều những nghiên cứu về HĐDH các môn học tích hợp theo hướng phát triển năng lực khoa học cho HS. Những nghiên cứu quản lý dạy học môn học tích hợp theo hướng phát triển năng lực khoa học cho HS Tác giả Chu Văn Quảng (2018) với nghiên cứu: “Quản lý HĐDH môn Khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở cấp THCS huyện Nậm Pồ, tỉnh Điện Biên [33]. Tác giả Lèng Văn Nam (2020) với nghiên cứu: "Quản lý HĐDH Môn Lịch sử - Địa lý theo hướng tích hợp ở cấp THCS huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang" [29].
Các tác giả đã tìm hiểu các khía cạnh lý luận của giáo dục dạy học tích hợp, quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực đồng thời đã tìm hiểu thực trạng HĐDH và quản lý HĐDH theo hướng phát triển năng lực ở một số trường phổ thông. Tác giả Nguyễn Xuân Qui (2014) đã nghiên cứu nội dung: “Phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho HS thông qua hình thức dạy học dự án trong dạy học Hóa học lớp 11 nâng cao” [35]. Trong đề tài này tác giả Nguyễn Xuân Qui đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc phát triển NL nghiên cứu khoa học thông qua hình thức tổ chức dạy học dự án; đã đề xuất cách chọn tên dự án dạy học, quy trình dạy học dự án và nêu ví dụ một số dự án dạy học. Như vậy đã có nhiều nghiên cứu về quản lý HĐDH theo hướng phát triển năng lực, đồng thời cũng đã đưa ra các giải pháp quản lý HĐDH hợp nhằm đạt được các mục tiêu giáo dục đề ra, nghiên cứu các vấn đề về quản lý HĐDH theo hướng phát triển năng lực cho HS.
Nhưng chưa có nhiều nghiên cứu về quản lý HĐDH các môn học tích hợp theo hướng phát triển năng lực khoa học cho HS. Một số khái niệm có liên quan 1. Hoạt động dạy học HĐDH là một hoạt động được thực hiện theo một kế hoạch, một chương trình đã được thiết kế nhằm tác động đến người học, là một trong những hoạt động quan trọng nhất trong nhà trường, hoạt động này giúp HS tiếp thu những kiến thức từ cơ bản đến hiện đại của nhân loại, hình thành và phát triển những năng lực, phẩm chất cần thiết. HĐDH cũng là con đường bắt đầu cho những khái niệm cơ bản về 9 khoa học, từ đó hình thành và phát triển năng lực khoa học cho HS.
Khái niệm HĐDH: Đã có nhiều định nghĩa khác nhau về HĐDH. Quan niệm trước đây cho rằng HĐDH là các hoạt động của GV và HS. Trong đó, GV chuẩn bị nội dung giảng dạy, phương pháp truyền thụ, đồ dùng thiết bị dạy học, đến những lời chỉ dẫn, những câu hỏi, dự kiến những nhiệm vụ học tập… còn HS lĩnh hội kiến thức một cách thụ động, HS chỉ cần học thuộc để “trả bài” và kiến thức đã học không vận dụng vào thực tế. Quan niệm hiện nay cho rằng HĐDH bao gồm hoạt động của GV (người dạy) và HS (người học) trong đó GV có nhiệm vụ xây dựng, thiết kế HĐDH.
Khi GV xây dựng, thiết kế HĐDH càng đầy đủ, cụ thể và chi tiết thì HĐDH sẽ đạt hiệu quả càng cao. HĐDH bao gồm cả hoạt động của GV và HS, cùng tham gia phối hợp hoạt động để thực hiện một mục tiêu nhất định. Năng lực tổ chức HĐDH của GV có sự tham gia của HS trong các hoạt động đó nhằm đạt được mục tiêu của hoạt động. Như vậy hoạt động dạy của GV chỉ đạt được kết quả khi hoạt động đó có ảnh hưởng cùng chiều với hoạt động học của HS.
Trong HĐDH thì GV là người tổ chức, điều khiển, giao nhiệm vụ, …các hoạt động của HS, còn HS là người chủ động tham gia các hoạt động do GV tổ chức để từ đó lĩnh hội được kiến thức. Cho nên, HDDH bao gồm hai hoạt động song song cùng xảy ra đó là hoạt động dạy (của GV) và hoạt động học (của HS). Cả hai hoạt động này có mối quan hệ với nhau trong HDDH. Tóm lại, HĐDH là chuỗi các hoạt động bao gồm việc tổ chức, điều khiển, giao nhiệm vụ,… của GV nhằm giúp HS lĩnh hội kiến thức mới để hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực cho người học.
HĐDH môn học tích hợp như KHTN, Lịch sử - Địa lý cho HS ở THCS sở là hoạt động mà người GV tổ chức điều khiển hướng dẫn hoạt động học tập cho HS giúp HS tự lĩnh hội kiến thức về lĩnh vực KHTN, khoa học xã hội … nhằm tạo ra sự phát triển toàn diện cho người học. Dạy học tích hợp và Dạy học theo hướng phát triển năng lực Tích hợp là kết hợp từ rất nhiều nội dung đơn lẻ thành một tổng thể thống nhất nhưng theo một nguyên tắc nhất định.Tích hợp là tạo ra một thể thống nhất dựa trên cơ sở là những cái đơn lẻ có những nét bản chất tương đồng chứ không phải là 10 phép cộng toán học giản đơn. DHTH: là sự liên kết một cách hữu cơ, có hệ thống các đối tượng học tập của cùng một lĩnh vực (môn học) hay nhiều lĩnh vực (nhiều môn học) khác nhau để thành một kế hoạch dạy học nhưng vẫn đạt được mục tiêu yêu cầu tốt hơn, tổng hợp hơn khi dạy từng lĩnh vực (môn học). Một số môn học mới trong CT GDPT2018 như môn KHTN, Lịch sử - Địa lý, Nghệ thuật…được tích hợp từ một số môn học trong CT cũ được gọi là môn học tích hợp.
Trong DH các môn học tích hợp, HS dưới sự hướng dẫn của GV thực hiện sử dụng phối hợp những kiến thức, kỹ năng của các mạch kiến thức khác nhau của môn học để tiến hành giải quyết một tình huống xảy ra trong thực. Nhờ quá trình này, HS nắm vững kiến thức, hình thành khái niệm, hình thành phát triển phẩm chất và năng lực cần thiết cho bản thân HS. Dạy học theo hướng phát triển năng lực: Là HĐDH không những tích cực hóa HS về hoạt động tư duy mà còn có thể rèn luyện năng lực giải quyết các vấn đề có liên quan tới thực tiễn cuộc sống, thông qua hoạt động thực hành, nghiên cứu thực tế, thực hiện dự án học tập. mà HS có thể tư duy hình thành kiến thức mới.