Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LY VE CONG TÁC PHONG, CHONG THAM NHŨNG TRONG LĨNH VUC GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Tham nhũng trong lĩnh vực giáo dục: khái niệm, đặc điểm và những biểu hiện 1. Khái niệm tham những trong lĩnh vực giáo duc và những đặc điểm của nó Trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau về tham nhũng. Theo nghĩa rộng, tham nhũng được hiểu là hành vi của bất kỳ người nào có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc nhiệm vụ được giao để vụ lợi.
Theo nghĩa hẹp, tham nhũng là sự lợi dụng quyền lực nhà nước dé trục lợi riêng. Ở Việt Nam, khái niệm tham nhũng được quy định tại Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005 [1, tr 138], theo đó tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Người có chức vụ, quyền hạn bao gồm: cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn - kỹ thuật trong cơ quan, đơn vi thuộc Công an nhân dân; cán bộ lãnh đạo, quản lý trong doanh nghiệp của Nhà nước; cán bộ lãnh đạo, quản lý là người đại diện phần vốn góp của Nhà nước tại doanh nghiệp; người được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó. Mục đích của hành vi tham nhũng là vụ lợi.
Nếu chủ thé thực hiện hành vi lợi dụng chức vụ quyền hạn mà không xuất phát từ động cơ vụ lợi thì hành vi đó không là hành vi tham nhũng. Vụ lợi là lợi ích vật chất (tiền, nhà, đất, các vật có giá tri.), hoặc lợi ich tinh thần mà người có chức vụ quyền hạn mong muốn đạt từ việc thực hiện hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình. Tham nhũng là một hiện tượng tiêu cực của xã hội bao gồm những hành VI nguy hiểm ở mức độ cao cho xã hội, nhà nước và nhân dân. Hậu quả do tham nhũng gây ra cực kỳ lớn cho xã hội, hậu quả này không chỉ phải là những thiệt hại về vật chất với nhiều tỷ đồng, mà điều quan trọng hơn nó làm tha hoá một bộ phận của cán bộ, công chức của bộ máy nhà nước, trong tô chức Đảng và các đoàn thể xã hội, làm xói mòn lòng tin của nhân dân vào bộ máy nhà nước, gây nên sự bất bình, oán thán trong nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội, làm giảm hiệu lực quản lý của nhà nước, de doa sự tồn vong của quốc gia dân tộc.
Những hành vi tham nhũng rất đa dang, phố biến là hành vi tham 6 tài sản, nhận hối lộ, dùng tài sản công dé biếu xén, hối lộ, lừa đảo chiếm tài sản của Nhà nước, của nhân dân, lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhằm gây khó khăn, phiền hà, sách nhiễu cho tô chức, cá nhân để vụ lợi, thu vén quyền lợi cá nhân, lập quỹ trái phép, sử dụng ngân sách không đúng quy định để hưởng lợi. Các hành vi tham nhũng đã và đang xảy ra ở hầu khắp các lĩnh vực của đời song xã hội, từ sản xuất kinh doanh, liên doanh liên kết, đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý và sử dụng đất đai, quản lý và sử dụng ngân sách, thuế, ngân hàng, hải quan, xuất nhập khẩu, tư pháp, giáo đục, y tế thực hiện chính sách xã hội trong quản lý hành chính, công tác xã hội. Đối với lĩnh vực giáo dục, trường học vẫn được coi là nơi tôi luyện cho thé hệ mai sau. Dù cho môi trường chính trị có bất 6n hay nền kinh tế - xã hội có tôi tệ đến đâu thì việc đầu tư giáo duc vẫn luôn được xếp vào van đề bat khả xâm phạm.
Tuy vậy, tham nhũng trong giáo dục cũng tôn tại như bat kỳ lĩnh vực nào khác và tính công băng, trong sạch von được cho là đặc tính cơ bản của lĩnh vực này đang ngày càng bị xâm phạm bởi các lợi ích cá nhân, nhóm cá nhân, bởi cả các gia đình hay tô chức. Do vậy, tham những trong giáo duc là việc chủ thé lạm dụng quyền lực để đạt được những lợi ích cá nhân trong lĩnh vực giáo dục như: thu lời bất hợp pháp từ hàng hóa, dịch vụ; gian lận trong việc thực hiện các chức năng như tuyển sinh, cho điểm, công nhận tốt nghiệp, nhà ở hay sản phẩm tri 5 thức; những sai phạm mang tính chuyên môn như thiên vị thân nhân, không công bằng trong điểm số, đạo văn; trốn thuế và gian lận trong việc sử dụng tài sản, sử dụng ngân sách nhà nước của cơ sở giáo dục. Từ khái niệm về tham nhũng trong lĩnh vực giáo dục, có thể nêu ra những đặc điểm cơ bản của tham nhũng trong lĩnh vực này như sau: Thứ nhất, chủ thé của tham nhũng phải là những người có chức vụ, quyền han làm việc trong các cơ sở giáo dục. Tham nhũng liên quan đến các quan chức giữ các vị trí chiến lược trong bộ máy quản lý giáo dục, đặc biệt là những người có trách nhiệm trong việc phân bổ và giao ngân sách cho giáo dục; tham nhũng liên quan đến các cá nhân có vai trò ảnh hưởng hay quyền hạn nào đó, đặc biệt là những người liên quan đến việc cung cấp dịch vụ (chủ yếu là các giáo viên).
Thứ hai, người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ sở giáo dục đã thực hiện hành vi lợi dụng chức vu quyền hạn, lợi dụng dia vi công tác được giao dé không làm hoặc làm trai với công vu ma minh phải thực hiện và thực hiện đúng qui định của pháp luật, gây thiệt hại chung cho lợi ích của nhà nước, xã hội và công dân. Thứ ba, người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ sở giáo dục thực hiện hành vi với động cơ vụ lợi cho bản thân mình, cho người khác hoặc một nhóm người mà mình quan tâm. Một người có chức vụ quyền hạn thực hiện hành vi vi phạm pháp luật vì động cơ vụ lợi, nhưng hành vi đó không lợi dụng chức vụ, quyền han thì không coi là tham nhũng. Biểu hiện của tham những trong lĩnh vực giáo dục ở Việt Nam hiện nay 1.
Tham những liên quan đến các dự án dau tư công vào lĩnh vực giáo duc Tham nhũng xảy ra trong các dự án đầu tư xây dựng trường học, các lớp học, nhà công vụ cho giáo viên từ nguồn vốn ngân sách trong nước và viện trợ của nước ngoài, làm thất thoát một lượng tiền lớn trong từng dự án. Ngoài ra, tham những trong đấu thầu và xây dựng cơ bản của các trường còn có thê xảy 6 ra thông qua các báo cáo gian lận về khối lượng và chất lượng xây dựng nhằm rút ruột ngân sách nhà nước. Những hình thức tham nhũng này, cộng với cơ chế quản ly lỏng lẻo và yếu kém, có thé là nguyên nhân chính khiến cho công trình xây dựng không đáp ứng được yêu cầu và tiêu chuẩn chất lượng. Kết quả là sự an toàn của giáo viên và học sinh bị đe dọa bởi những công trình xây dựng không an toản.
Gần đây, người ta còn phát hiện ra một số vụ việc trong đó có vụ tham nhũng trong một dự án đầu tư tại một trường tiêu học ở Hà Nội [2]. Theo những quy định hiện hành, việc đề nghị xây dựng các dự án đầu tư cơ sở hạ tang lấy vốn từ ngân sách nha nước dành cho các trường học thường phải qua một quy trình tương đối mat thời gian. Trước tiên các trường học phải gửi tờ trình cho cơ quan có thâm quyền để đưa dự án vào đề xuất đầu tư của địa phương. Những đề xuất này sau đó phải được Sở kế hoạch và đầu tư và Ủy ban nhân dân phê duyệt và ra quyết định cuối cùng về việc đầu tư.
Vì đầu tư từ ngân sách nhà nước hạn hẹp, trong khi các trường lại thường không đáp ứng được tất cả các yêu cầu đầu tư, nên họ thường phải “chạy chọt” các cơ quan có thâm quyền dé được phê duyệt dự án. Năm 2006 [3], Thanh tra Chính phủ đã báo cáo lên Thủ tướng kết quả công tác thanh tra việc xây dựng trường học ở 50 tỉnh và thành phố. Một loạt các hành vi sai phạm đã được phát hiện như: sai phạm trong quyết toán thu - chi, xây dựng không đúng với thiết kế được phê duyệt và giao thầu không đúng với quy định. Kết quả là các trường học được xây dựng đã bắt đầu bị lún và xuống cấp nghiêm trọng.
Sai phạm và thất thoát ước tính lên tới 28 tỉ đồng. Tham những liên quan đến các du án mua sắm công trong lĩnh vực giáo đục Tương tự như các dự án xây dựng cơ bản, hàng trăm tỉ đồng từ ngân sách nhà nước được phân bổ cho việc mua sắm thiết bị giảng dạy mỗi năm. Trong trường hợp này, tham những xảy ra chủ yếu từ giai đoạn lập kế hoạch, bằng cach làm dự toán ngân sách khống, việc định giá mua sam không do cơ quan có thâm quyên tiến hành, trang thiết bị được mua sắm không phù hợp với nội dung công tác giảng dạy tại trường học (không cần thiết hoặc không đủ). Những hình thức tham nhũng sau đây đã và có thé xảy ra: hối lộ dé có 7 được hợp đồng cung cấp trang thiết bị giảng dạy và học tập, thu lợi từ việc thanh lý các thiết bị giảng dạy và học tập đã cũ và lỗi thời (ngay cả khi trường học vẫn có đủ trang thiết bị và việc mua sắm mới là không cần thiết); độc quyên trong mua sắm trang thiết bị giảng day va học tập (ở cấp quản lý) dé nhận hoa hồng và chiết khẩu từ bên cung cấp; tham nhũng trong dau thầu mua sắm (như mua sắm trang thiết bị với các tiêu chuẩn kỹ thuật va chất lượng không đúng với gia trị hóa đơn hay thanh toán).
Sai phạm trong mua sắm trang thiết bị dạy học ước tính gây thiệt hại hơn 63 tỉ đồng [4]: theo kết quả thanh tra diện rộng về công tác quản lý thiết bị dạy học của Thanh tra Chính phủ tại 41 tỉnh và thành phố cho thấy một khối lượng lớn trang thiết bị giảng dạy được mua sắm có chất lượng kém, bao gồm dụng cụ khoa học như nhiệt kế, am-pe kế không chính xác, vì vậy ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy và học tập.