CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ BÌNH ĐẲNG GIỚI TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM 1. Một số khái niệm về bình đẳng giới 1. Giới Giới tính: mô tả sự khác nhau về mặt sinh học giữa nam và nữ, sự khác nhau này là phổ biến và được xác định ngay từ khi chúng ta sinh ra. Giới: Giới là một thuật ngữ để chỉ vai trò xã hội, hành vi ứng xử xã hội và những kỳ vọng liên quan đến nam và nữ.
Phụ nữ và nam giới khác nhau về mặt sinh học, nhưng mọi văn hóa đều lý giải và quy định chi tiết những khác biệt sinh học vốn có đó thành một hệ thống những kỳ vọng xã hội về những hành vi và hoạt động được coi là thích hợp và những quyền hạn, nguồn lực hay quyền lực mà họ có. Tuy những kỳ vọng trong các xã hội khác nhau thì không giống nhau nhưng vẫn có những tương đồng nổi bật. Thí dụ: hầu như tất cả các xã hội đều coi phụ nữ và các bé gái có vai trò chính yếu trong việc chăm sóc trẻ em và con cái, còn nghĩa vụ quân sự hay tham gia quốc phòng là việc của nam giới. Giống như màu da, chủng tộc và đẳng cấp, giới là một phạm trù xã hội có vai trò quyết định chủ yếu đến cơ hội cuộc sống của con người, xác định vai trò của họ trong xã hội và trong nền kinh tế.
Trong khi một vài xã hội không có sự phân biệt về màu da hay chủng tộc thì tất cả các xã hội lại đều có sự không tương xứng về giới- khác biệt và thiên lệch - ở các mức độ khác nhau. Khái niệm về giới rất quan trọng bởi nó giúp chúng ta tiến hành phân tích giới, hé mở cho ta thấy sự lệ thuộc của phụ nữ được xã hội hình thành nên như thế nào. Và như 13 vậy thì sự lệ thuộc là có thể thay đổi được hay là chấm dứt. Vì điều này không phải được định trước mang tính sinh học hay được ấn định như vậy suốt đời.
Những đặc trưng cơ bản của giới tính: Bẩm sinh về phương diện sinh học, giới tính được quy định bởi hệ nhiễm sắc thể. Sự khác biệt giữa đàn ông và đàn bà ở bộ phận sinh dục được hình thành ngay khi còn trong bào thai. Đó là những đặc điểm được hình thành tự nhiên, không phụ thuộc vào ý niệm của con người. Mọi đàn ông cũng như mọi đàn bà trên khắp thế giới và ở mọi thế hệ đều có cấu tạo giống nhau về mặt sinh học.
Đàn bà có chức năng sinh sản như nhau, đó là khả năng mang thai, sinh con và cho con bú bằng sữa mẹ. Đàn ông cũng có chung chức năng sinh sản, đó là việc cung cấp tinh trùng phục vụ cho việc thụ thai. Không biến đổi. Đàn bà và đàn ông mang những chức năng sinh sản bẩm sinh không thể đổi chỗ cho nhau.
Những đặc điểm này không thay đổi theo thời gian và không gian. Những đặc trưng cơ bản của giới: Do dạy và do học mà có. Những đặc trưng về giới là những đặc trưng xã hội được hình thành trong quá trình dạy và học. Đứa trẻ phải học hỏi để trở thành con trai, con gái.
Từ khi sinh ra nó đã được đối xử và dạy dỗ tùy theo nó là trai hay gái. Đó là sự khác biệt về trang phục, hành vi và cách thức ứng xử mà cha mạ, gia đình và nhà trường trông chờ ở con trai và con gái, cũng như hướng dẫn cho trẻ em mỗi giới theo những quan niệm cụ thể. Giới thể hiện các đặc trưng xã hội của phụ nữ và nam giới nên rất đa dạng. nó phụ thuộc vào đặc điểm văn hóa, chính trị, kinh tế, xã hội của mỗi nước.
Ngay trong một nước cũng có sự khác biệt đáng kể về vị trí và tiếng nói của phụ nữ và 14 nam giới ở mỗi khu vực, như thành thị, nông thôn hay thậm chí giữa các giai tầng xã hội như trí thức, nông dân (Trần Thị Quế, Gendcen, 1999). Luôn biến đổi. Vì phụ thuộc vào các đặc điểm xã hội nên tương quan giới luôn biến đổi cùng với các yếu tố chính trị, kinh tế, văn hóa, phong tục tập quán… Ví dụ, những dân tộc theo phụ hệ thường trọng nam khinh nữ, thích con trai hơn con gái và ưu tiên cho con trai hơn con gái. Nhưng ngày nay tình hình đã biến đổi, sự thay đổi này biểu hiện rõ nét ở vị thế và tiếng nói ngày càng được nâng cao của phụ nữ trong gia đình, nhất là ở khu vực đô thị.
Có thể thay đổi được. Các quan niệm, hành vi, chuẩn mực xã hội hoàn toàn có thể thay đổi được. Quan niệm phụ nữ phải làm các công việc nội trợ, bếp núc như một ‘thiên chức’ đang được nhìn nhận lại và ngày càng có nhiều nam giới tham gia làm công việc nội trợ, chăm sóc con cái (Trần Thị Quế, Gendcen, 1999). Bình đẳng giới Bình đẳng giới: là việc nam và nữ có vị trí và vai trò ngang nhau, được tạo điều kiện và cơ hội phát huy năng lực của mình cho sự phát triển của cộng đồng, của gia đình và thụ hưởng như nhau về thành quả của sự phát triển đó.
Bình đẳng giới là sự coi trọng ngang bằng của xã hội đối với những điểm tương đồng và điểm khác biệt giữa nam và nữ cũng như những vai trò mà mỗi giới nắm giữ trong xã hội. Điều này dựa trên nền tảng nam và nữ là các đối tác đầy đủ trong mỗi gia đình, cộng đồng và trong xã hội. Công bằng giới: là quá trình mang lại sự công bằng cho nam và nữ. Để đảm bảo tính công bằng, cần phải tiến hành các biện pháp để bù đắp lại những thiết thòi mang tính lịch sử và xã hội làm cản trở nam và nữ hoạt động trên cùng sân chơi.
Công bằng 15 chỉ là phương tiện thực hiện. Bình đẳng và các tác động mang tính công bằng mới là kết quả cuối cùng. Người ta thường lấy sự khác biệt về giới tính để giải thích sự khác biệt về giới. Các quan niệm rập khuôn và thói quen tư duy làm cho những điều được xã hội chấp nhận đồng thời được coi là thước đo hành vi, là chuẩn mực đánh giá phẩm chất mỗi giới.
ví dụ, phụ nữ sinh con nên phải là người chăm sóc gia đình, nam giới có sức vóc nên phải là người kiếm sống nuôi gia đình. Làm ngược lại điều này, cả phụ nữ và nam giới có thể bị coi là không bình thường và thường chịu sự chê trách của dư luận. Trong khi đó, cuộc sống đã thay đổi và trở nên đa dạng hơn nhiều so với bối cảnh nảy sinh những quan niệm rập khuôn về về vai trò giới. Chính điều này đã duy trì và thậm chí làm tăng thêm khoảng cách giữa nhận thức và thực tiễn, góp phần khoét sâu các mâu thuẫn giữa các chuẩn mực dựa trên đặc điểm giới tính và yêu cầu thực tế về vị trí xã hội của phụ nữ và nam giới.
Các vai trò giới Vai trò giới là những công việc và hoạt động cụ thể mà phụ nữ và nam giới thực tế đang làm. Thông thường đây cũng là những công việc mà xã hội trông chờ ở mỗi cá nhân với tư cách là đàn ông hay đàn bà. Phân loại vai trò giới: Trên thực tế, phụ nữ thường làm ba nhóm công việc sau: Lao động kiếm sống: làm việc tại công sở, nhà máy, lao động sản xuất trên đồng ruộng… Lao động nuôi dưỡng: nội trợ gia đình và chăm sóc người già, trẻ em… Công việc cộng đồng: dọn vệ sinh ngõ xóm, đường phố (Caroline. Nam giới chủ yếu làm hai nhóm công việc sau: 16 Lao động kiếm sống Công việc cộng đồng: họp xóm, thôn; dự các đám hiếu hỉ… Một số đặc trưng của vai trò giới Từ các công việc mà nam và nữ thực hiện, có thể đề cập đến ba vai trò là vai trò sản xuất, vai trò tái sản xuất và và vai trò cộng đồng.
Việc thực hiện các vai trò này là khác nhau giữa phụ nữ và nam giới. Phụ nữ thường thực hiện cùng lúc nhiều vai trò trong khi nam giới thường tập trung chủ yếu vào vai trò sản xuất. Phụ nữ thường là người làm phần lớn các công việc tái sản xuất, họ cũng làm nhiều loại công việc cộng đồng. Phụ nữ và nam giới ngay cả khi cùng làm một loại công việc thì vẫn có thể thực hiện theo các cách khác nhau.
Nam giới thường là người lãnh đạo và ra quyết định, phụ nữ là người thừa hành công việc. Các vai trò do phụ nữ thực hiện thường gắn bó với nhau. Khoảng cách giới: là khái niệm dùng để chỉ sự chênh lệch, sự khác biệt về mặt xã hội có thể lượng hóa được giữa nữ và nam. Khoảng cách giới có thể trở thành bất bình đẳng giới trong những điều kiện nhất định.
Do đó, có thể đưa ra định nghĩa như sau: Khoảng cách giới nào gây phương hại tới quyền và lợi ích của nữ hay nam thì gọi là bất bình đẳng giới. Trên thực tế, phần lớn các bất bình đẳng giới đều là những khoảng cách giới gây phương hại đến quyền và lợi ích của phụ nữ.Định kiến giới Định kiến giới là nhận thức, thái độ và đánh giá thiên lệch, tiêu cực về đặc điểm, vị trí, vai trò và năng lực của nam hoặc nữ. 17 Định kiến giới có tác động làm ảnh hưởng đến sự phát triển của cá nhân và quan niệm của những người xung quanh. Những đặc điểm liên quan đến nam giới và nữ giới thường được dập khuôn và mang tính cố định, được lặp đi lặp lại qua các thế hệ, do đó nam giới và phụ nữ không có sự lựa chọn nào khác.
Như vậy, định kiến giới là yếu tố làm hạn chế sự nhận thức đầy đủ và khách quan về năng lực của nữ giới. Khi quan niệm định kiến giới được phổ cập trong xã hội thì người ta thường coi đó là khuôn mẫu và phẩm chất chung của nữ giới và lấy đó làm cơ sở để đánh giá và phân biệt giữa nam và nữ trong cuộc sống. Định kiến giới còn rất phổ biến trong xã hội chúng ta vì chúng đã ăn sâu, bắt rễ trong nhận thức của nhiều người trong xã hội và trở thành lực cản trong quá trình thực hiện các chế độ, chính sách, chương trình, kế hoạch trên mọi lĩnh vực.