Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ PHÒNG, CHỐNG BẠO LỰC ĐỐI VỚI TRẺ EM 1. Khái niệm liên quan đến đề tài luận văn 1. Bạo lực trẻ em a) Khái niệm: Theo Công ước quốc tế về quyền Trẻ em, ngay tại điều 1 đã nêu rõ rằng “Trẻ em là những người dưới 18 tuổi, trừ những trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em có quy định tuổi vị thành niên thấp hơn”. Tại Việt Nam, theo luật Bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em sửa đổi năm 2004, điều 1 cũng quy định rằng: “Trẻ em quy định trong luật này là những người công dân dưới 16 tuổi” [30,37]; theo Luật trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi [39].
Nhìn dưới góc độ xã hội học “Trẻ em là giai đoạn xã hội hóa mạnh nhất và là giai đoạn đóng vai trò quyết định của việc hình thành nhân cách của mỗi con người”. Tuy văn bản luật của mỗi quốc gia trong văn kiện quốc tế có sự khác biệt nhất định trong việc quy định tuổi của trẻ em. Nhưng tất cả đều thống nhất cho rằng trẻ em là những người công dân còn nhỏ tuổi, cần được bảo vệ. Cách hiểu này căn cứ từ sự phân tích thực tế, về cả mặt thể chất, tâm sinh lý và sự phát triển về mặt xã hội, ý thức tự lập, tự chủ của con người từ khi sinh ra cho đến khi trưởng thành.
Bạo lực trẻ em Theo từ điển Tiếng Việt 1998 thì: “Bạo lực là sức mạnh dùng để trấn áp, chống lại lực lượng đối lập, lật đổ chính quyền”. Có thể nói bạo lực là một hiện tượng xã hội. Nó là một phương thức hành xử trong các mối quan hệ giữa con người với con người và tồn tại rất lâu trong lịch sử. 9 Luan van Trên thế giới, bạo lực trẻ em là một cụm từ xuất hiện trên các phương tiện thông tin đại chúng và được sử dụng chính thức trong các văn bản quốc tế về quyền Trẻ em.
Đồng thời phân chia các hành vi bạo lực đối với trẻ thành 4 loại: bạo lực về thể chất; chểnh mảng trầm trọng trong chăm sóc; bạo lực tâm lý; hành hạ tình dục. Ở nước ta hiện nay, vẫn chưa có một quan điểm thống nhất về khái niệm bạo lực trẻ em cũng như chưa có cơ quan, tổ chức nào đưa ra ý kiến chính thức về vấn đề này. Việc nhận diện bạo lực trẻ em chủ yếu dựa trên cơ sở quan điểm quốc tế và sự so sánh, đối chiếu với các chuẩn mực xã hội. Bạo lực trẻ em được hiểu là những hành vi – vi phạm chuẩn mực đạo đức trái với luân thường đạo lý và truyền thống tốt đẹp của dân tộc, ở mức độ cao hơn có thể cấu thành các tội bức tử, giết người, cố ý gây thương tích, làm nhục người khác.
Bạo lực trẻ em cũng có thể được hiểu là những hành vi xâm hại một cách thô bạo tới thân thể, đời sống tâm lý trẻ em thông qua các hình thức biểu hiện cụ thể như: đánh đập, ngược đãi, hành hạ, lạm dụng, bóc lột, sỉ nhục. Từ những phân tích về đặc điểm trẻ em và những lí luận nêu trên có thể hiểu một cách khái quát về khái niệm bạo lực đối với trẻ em như sau: “Bạo lực đối với trẻ em là những hành vi trực tiếp xâm hại hoặc đe dọa đến sự phát triển bình thường về thể chất, tâm lý của trẻ em, từ đó gây ra những hậu quả xấu cho trẻ em, gia đình và xã hội”. Bạo lực trẻ em là hành vi hành hạ, ngược đãi, đánh đập; xâm hại thân thể, sức khỏe; lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; cô lập, xua đuổi và các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của trẻ em [39]. 10 Luan van Xâm hại trẻ em là hành vi gây tổn hại về thể chất, tình cảm, tâm lý, danh dự, nhân phẩm của trẻ em dưới các hình thức bạo lực, bóc lột, xâm hại tình dục, mua bán, bỏ rơi, bỏ mặc trẻ em và các hình thức gây tổn hại khác [39].
b) Các loại hình bạo lực trẻ em: Bạo lực thể chất - Dùng sức mạnh của cơ thể để tấn công nạn nhân: tát, đấm, đá, cào, cấu, cắn, bẻ quặt cánh tay, nắm tóc đập đầu vào tường, quật ngã, bóp cổ. - Ném vật cứng hoặc các thứ bẩn thỉu, hôi thối độc hại vào mặt, vào người nạn nhân. - Dùng roi, gậy, dây để đánh đập hoặc trói xích nạn nhân. - Bắt nạn nhân phải ăn đói, mặc rách, ở khổ và đau ốm không được chữa trị.
Bạo hành tình dục: có thể là mặt thể xác hoặc về mặt tinh thần. Các hành vi bạo hành tình dục bao gồm: - Về mặt thể xác: xâm phạm thân thể đứa trẻ, đụng chạm trẻ một cách không phù hợp… - Về mặt tâm lý: cho trẻ tiếp xúc với văn hóa phẩm đồi trụy; phô trương, phô bày một cách không đúng đắn, phản cảm trước mặt trẻ; các hành vi xâm hại tình dục khác. Bạo lực tâm lý: - Từ chối hay bỏ bê: không thực hiện hay đáp trả tình yêu thương, mặc kệ trẻ muốn cảm thấy gì, muốn gì… - Nhạo báng hay nhục mạ: chỉ trích, nhục mạ, nhạo báng trẻ. - Khủng bố tinh thần: bỏ rơi, đánh đập tàn bạo, đập phá đồ, la hét vào mặt trẻ… Bỏ bê: 11 Luan van - Bỏ bê về mặt vật chất: không cho trẻ ăn uống, ăn mặc đầy đủ, bắt trẻ phải sống trong môi trường dơ bẩn, không an toàn.
- Bỏ bê về mặt tinh thần: cô lập trẻ với bạn bè và người thân, mặc kệ cho trẻ sử dụng chất có cồn, chất kích thích hay phạm tội. - Bỏ bê về mặt sức khỏe: không đem trẻ đến bệnh viện hay gặp bác sĩ trong tình trạng nguy cấp, không thực hiện biện pháp phòng chống bệnh cho trẻ. - Bỏ bê về mặt giáo dục: không tạo điều kiện cho trẻ đến trường, mặc kệ cho trẻ trốn học, bỏ học. Lạm dụng trẻ em: Lạm dụng trẻ em là hành vi sử dụng trẻ nhỏ để thu được sức lao động, lợi nhuận, thỏa mãn ham muốn tình dục, hay những lợi ích cá nhân khác.
Lạm dụng trẻ em thường dẫn đến việc đối xử tàn bạo với trẻ nhỏ, để lại hậu quả rất sâu cho đứa trẻ và xã hội. Một số hành vi bạo lực trẻ em bao gồm: - Bóc lộc sức lao động của trẻ em. - Buôn bán trẻ em. - Bắt trẻ em làm ăn xin để thu được lợi nhuận từ đó.
c) Đặc điểm của bạo lực trẻ em: Một là, bạo lực trẻ em thường xảy ra khi không có sự quan tâm của gia đình. Hai là, bạo lực trẻ em khó bị phát hiện, khó can thiệp bởi khi nó xảy ra trẻ em thường sợ sệt và không dám đấu tranh. Ba là, bạo lực trẻ en tồn tại dưới nhiều kiểu loại và dạng thức khác nhau. Có thể là bạo lực tâm lý, bạo lực tình dục, bạo lực về sức khỏe.
d) Đối tượng gây bạo lực đối với trẻ em: Theo thống kê của tổng đài 111 là đường dây tư vấn hỗ trợ bảo vệ trẻ em thì tỷ lệ trẻ em bị bạo lực từ chính trong gia đình là cao nhất, chiếm 12 Luan van 63. Trong đó người bố là người gây ra bạo lực nhiều nhất đối với trẻ em, chiếm 37,5%; tiếp đó là người mẹ, chiếm 11.8%; các đối tượng khác trong gia đình thường là bố dượng, mẹ kế, họ hàng sống chung trong một mái nhà chiếm 13,9%” Biểu đồ 1. Đối tƣợng gây bạo lực đối với trẻ em (theo tỷ lệ %) “Nguồn: Tổng đài 111” e) Ảnh hưởng tiêu cực của bạo lực trẻ em: Bạo lực trẻ em trước hết ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe thể chất của trẻ hoặc nguy hại hơn, khiến trẻ có thể bị nguy hiểm đến tính mạng. Bạo hành cũng làm trẻ không thể phát triển về thể chất một cách bình thường.
Trẻ có thể trở nên còi cọc, chậm lớn, đau bụng, rối loạn tiêu hóa, nước da tái, môi nhợt nhạt, ánh mắt đờ đẫn bạc nhược hoặc hung dữ. Bạo lực trẻ em cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tâm thần của trẻ. Sức khỏe tâm thần tốt là sự thoải mái, không lo lắng, là cảm giác được hưởng thụ cuộc sống. Sức khỏe tâm thần tốt cũng biểu hiện qua những 13 Luan van hành vi, ứng xử hợp lý.
Bệnh về sức khỏe tâm thần không phải chỉ là biểu hiện điên loạn, có những hành vi hoang tưởng, ảo giác. Khi bị bạo lực, có hai phản ứng ở trẻ thường xảy ra. Nếu biểu hiện ra bên ngoài, trẻ có thể thay đổi tính nết. Đang hiền lành, trẻ bỗng trở nên hung bạo, hay cáu gắt, khóc lóc, thậm chí đánh đập người khác hoặc độc ác với thú vật.
Loại thứ hai là cách phản ứng thu mình lại. Trẻ trở nên lo lắng, buồn phiền, xa lánh mọi người, không thích tiếp xúc và luôn mang cảm giác sợ sệt. Tuy nhiên, điều đặc biệt lưu ý là việc bạo lực trẻ em ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc hình thành và phát triển nhân cách của trẻ. Tất cả những hành động như đánh đập, vùi dập, khủng bố, làm nhục đều khiến đứa trẻ thiếu tự tin, rụt rẻ, luôn trong trạng thái thảng thốt.
Bị bạo lực trẻ em dần dần hình thành một nhân cách nhút nhát, tự ti, thiếu sự khẳng định mình khi mà trong cuộc sống có biết bao điều cần khẳng định bản thân mỗi người. Thử thách trong cuộc sống là rất nhiều. Riêng học tập cũng đã là một chuỗi thử thách nặng nề. Nếu suốt ngày bị đánh đập, chửi bới, nhiếc móc, chắc chắn trẻ sẽ bị ảnh hưởng rất lớn tinh thần.
Một đứa trẻ không được yêu thương, làm sao biết yêu thương? Một đứa trẻ chịu sự giáo dục bằng roi vọt dễ có hành vi độc ác khi trưởng thành. Biểu hiện lúc nhỏ của trẻ có thể đơn giản là hung bạo, hay cáu gắt, khó tính, nhưng khi lớn lên, trẻ có thể trở thành một con người cục cằn, lỗ mãng và độc ác. Sống trong môi trường không lành mạnh, bị bạo hành hoặc chứng kiến sự bạo hành, trẻ sẽ có quan niệm sống lệch lạc, không biết tôn trọng người khác và cũng không biết tôn trọng chính bản thân mình. Bạo lực trẻ em cũng ảnh hưởng đến sự thành công trong tương lai của trẻ.
Trước hết, những cách giáo dục phản giáo dục, giáo dục sai phương pháp là một tác nhân quan trọng khiến trẻ không thích đến trường, không thích đi học. Khi không thích học, trẻ không thể tiếp thu kiến thức. Điều này rất tai hại.