Chương 1: Những van dé lý luận về nguyên tắc suy đoán vô tội. Chương 2: Việc thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trên phương diện lập pháp. Chương 3: Thực trạng thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội và một số kiến nghi. NOI DUNG CHUONG 1: NHUNG VAN DE LY LUẬN VE NGUYEN TAC SUY DOAN VO TOI 1.1 Khai niệm, nội dung, ý nghĩa của nguyên tắc suy đoán vô tội 1.1 Khái niệm nguyên tắc suy đoán vô tội Thuật ngữ “suy đoán” bắt nguồn từ tiếng Latin “praesumptino” có nghĩa là giả định, hay trong tiếng Anh “presump” được hiểu là coi van dé, hiện tượng nao đó là đúng đắn cho đến khi chưa có lý do dé bác bỏ van đề, hiện tượng đó.
Trong từ điển Longman ở lĩnh vực luật “presump” được hiểu là “chấp nhận một diéu gì đó là đúng cho đến khi nó được chứng minh là không đúng ”. 9 Suy đoán vô tội xuất hiện lần đầu trong Bộ luật cô Manu của Ân Độ nhưng cội nguồn của nguyên tắc suy đoán vô tội được xem là có từ thời La Mã cô đại và được thé hiện trong bản tóm lược Luật La Mã với nội dung: “Chứng minh là công việc thuộc về anh ta T— người khẳng định chứ không phải là người phủ định”. Tuy vậy, suy đoán vô tội chỉ được chính thức được xem như một nguyên tắc mang tính pháp lý khi luật gia người Pháp Jean Lemonie dé xuất việc ủng hộ cho một cách suy luận mang tính pháp ly rằng “hdu hết mọi người không phải là tội phạm ”. Suy đoán vô tội được ví như là nguyên tắc “vàng” trong tố tụng hình hình sự, một thành tựu vĩ đại của văn minh nhân loại trong việc bảo vệ quyền con người.
Nguyên tắc này được quy định trong các văn kiện quốc tế về nhân quyền như Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền 1789 của Cộng hòa Pháp; Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền năm 1948; Công ước quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị năm 1966;. Hiện nay, khi đứng trước yêu cầu bảo vệ quyền con người và xu thế hội nhập quốc tế ngày càng mạnh mẽ, suy đoán vô tội - một trong những nguyên tắc cơ bản của TTHS đã được ghi nhận và áp dụng rộng rãi trong nền tư pháp của nhiều quốc gia văn minh, trong đó có Việt Nam. Theo từ điển Tiếng Việt “suy đoán” có nghĩa là: “đoán ra diéu chưa biết, căn cứ vào những diéu đã biết và những giả định. Thuật ngữ này được hiểu là sự khang định một vấn đề nào đó là đúng cho đến khi chưa bị bác bỏ.
“Vô tội” có nghĩa là: “không có t6i’*. Suy đoán vô tội được hiểu là sự phán đoán, kết luận về sự vô tội của một người trên cơ sở phân tích những thông tin giả định. Một người chưa bị coi là có tội từ khi bị buộc tội cho tới khi có bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Nhà nước và xã hội nhìn nhận một công dân với đầy đủ các quyền và nghĩa vụ do pháp luật quy định, cho đến khi người đó chưa bị kết án bởi một bản án có hiệu lực pháp luật.
Điều này thé hiện sự tôn trọng danh dự nhân phẩm của Nhà nước đối với con nguoi. Nguyên tắc suy đoán vô tội trong TTHS là những tư tưởng chủ dao, co bản mang tính xuất phát điểm, là cơ sở cho việc xây dựng va áp dụng pháp luật tô tụng hình sự bao 3 25 trang 884 Từ điển Tiếng Việt. 4 25 trang 108 Từ điển Tiếng Việt. 10 đảm người bị buộc tội có quyền được coi là không có tội cho tới khi lỗi của người đó được chứng minh theo pháp luật.
Pháp luật Việt Nam đã tiếp thu tư tưởng tiễn bộ và ghi nhận nguyên tắc suy đoán vô tội như sau: Tại thông tư số 2225-HCTP ngày 24/10/1956 quy định về chan chỉnh việc thực hiện quyền bào chữa của bị can của Bộ Trưởng Bộ Tư Pháp đã đề cập đến nội dung chủ yếu của nguyên tắc suy đoán vô tội: “#rước khi tuyên án bị can phải được coi như người vô tội ” và “không nên có định kiến rằng người bị truy tô nhất định có tội mà đối xử như với người có tội; bị can trước khi tuyên án được coi như vô tội dé Tòa án có thải độ hoàn toàn khách quan.” Ngày 24/9/1982, Việt Nam gia nhập Công ước quốc tế về các Quyền dân sự và chính trị, thể hiện sự cam kết của Việt Nam trong việc bảo đảm quyền con người nói chung và thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội nói riêng. Sau đó, tại Điều 10 Bộ luật TTHS năm 1988 quy định: “Không ai có thể bị coi là có tội và phải chịu hình phạt, khi chưa có bản án kết tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật”. Hiễn pháp 1992 kế thừa và khăng định lại tinh thần suy đoán vô tội một lần nữa tại Điều 72: “Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật”. Trong Hiến pháp sửa đổi bổ sung năm 2001 nội dung của nguyên tắc suy đoán vô tội được quan tâm hơn và được quy định tại Điều 72 Chương V của Hiến pháp với tên gọi của chương là “Quyên và nghĩa vụ cơ bản của công đân”.
Tương tự như vậy, BLTTHS năm 2003 ra đời và cũng tiếp tục kế thừa phát huy những thành tựu của các Bộ luật trước, quy định rõ ràng hơn tại Điều 9, theo đó "Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật”. Tại Điều 10 BLTTHS năm 2003 “Xác định sự thật cua vụ an” cũng quy định rõ trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan THTT, bi can, bi cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội. Như vậy, cho đến trước Hiến pháp năm 2013, pháp luật Việt Nam có quy định về nguyên tắc suy đoán vô tội nhưng chưa được cụ thể và chưa bao hàm hết nội dung cơ bản của nguyên tắc suy đoán vô tội. Mặt khác, về mặt hình thức thì cả trong Hiến pháp và Bộ luật Tố tụng hình sự cũng chưa có điều nào có tên gọi “suy đoán vô tội”.
Ngay cả cụm từ “suy đoán vô tội” cũng chưa được quy định một cách chính thức trong văn bản quy phạm pháp luật mà mới chỉ được thê hiện trong các công trình nghiên cứu khoa học hoặc các văn bản, các cuộc trao đối, hội thảo có tính phân tích, bình luận, diễn giải. Hiến pháp 11 năm 2013 đánh dau bước phát triển mới trong quy định về nguyên tắc suy đoán vô tội “7. Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng mình theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. ” BLTTHS năm 2015 hiện hành đã tiếp thu những tư tưởng tiến bộ của các văn bản pháp luật trước, thé chế hóa quy định của Hiến pháp năm 2013 về bảo đảm quyền con người, đã khái quát thành nguyên tắc suy đoán vô tội tại Điều 13 BLTTHS năm 2015 như sau: “Điêu 13.
Suy đoán vô tội: Người bị buộc tội được coi là không có lội cho đến khi được chứng mình theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Toa an đã có hiệu lực pháp luật. Khi không du và không thể làm sang to căn cứ dé buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì cơ quan, người có thẩm quyên tiễn hành tô tụng phải kết luận người bị buộc tội không có tội. ” BLTTHS năm 2015 lần đầu tiên ghi nhận suy đoán vô tội là một nguyên tắc chính thức có ý nghĩa quan trọng, là bước tiến lớn trong việc bảo vệ con người trong hoạt động tư pháp hình sự.2 Nội dung nguyên tắc suy đoán vô tội Suy đoán vô tội được xem là nguyên tắc nền tảng trong tư pháp hình sự, định hướng cho toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự, thiếu nó chúng ta không thé có một nên tu pháp công băng, nhân đạo và văn minh. BLTTHS năm 2015 lần đầu tiên quy định nguyên tắc suy đoán vô tội khi trước đó BLTTHS năm 2003 hay BLTTHS năm 1998 đều chưa đề cập rõ nguyên tắc này.
Điều 13 BLTTHS năm 2015 quy định về nguyên tắc suy đoán vô tội như sau: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết toi của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Khi không đu và không thể làm sảng tỏ căn cứ dé buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì cơ quan, người có thẩm quyên tiễn hành tô tụng phải kết luận người bị buộc tội không có toi.” Từ quy định trên của BLTTHS năm 2015 nhóm tác giả có nhận thấy rằng nguyên tắc suy đoán vô tội bao gồm hai nhóm nội dung. Những nội dung này cũng chính là những 12 đòi hỏi, yêu cầu là điều kiện cần và đủ mà nếu thiếu đi chúng thì một người bị buộc tội phải được coi là không có tội.1 Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định và có bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Một là, người bị buộc tội có quyền được suy đoán là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định.
Day là nội dung quan trong cua nguyên tắc suy đoán vô tội. Nguyên tắc này khăng định răng dù đang bị buộc tội, phải tham gia vào quá trình tố tụng và chịu sự hạn chế nhất định về quyền nhưng người bị buộc tội vẫn được suy đoán vô tội cho đến xuất hiện những tình tiết và sự kiện nhất định - đó là bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của tòa án. Tòa án là cơ quan có thâm quyền duy nhất tuyên bố một người nao đó là phạm tội và áp dụng trách nhiệm hình sự đối với họ mà không một cơ quan nào có thâm quyền điều tra hay truy t6 được thực hiện. Việc quy định thẩm quyền của Tòa án như vậy đã đưa đến nhận thức và hành động mới mẻ trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, đó là việc khách quan trong việc thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm cũng như việc đối xử công băng với người bị tình nghi phạm tội.