CHƯƠNG I: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về hiện trạng ô nhiễm nước do kim loại nặng 1.1 Vấn đề ô nhiễm nguồn nước Nước là nguồn tài nguyên vô giá và cần thiết cho mọi sinh vật trên trái đất bao gồm cả thực vật, động vật và con người để duy trì sự sống, do đó việc quan tâm và bảo vệ nguồn nước là vấn đề tất yếu [1]. Hệ thống cung cấp nước sạch và xử lý nước thải an toàn được xem là một trong những mục tiêu để phát triển bền vững. Đây còn là một nhiệm vụ mang tính thử thách rất lớn mà con người phải đối mặt trong thế kỷ XXI.
Bởi lẽ, sự phát triển nhanh chóng của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa mà không quy hoạch cẩn thận và toàn diện dẫn đến sự thay đổi khí hậu và sự ô nhiễm gia tăng do ảnh hưởng từ nguồn nước thải công nghiệp và nước thải sinh hoạt. Hiện nay,chất lượng nước đã bị sụt giảm đến mức báo động trên toàn thế giới [2]. Bên cạnh vấn đề ô nhiễm hóa chất hữu cơ và vi sinh vật, ô nhiễm ion kim loại nặng trong nước đã xuất hiện và trở thành một trong những vấn đề môi trường đáng lo ngại nhất trong những thập kỷ gần đây [3]. Ví dụ điển hình cho việc ô nhiễm ion kim loại nặng là sự cố Hinckley, giữa năm 1952 và 1966 Pacific Gas và Electric đã sử dụng Cr(VI) để chống ăn mòn trong hệ thống tháp giải nhiệt.
Nước từ hệ thống này được thải vào các ao không có lưới chắn, cuối cùng làm ô nhiễm nguồn nước ngầm và ảnh hưởng đến khu vực rộng 3,2 x 1,6 km gần nhà máy. Sau khi bị nhiễm vào nguồn cung cấp nước uống, Cr(VI) đã khiến rất nhiều cư dân trong khu vực nhập viện với các biểu hiện bất thường về sức khỏe và làm tăng các trường hợp mắc bệnh ung thư vú, bệnh Hodgkin, sảy thai, khối u thận và buồng trứng cũng như ung thư phổi, não và đường tiêu hóa trong cộng đồng. Việc khắc phục ô nhiễm nước ngầm đã được tiến hành vào năm 2013 và cho đến nay đã tiêu tốn hơn 750 triệu đô la Mỹ [4].1 Các nguồn kim loại nặng phát thải vào môi trường nước [5] Tài liệu Ngành công nghiệp Kim loại tham khảo Khai thác mỏ Cd, Cu, Ni, Cr, Co, Zn [6] Phân bón Cd, Cr, Mo, Pb, U, V, Zn [7] Chất thải rắn và bùn thải Zn, Cu, Ni, Pb, Cd, Cr, As, Hg [8] Chuyên ngành hợp kim và thép Pb, Mo, Ni, Cu, d,As,Te,U,Zn [9] Bãi rác Zn, Cu, Cd, Pb, Ni, Cr, Hg [10] Điện, điện tử Pb, Cd, Hg, Pt, Cu, Cr, As, Ni, Mn [11] Mạ điện Cr, Ni, Zn, Cu [12] Sơn và bột màu Pb, Cr, As, Ti, Ba, Zn [13] 1.2 Nguồn phát thải kim loại nặng vào nước Kim loại đã tồn tại trên Trái đất từ rất lâu và gần 75% tổng số nguyên tố trong bảng tuần hoàn được phân loại là kim loại. Tuy nhiên, thuật ngữ “kim loại nặng” vẫn chưa rõ ràng.
Có thể hiểu một cách đơn giản, kim loại nặng có mật độ lớn hơn 5 g. Kim loại nặng được sử dụng rộng rãi trong mọi khía cạnh của cuộc sống chúng ta, từ các thiết bị điện tử, máy móc,. Kết quả dẫn đến việc rất nhiều ion kim loại nặng có thể xâm nhập vào nước từ nhiều nguồn nhân tạo khác nhau cũng như từ quá trình phong hóa, địa hóa tự nhiên của đất và đá [15]. Sự hiện diện của ion kim loại nặng trong nước thải chủ yếu phụ thuộc vào sự phát triển của công nghiệp và các hoạt động của con người như công nghiệp mạ và mạ điện, công nghiệp hóa chất, luyện kim, dệt may, lọc dầu, thuộc da, nhựa, khai thác mỏ, sản xuất pin, sơn và bột màu, công nghiệp giấy và bột giấy,.
Những kim loại nguy hiểm hàng đầu bao gồm Cd, Cu, Ni, Cr, Co, Zn và Pb (Bảng 1.3 Ảnh hưởng của kim loại nặng đến môi trường và sức khỏe con người Một số ion kim loại nặng cần thiết cho thực vật và động vật ở mức độ vi lượng tuy nhiên ở nồng độ cao hơn sẽ tạo ra một loạt các ảnh hưởng tiêu cực [16]. Nồng độ ion kim loại nặng trong nước thải cao sẽ xâm nhập vào môi trường, gây nguy hiểm cho cả sức khỏe con người và hệ sinh thái vì các ion kim loại nặng không thể phân hủy thành các sản phẩm vô hại, trái ngược với các chất ô nhiễm hữu cơ, phần lớn trong số đó có thể phân hủy sinh học, không gây hại cho môi trường [17]. Ion kim loại nặng trong nước có thể không phải là nguyên nhân trực tiếp gây phơi nhiễm cho con người, nhưng là nguyên nhân chính gây ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm. Con người có thể không sử dụng những nguồn nước bị ô nhiễm này.
Tuy nhiên, ion kim loại nặng hòa tan trong môi trường nước và do đó có thể dễ dàng được hấp thụ bởi các sinh vật sống khác, sự gia tăng và tích lũy như vậy cuối cùng sẽ truyền các chất ô nhiễm cho con người và gây ra các rối loạn sức khỏe nghiêm trọng. Những kim loại này sẽ được thực vật hấp thụ và tích tụ trong các mô thực vật, những động vật ăn phải những cây bị ô nhiễm hay uống phải nguồn nước bị ô nhiễm sẽ tích tụ ion kim loại nặng trong các mô và sữa của chúng [18]. Có thể thấy được tất cả các sinh vật khác nhau sống trong một hệ sinh thái nhất định sẽ có khả năng bị nhiễm kim loại nặng dọc theo chuỗi thức ăn của chúng. Khi cơ thể tích lũy hàm lượng lớn kim loại nặng sẽ gây nên nhiều biến chứng nặng nề.
Điển hình là tình trạng tổn thương não, co rút các bó cơ. Mặt khác, kim loại nặng khi tiếp xúc với màng tế bào sẽ ảnh hưởng đến quá trình phân chia DNA dẫn đến thai lưu, dị dạng, quái thai gây ảnh hưởng nặng nề cho thế hệ sau [19, 20]. Ngoài ra, kim loại với nồng độ cao dễ gây cản trở quá trình trao đổi chất trong cơ thể. Từ đó, việc hấp thụ chất dinh dưỡng và quá trình bài tiết cũng trở nên khó khăn hơn.
Khiến sự sinh trưởng và phát triển bị kìm hãm. Lâu ngày sẽ làm rối loạn tiêu hóa, rối loạn chức năng hệ thống thần kinh, rối loạn tim mạch,…có thể gây ra tình trạng khô miệng, đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy, rối loạn sắc tố da,… thậm chí, nhiều trường hợp nặng có thể dẫn đến lở loét chân tay, tiểu đường, mắc bệnh tim mạch hay viêm bàng quang [21]. 2 Các triệu chứng và bệnh lý gây ra bởi một số kim loại theo WHO [16] Kim loại Tài liệu Triệu chứng và bệnh lý nặng tham khảo Gây ra bệnh khí phế thũng, tăng huyết áp, bệnh thận, đái Cd [22] tháo đường, dị tật xương Dị ứng, phát ban da, kích ứng mũi, chảy máu cam, loét dạ Cr dày, suy yếu hệ thống miễn dịch, tổn thương thận và gan, [23] ung thư Tê liệt, tiêu chảy, kích ứng phổi, khuyết tật xương, hạ huyết Co [24] áp, thay đổi tế bào di truyền Bệnh Menkes, Wilson, Alzheimer, Parkinson, tổn thương Cu [25] mắt và gan, nôn mửa, chuột rút, co giật Fe Bệnh Hemochromatosis, rối loạn mắt, ung thư và bệnh tim [26] Tổn thương hệ thống sinh sản, hệ thần kinh trung ương, gan Pb [27] và thận Bệnh thận, phổi và mắt, viêm da, rối loạn chức năng hệ thần Hg [28] kinh Rối loạn cảm xúc, tâm lý, cơ thể run rẩy và nhiễm trùng Mn [29] đường hô hấp Thiếu máu, tiêu chảy, bệnh não, viêm gan, tổn thương phổi Ni và thận, suy tiêu hóa, xơ phổi, phù thận, viêm da, rối loạn [30] chức năng hệ thần kinh Trầm cảm, rối loạn cảm xúc, suy hô hấp, chán ăn, tiêu chảy, Zn [31] đau đầu Bảng 1.2 tổng hợp các triệu chứng và bệnh lý phổ biến bởi kim loại [16]. Nhiễm độc kim loại nặng gây rối loạn chuyển hóa canxi và làm xuất hiện các bệnh lý về xương như loãng xương, xương yếu, dị dạng xương, đau nhức khớp xương, viêm khớp,… [32].
Mặt khác, kim loại nặng còn ảnh hưởng đến hệ hô hấp như viêm mũi, mất khứu giác [33]. Một số kim loại nặng còn có thể gây ra biến chứng ung thư, “Trung tâm nghiên cứu quốc tế về ung thư” (IARC) và “Cục bảo vệ môi trường Hoa Kỳ” (EPA) cho rằng kim loại nặng là tác nhân chính gây ung thư ở người [34]. Hơn thế nữa kim loại nặng 4 còn là nguyên nhân chủ yếu gây ô nhiễm môi trường, các kim loại này theo mưa ngấm vào đất, nước ngầm, nước mặt, chúng cực kỳ khó bị phân hủy sinh học so với các chất hữu cơ nên trở thành một thách thức lớn trong việc xử lý [35]. Các phương pháp xử lý ion kim loại nặng trong nước Qua nhiều quá trình nghiên cứu đã có rất nhiều công nghệ được ứng dụng trong thực tế để loại bỏ ion kim loại ra khỏi nước như kết tủa hóa học, lọc, trao đổi ion, keo tụ, điện hóa, màng sinh học hoặc hấp phụ bằng carbon hoạt tính,.
Nhưng thường việc áp dụng riêng lẻ các phương pháp này sẽ không đủ hiệu quả để xử lý đạt hàm lượng kim loại dưới ngưỡng cho phép. Ví dụ, theo quy chuẩn Việt Nam, hàm lượng đồng trong nước uống không được vượt quá 2 mg/L và dĩ nhiên nếu áp dụng phương pháp kết tủa hóa học sẽ không thể xử lý đạt dưới mức này [36]. Do đó đề tài được thực hiện với hy vọng đề xuất được một giải pháp kỹ thuật đáp ứng được mục tiêu xử lý các ion kim loại nặng trong nước với hiệu suất cao và chi phí thấp. Tuy nhiên để lựa chọn một công nghệ phù hợp đáp ứng nhu cầu đề ra phải phân tích và hiểu rõ các phương pháp, kỹ thuật hiện nay.
Vì vậy, một số quy trình công nghệ phổ biến dùng để xử lý ion kim loại nặng trong nước sẽ được đề cập và đánh giá như bên dưới.1 Quy trình hóa học Phương pháp kết tủa hóa học Kết tủa hóa học là một trong những phương pháp xử lý ion kim loại nặng phổ biến và phát triển mạnh trong nền công nghiệp xử lý nước thải, do tính khả thi cao về giá cả và công nghệ [18]. Thông thường, một số hóa chất được thêm vào để kết tủa các ion kim loại nặng, tạo ra kết tủa không hòa tan và lắng xuống. Hydroxides và sulfides là những ví dụ phổ biến về kết tủa hóa học, do có chi phí thấp và dễ ứng dụng [37].