Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình cháy rừng trên thế giới và ở Việt Nam 1. Tình hình cháy rừng trên thế giới Trước cách mạng công nghiệp, rừng trên thế giới chiếm khoảng 50% diện tích các lục địa, đến năm 1955 diện tích rừng này đã bị giảm đi một nửa. Tới năm 2020 diện tích rừng của thế giới còn khoảng 2,2 tỷ ha (bằng 1/6 diện tích bề mặt của trái đất).
Một trong những nguyên nhân cơ bản của sự mất rừng chính là do cháy rừng gây ra. Số liệu thống kê cho thấy, hàng năm trên thế giới trung bình có khoảng từ 10 - 15 triệu ha rừng bị cháy, có những năm con số này còn tăng gấp đôi. Những đám cháy rừng điển hình đã xảy ra ở một số nước như sau: - Ở Mỹ: Tại Miramichi và Maine (10/1825) cháy rừng đã thiêu huỷ 30.000 ha, số người thiệt mạng không xác định được; Tại Great Idaho (8/1911) cháy rừng đã thiêu huỷ 30.000 ha và 85 người thiệt mạng.000 ha và có ít nhất 60 người thiệt mạng. Trong hai năm 1993 - 1994 hàng nghìn vụ cháy rừng đã thiêu huỷ khoảng 1.
Riêng năm 2000 ở Mỹ đã bị cháy 2,8 triệu ha, đã phải chi phí tới 15 triệu USD/ngày trong vòng hơn 2 tháng [30]. - Ở Hy Lạp: Những đám cháy liên tục tại nước này từ năm 1998 tới tháng 7 năm 2000 đã gây nên sự quan tâm của thế giới. Riêng tháng 7 và tháng 8/1998 có tới 9.000 vụ cháy lớn nhỏ, thiêu huỷ khoảng 1.000 ha rừng và hàng trăm ngôi nhà bao quanh bao gồm cả bệnh viện, tiệm ăn, nhà máy, trường học…. Trong vòng vài tuần của tháng 7/2000 đã có tới 70.000 ha rừng bị cháy.
Tháng 9 đến tháng 10 năm 2007, Hy Lạp đã xảy ra vụ cháy rừng kéo dài hơn một tháng làm thiệt hại khoảng 120.000 ha rừng làm 60 người chết, thiệt hại về kinh tế khoảng 60 tỷ đô la [34]. - Ở Australia: Năm 1976 cháy rừng đã thiêu huỷ 1,7 triệu ha. Ngày 16/2/1983, một vụ cháy đã thiêu huỷ hơn 335.000 ha rừng và đồng cỏ ở Bang LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Victoria, làm chết 73 người, hơn 1.000 người bị thương và gây thiệt hại khoảng 450 triệu USD [27]. - Ở Trung Quốc: Năm 1987 có khoảng 3 triệu ha rừng đã bị cháy làm thiệt hại hàng tỷ đô la, 150 người thiệt mạng [45].
- Tại Khu vực Đông Nam Á: Theo số liệu thống kê của FAO, từ năm 2010 đến đầu năm 2020 có trên 10 triệu ha rừng và đất rừng trong khu vực bị cháy. Trong đó, In đô nê xia là nước thường xảy ra cháy rừng với thiệt hại lớn nhất. Cháy rừng tại In đô nê xia năm 2018 làm ô nhiễm không khí cả các nước trong khu vực [29]. Tình hình cháy rừng ở Việt Nam Theo báo cáo thông kê diễn biến tài nguyên rừng năm 2020 [1], Việt Nam có trên 14,8 triệu ha rừng (độ che phủ tương ứng là 43,8%), với 10,8 triệu ha rừng tự nhiên và 4 triệu ha rừng trồng.
Trong những năm gần đây diện tích rừng tăng lên, nhưng chất lượng rừng còn suy giảm, rừng nguyên sinh chỉ còn khoảng 15%, trong khi rừng thứ sinh nghèo kiệt chiếm gần 70% tổng diện tích rừng trong cả nước, đây là loại rừng dễ xảy ra cháy, hiện nay Việt Nam có khoảng 6 triệu ha rừng dễ cháy bao gồm: rừng thông, rừng tràm, rừng tre nứa, rừng khộp, rừng non khoanh nuôi tái sinh tự nhiên và rừng đặc sản…, Do diễn biến thời tiết ngày càng phức tạp và càng khó lường từ đó dẫn đến nguy cơ tiềm ẩn cháy rừng rất cao. Một số vụ cháy rừng điển hình và gây thiệt hại do cháy rừng gây ra ở Việt Nam trong những năm qua như sau [1]: Năm 2002, vụ cháy rừng Tràm ở vườn quốc gia U Minh Thượng (Kiên Giang) vườn quốc giaU Minh Hạ (Cà Mau) làm thiệt hại 6.703 ha rừng, chưa kể đến những tổn thất về tài nguyên, môi trường… chỉ tính riêng cho công tác chữa cháy đã lên tới 20 tỷ đồng.198 vụ cháy rừng, thiệt hại 15.125 ha rừng tự nhiên và 11.423 ha rừng trồng), giá trị lâm sản thiệt hại ước tính khoảng 290 tỷ đồng, chưa kể hàng chục tỷ đồng chi phí chữa cháy và chi phí để phục hồi phục hồi rừng. Ngày 27/3/2006, tại Mù Cang Chải (Yên Bái), cháy 21,5 ha rừng trồng, thiệt hại 100%. Ngày 17/3/2006, tại Thanh Thuỷ (Hà Giang) cháy 25,1 ha rừng đặc dụng, thiệt hại 100% [1].
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Năm 2017, đã xẩy ra 10 vụ cháy rừng ở Công ty rừng nguyên liệu giấy Miền Nam tại 3 huyện Sa Thầy, Ngọc Hồi và Đắc Tô tỉnh Kon Tum, đã làm cháy 15.000 ha rừng trồng đã 5 năn tuổi, tổng thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng. Năm 2007, Vụ cháy rừng tự nhiên ở Trạn Tấu- Yên Bái, đã thiêu trụi khoảng 1200 ha rừng nguyên sinh quí hiếm. Mùa khô cuối năm 2018 đầu năm 2019, cả nước đã xẩy ra 600 vụ cháy rừng lớn nhỏ, có ngày xẩy ra 34 vụ cháy ở cả ba miền Bắc - Trung - Nam, điển hình là vụ cháy vườn quốc gia Hoàng Liên Sơn làm thiệt hại 1000 ha rừng, cháy rừng thường xẩy ra nhiều tỉnh miền núi phía bắc như: Hà Giang, Yên Bái, Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình, Bắc Cạn, ngoài ra cháy rừng còn xẩy ra ở các tỉnh Miền Trung-Tây Nguyên như: Tỉnh Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Bình, Kon Tum. Thiệt hại do cháy rừng mùa khô cuối năm 2018 và đầu năm 2019 khoảng 12.
Tổng hợp tình hình cháy rừng ở Việt Nam trong một số năm gần đây được thống kê ở bảng 1.1: Tổng hợp tình hình cháy rừng ở Việt Nam từ năm 2010 - 2020 Cháy Tổng cháy Cháy rừng Tổng số rừng diện tích TT Năm tự nhiên vụ cháy trồng rừng kinh tế (ha) (ha) (ha) 1 2010 3.464 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Cháy rừng ở Tây nguyên Từ bảng số liệu (1.1) ta có thể thấy trung bình mỗi năm ở Việt Nam xảy ra 1.871 vụ cháy rừng, gây thiệt hại 1.547 ha rừng tự nhiên và 799 ha rừng trồng. Hiện nay, nạn cháy rừng đang trở thành vấn đề nghiêm trọng đối với mọi quốc gia trên thế giới, đặc biệt những nước có diện tích rừng lớn. Vì vậy, hạn chế nạn cháy rừng và bảo vệ môi trường sống của cả nhân loại là nhiệm vụ cấp bách không phải chỉ của một quốc gia nào mà của toàn thế giới. Đặc điểm và điều kiện hoạt động của các thiết bị chữa cháy rừng Cháy rừng thường xảy ra vào mùa khô, nên nguồn nước phục vụ cho công tác chữa cháy rừng là rất hạn chế, từ đó các thiết bị chữa cháy rừng sử dụng tác nhân chữa cháy là nước không phù hợp, không phát huy được hiệu quả chữa cháy.
Từ đặc điểm này cần thiết phải có thiết bị chữa cháy rừng với tác nhân chữa cháy tại chỗ như không khí, đất cát. Cháy rừng diễn ra trên diện tích rộng lớn, đòi hỏi các thiết bị chữa cháy rừng phải có tính cơ động cao dễ di chuyển để phục vục cho công tác khi dập lửa, mặt khác rừng bị cháy chủ yếu là rừng có độ dốc lớn, địa hình phức tạp, không có đường giao thông. Từ đặc điểm này cần thiết phải có thiết bị chữa LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 cháy rừng có tính cơ động cao, gọn nhẹ, có thể di chuyển, mang vác trên địa hình độ dốc lớn, phức tạp, không có đường giao thông. Nguồn nhiệt do đám cháy rừng tạo ra lớn, chiều cao ngọn lửa lớn, bức xạ nhiệt lớn, tốc độ lan tràn đám cháy nhanh.
Những đặc điểm này đòi hỏi thiết bị chữa cháy rừng phải đáp ứng được yêu cầu là hiệu quả dập lửa cao, năng suất dập lửa lớn, giảm thiểu ảnh hưởng đến sức khỏe của người vận hành thiết bị.2: Chữa cháy rừng bằng máy phun đất cát 1. Khái quát về công nghệ chữa cháy rừng Cháy rừng là một thảm họa thiên nhiên mà bất cứ quốc gia nào trên thế giới đều phải quan tâm, chú trọng đầu tư nghiên cứu, ứng dụng các kỹ thuật phòng, chữa cháy và chế tạo các thiết bị chuyên dụng để chữa cháy rừng nhằm hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại do cháy rừng gây ra. Đặc điểm của cháy rừng là xảy ra trên một diện tích rộng lớn, điều kiện địa hình phức tạp, xa nguồn nước, tốc độ lan tràn của ngọn lửa lớn, do vậy việc chữa cháy rừng có đặc điểm riêng khác với chữa cháy dân dụng và công LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Việc áp dụng các thiết bị chữa cháy công nghiệp và dân dụng vào chữa cháy rừng là không có hiệu quả và không phù hợp [4].
Có nhiều công trình nghiên cứu công nghệ chữa cháy rừng trên thế giới, theo tài liệu [5], căn cứ vào đặc điểm của vật liệu cháy trong rừng người ta chia cháy rừng thành 3 loại: Cháy trên mặt đất (cháy thảm cỏ cây bụi, lá khô), cháy trên tán cây (cháy dây leo, cành lá trên cây), cháy ngầm (cháy lớp than bùn). Với mỗi một loại cháy rừng, mỗi một loại địa hình thì cần có các công nghệ và thiết bị chữa cháy cho phù hợp. Theo tài liệu [37], hiện nay các nước trên thế giới đang sử dụng công nghệ chữa cháy rừng trực tiếp và gián tiếp như sau: * Công nghệ chữa cháy rừng trực tiếp Ngăn không cho ôxy tiếp xúc với vật cháy, kỹ thuật sử dụng phương pháp này là dùng nước, hoá chất hoặc dùng đất cát phủ lên vật cháy, phương pháp này thích hợp ở giai đoạn đầu của quá trình cháy. Hạ nhiệt độ của đám cháy xuống dưới điểm cháy, kỹ thuật sử dụng là dùng nước, không khí thu nhiệt của đám cháy để hạ nhiệt độ của đám cháy xuống dưới điểm cháy thì đám cháy bị dập tắt.
* Công nghệ chữa cháy rừng gián tiếp Cách ly vật liệu cháy: Mục đích của phương pháp này là cách ly triệt để giữa vật liệu đã cháy với vật liệu chưa cháy để cho đám cháy không cháy lan ra xung quanh. Kỹ thuật thực hiện phương pháp này là làm các băng trắng hoặc phun nước, hoá chất làm cho vật liệu cháy khó cháy hoặc không cháy được. Căn cứ vào địa hình, loại rừng, loại thực bì, tác nhân chữa cháy, phương pháp dập lửa, điều kiện kinh tế của các nước khác nhau mà áp dụng các công nghệ và thiết bị chữa cháy khác nhau. Hầu hết các nước trên thế giới việc chữa cháy rừng do lực lượng chữa cháy chuyên nghiệp đảm nhận, có trang thiết bị chuyên dụng, được đào tạo về công nghệ, kỹ thuật và chiến thuật chữa cháy rừng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
