Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu thành phần loài và phân bố da gai tại vịnh Hạ Long, Quảng Ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thành phần loài và phân bố da gai tại khu vực ven biển vịnh Hạ Long, Quảng Ninh, cung cấp thông tin quý giá về sinh thái.

• Tác giả: Nguyễn Văn Minh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Mạnh Hà
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Loài Và Phân Bố Da Gai Tại Vịnh Hạ Long, Quảng Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ NGÀNH DA GAI
• 1.1. Ngành Da gai (Echinodermata) là nhóm động vật không có xương sống
• 1.2. Giới thiệu về 5 lớp thuộc nghành Da gai
• 1.2.1. Lớp Sao biển (Asteroidea)
• 1.2.2. Lớp Huệ biển (Crinoidea)
• 1.2.3. Lớp Cầu gai (Echinoidea)
• 1.2.4. Lớp Hải sâm (Holothuroidea)
• 1.2.5. Lớp Đuôi rắn (Ophiuroidea)
• 1.3. Các đặc trưng sinh học của da gai
• 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.2. Phương pháp kế thừa
• 2.3. Phương pháp khảo sát, thu mẫu ngoài thực địa
• 2.4. Phương pháp định loại nhóm da gai
• 2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. THÀNH PHẦN LOÀI DA GAI Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Thành phần loài
• 3.1.2. Một số loài da gai thường gặp khu vực nghiên cứu
• 3.2. CẤU TRÚC THÀNH PHẦN DA GAI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Đa dạng cấu trúc thành phần loài Da gai khu vực nghiên cứu
• 3.2.2. Mối tương quan thành phần loài giữa các điểm nghiên cứu
• 3.3. CHỈ SỐ TƯƠNG ĐỒNG
• 3.3.1. Chỉ số tương đồng thành phần loài ở khu vực nghiên cứu
• 3.3.2. Chỉ số tương đồng giữa khu vực nghiên cứu và các khu vực lân cận
• 3.3.3. Chỉ số tương đồng giữa khu vực nghiên cứu và các khu vực khác
• 3.4. Đặc điểm phân bố
• 3.4.1. Phân bố theo cấu trúc nền đáy
• 3.4.2. Phân bố theo độ sâu
• 3.5. GIÁ TRỊ BẢO TỒN
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thành phần loài da gai

Nghiên cứu về thành phần loài da gai tại vịnh Hạ Long, Quảng Ninh cho thấy sự đa dạng sinh học phong phú của nhóm động vật này. Theo tài liệu, có khoảng 13 loài da gai được ghi nhận trong khu vực nghiên cứu. Các loài này bao gồm sao biển, cầu gai, hải sâm và đuôi rắn. Mỗi loài đều có những đặc điểm sinh học và sinh thái riêng biệt, đóng góp vào sự đa dạng của hệ sinh thái biển. Đặc biệt, sao biển Linckia laevigata và cầu gai Diadema setosum là hai loài thường gặp nhất. Chúng không chỉ có vai trò quan trọng trong cấu trúc quần xã sinh vật mà còn ảnh hưởng đến chất lượng môi trường nước biển. Việc đánh giá thành phần loài giúp xác định được mức độ phong phú và sự phân bố của các loài da gai, từ đó có thể đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh học của loài da gai

Các loài da gai có những đặc điểm sinh học đặc trưng như cấu trúc cơ thể đối xứng tỏa tròn và khả năng tự vệ bằng các gai nhọn. Chúng thường sống ở các vùng đáy biển khác nhau, từ vùng triều đến độ sâu lớn. Đặc biệt, hải sâm Holothuria atra có khả năng sống ở độ sâu lên đến 8000m. Sự phân bố của các loài này không chỉ phụ thuộc vào điều kiện môi trường mà còn vào sự tương tác với các loài khác trong hệ sinh thái. Việc nghiên cứu đặc điểm sinh học của chúng giúp hiểu rõ hơn về vai trò của da gai trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái biển.

II. Phân bố da gai tại vịnh Hạ Long

Phân bố của các loài da gai tại vịnh Hạ Long rất đa dạng và phong phú. Các nghiên cứu cho thấy sự phân bố này không đồng đều, phụ thuộc vào nhiều yếu tố như cấu trúc nền đáy, độ sâu và điều kiện môi trường. Các loài da gai thường tập trung ở những khu vực có đáy cứng và nhiều đá ngầm, nơi cung cấp môi trường sống lý tưởng cho chúng. Chỉ số tương đồng giữa các điểm nghiên cứu cho thấy sự phân bố của các loài da gai có sự khác biệt rõ rệt. Điều này cho thấy sự ảnh hưởng của hệ sinh thái biển đến sự phân bố của chúng. Việc hiểu rõ về phân bố của các loài da gai không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn hỗ trợ trong việc phát triển các hoạt động kinh tế bền vững tại khu vực.

2.1. Đặc điểm phân bố theo cấu trúc nền đáy

Phân bố của các loài da gai tại vịnh Hạ Long có sự liên quan chặt chẽ với cấu trúc nền đáy. Các loài như cầu gai và hải sâm thường xuất hiện nhiều ở những khu vực có đáy cứng, trong khi sao biển lại phân bố rộng rãi hơn ở các khu vực có đáy mềm. Sự phân bố này không chỉ phản ánh sự thích nghi của các loài với môi trường sống mà còn cho thấy vai trò của chúng trong việc duy trì cấu trúc của quần xã sinh vật đáy. Việc nghiên cứu đặc điểm phân bố theo cấu trúc nền đáy giúp xác định được các khu vực cần được bảo tồn và quản lý hiệu quả.

III. Giá trị bảo tồn và ứng dụng

Nghiên cứu về thành phần loài và phân bố da gai tại vịnh Hạ Long không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn sinh vật biển. Các loài da gai đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái và chất lượng môi trường nước. Việc bảo tồn các loài này sẽ góp phần bảo vệ hệ sinh thái biển, đồng thời hỗ trợ cho các hoạt động kinh tế như du lịch sinh thái và khai thác thủy sản bền vững. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ, bao gồm việc quản lý nguồn lợi và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của biodiversity trong việc phát triển bền vững.

3.1. Tác động môi trường và bảo tồn

Sự phát triển đô thị hóa và công nghiệp hóa đang gây áp lực lớn lên các hệ sinh thái biển, bao gồm cả các loài da gai. Việc nghiên cứu và đánh giá tác động của các hoạt động này là rất cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Các biện pháp bảo tồn không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên cho thế hệ tương lai. Việc thực hiện các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn sinh vật cũng là một phần quan trọng trong chiến lược bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vịnh Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh, với diện tích 1553 km² và gần 2000 đảo lớn nhỏ, là một trong những di sản thiên nhiên thế giới được UNESCO công nhận từ năm 1994. Khu vực này nổi bật với đa dạng sinh học phong phú, bao gồm 185 loài thực vật phù du, 140 loài động vật phù du, 300 loài nhuyễn thể, 200 loài giun nhiều tơ, 13 loài da gai và 326 loài động vật tự du. Ngành da gai (Echinodermata) đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc quần xã sinh vật đáy biển, góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái và hỗ trợ phát triển kinh tế thủy sản cũng như du lịch tại vùng biển này.

Nghiên cứu tập trung vào thành phần loài và phân bố của ngành da gai tại Vịnh Hạ Long nhằm đánh giá đa dạng sinh học và cung cấp dữ liệu định lượng phục vụ công tác bảo tồn và phát triển bền vững. Thời gian khảo sát chính thức diễn ra vào tháng 6 năm 2021, với phạm vi nghiên cứu bao gồm nhiều điểm khảo sát trong khu vực vịnh. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần làm rõ thành phần loài da gai tại vùng biển này mà còn giúp nhận diện các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến phân bố của chúng, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

Các chỉ số môi trường như pH, độ muối, nhiệt độ, hàm lượng oxy hòa tan và tổng chất rắn lơ lửng được đo đạc chi tiết, phản ánh điều kiện tự nhiên đa dạng và biến động theo mùa tại Vịnh Hạ Long. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ hệ sinh thái biển, đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế thủy sản và du lịch sinh thái tại khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sinh thái biển và phân loại học ngành da gai, tập trung vào năm lớp chính: Crinoidea (huệ biển), Asteroidea (sao biển), Ophiuroidea (đuôi rắn), Echinoidea (cầu gai) và Holothuroidea (hải sâm). Các khái niệm chính bao gồm:

• Đa dạng sinh học: Đánh giá sự phong phú và phân bố các loài da gai trong hệ sinh thái biển.
• Chỉ số tương đồng Sorenson: Phân tích mức độ tương đồng thành phần loài giữa các điểm khảo sát.
• Ảnh hưởng môi trường: Tác động của các yếu tố hóa lý nước như pH, độ muối, nhiệt độ, oxy hòa tan đến sự phân bố và sinh trưởng của da gai.
• Phân loại học hình thái: Sử dụng đặc điểm hình thái giải phẫu ngoài và cấu trúc gai xương để xác định loài.

Khung lý thuyết này giúp hiểu rõ vai trò sinh thái của ngành da gai, đồng thời làm cơ sở cho việc phân tích dữ liệu và đánh giá kết quả nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kế thừa dữ liệu từ các công trình trước kết hợp khảo sát thực địa tháng 6/2021 tại Vịnh Hạ Long. Cỡ mẫu gồm 9 điểm khảo sát phân bố rộng khắp khu vực vịnh, với các phương pháp thu mẫu đa dạng:

• Thu mẫu ngoài thực địa: Sử dụng thiết bị lặn SCUBA để thu mẫu trực tiếp từ ven bờ đến độ sâu 10m, bơi theo đường ziczac nhằm thu thập tối đa các loài hiện diện.
• Thu mẫu định lượng: Dùng dây mặt cắt 100m trải song song với bờ ở các độ sâu 3-5m và 6-8m, đếm số lượng cá thể da gai trong diện tích 400 m².
• Thu mẫu đáy mềm: Sử dụng cuốc sinh học và cuốc Ponnar Grab để thu mẫu định lượng và định tính.
• Thu mẫu bằng lưới kéo: Kéo lưới với tốc độ 2-2,5 hải lý/giờ trong 5-10 phút để thu mẫu sinh vật đáy.

Mẫu vật được xử lý bằng dung dịch formol 10% và cồn 70%, sau đó chuyển về phòng thí nghiệm để phân tích. Phân loại loài dựa trên đặc điểm hình thái và cấu trúc gai xương, sử dụng các tài liệu chuyên ngành và phần mềm Primer 6 để tính chỉ số tương đồng Sorenson. Dữ liệu môi trường như pH, độ muối, nhiệt độ, DO, TSS được thu thập song song để phân tích mối liên hệ với phân bố loài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần loài da gai: Xác định được 12 loài thuộc 5 lớp da gai tại Vịnh Hạ Long, bao gồm các loài phổ biến như Amphipolis kochii, Ophiophragmus japonicus, Diadema setosum, Holothuria leucospilota. Số lượng loài tại các điểm khảo sát dao động từ 5 đến 11 loài, với điểm có đa dạng cao nhất là 11 loài.

2. Phân bố loài theo địa điểm: Các loài da gai phân bố không đồng đều, điểm khảo sát Hang Ba Hầm 1 và Hồ Tùng Ngón có số lượng loài cao nhất (11 và 10 loài). Một số loài như Amphipolis kochii và Ophiophragmus japonicus xuất hiện tại hầu hết các điểm khảo sát, cho thấy khả năng thích nghi rộng.

3. Chỉ số tương đồng Sorenson: Mức độ tương đồng thành phần loài giữa các điểm khảo sát dao động từ khoảng 50% đến trên 80%, phản ánh sự phân bố tương đối đồng nhất trong khu vực nghiên cứu nhưng cũng có sự khác biệt do điều kiện môi trường và cấu trúc đáy biển.

4. Ảnh hưởng của môi trường: Các thông số môi trường như pH dao động từ 7,33 đến 8,04, độ muối từ 8,9‰ đến 29‰, nhiệt độ nước từ 20,8°C đến 33,1°C, hàm lượng oxy hòa tan từ 5,1 đến 9,88 mg/l. Mùa mưa có tổng chất rắn lơ lửng (TSS) cao hơn mùa khô, ảnh hưởng đến độ trong của nước và có thể tác động đến phân bố loài da gai.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng và phân bố của ngành da gai tại Vịnh Hạ Long phản ánh điều kiện môi trường biển đa dạng và phức tạp. Mức độ tương đồng cao giữa các điểm khảo sát cho thấy quần thể da gai có sự liên kết sinh thái chặt chẽ, tuy nhiên sự khác biệt về số lượng loài tại một số điểm có thể do biến đổi môi trường cục bộ hoặc tác động của hoạt động con người.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, số lượng loài ghi nhận thấp hơn có thể do phạm vi khảo sát hạn chế và sự thay đổi môi trường sống do đô thị hóa, khai thác thủy sản và ô nhiễm. Các loài phổ biến như Diadema setosum và Holothuria leucospilota có khả năng thích nghi tốt với biến động môi trường, phù hợp với điều kiện pH, độ muối và nhiệt độ tại vịnh.

Dữ liệu môi trường cho thấy sự biến động theo mùa rõ rệt, đặc biệt là TSS và độ muối, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng và phân bố của da gai. Biểu đồ phân bố loài theo cấu trúc nền đáy và độ sâu có thể minh họa rõ mối quan hệ này, giúp nhận diện các khu vực ưu tiên bảo tồn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát đa dạng sinh học: Thiết lập hệ thống quan trắc định kỳ về thành phần loài và môi trường tại các điểm trọng yếu trong Vịnh Hạ Long nhằm phát hiện sớm các biến động và tác động tiêu cực, thực hiện trong vòng 1-2 năm, do các cơ quan quản lý môi trường và viện nghiên cứu thực hiện.

2. Bảo vệ và phục hồi môi trường sống: Áp dụng các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm, kiểm soát khai thác thủy sản và phát triển du lịch bền vững, tập trung vào các khu vực có đa dạng loài cao như Hang Ba Hầm và Hồ Tùng Ngón, thực hiện trong 3-5 năm, phối hợp giữa chính quyền địa phương và các tổ chức bảo tồn.

3. Phát triển nuôi trồng da gai: Khuyến khích nghiên cứu và ứng dụng kỹ thuật nuôi trồng các loài da gai có giá trị kinh tế như cầu gai và hải sâm nhằm giảm áp lực khai thác tự nhiên, nâng cao thu nhập cho ngư dân, triển khai trong 2-4 năm, do các viện nghiên cứu và doanh nghiệp thủy sản thực hiện.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình giáo dục, tuyên truyền về vai trò sinh thái và kinh tế của ngành da gai, thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản, thực hiện liên tục, do các tổ chức phi chính phủ và cơ quan truyền thông phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu sinh học biển: Cung cấp dữ liệu chi tiết về thành phần loài và phân bố ngành da gai, hỗ trợ các nghiên cứu tiếp theo về đa dạng sinh học và sinh thái biển.

2. Cơ quan quản lý môi trường và thủy sản: Là cơ sở khoa học để xây dựng chính sách bảo tồn, quản lý khai thác và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản tại Vịnh Hạ Long.

3. Ngư dân và doanh nghiệp thủy sản: Tham khảo thông tin về các loài da gai có giá trị kinh tế, hướng dẫn kỹ thuật nuôi trồng và khai thác hợp lý nhằm tăng hiệu quả kinh tế và bảo vệ nguồn lợi.

4. Nhà hoạch định chính sách du lịch sinh thái: Sử dụng dữ liệu về đa dạng sinh học và môi trường để phát triển các sản phẩm du lịch bền vững, góp phần bảo vệ cảnh quan và hệ sinh thái biển.

Câu hỏi thường gặp

1. Ngành da gai gồm những lớp nào và đặc điểm chính?
   Ngành da gai gồm 5 lớp chính: Huệ biển (Crinoidea), Sao biển (Asteroidea), Đuôi rắn (Ophiuroidea), Cầu gai (Echinoidea) và Hải sâm (Holothuroidea). Mỗi lớp có đặc điểm hình thái và sinh thái riêng, ví dụ cầu gai có gai dài bảo vệ, hải sâm có thân mềm dạng ống.

2. Phương pháp thu mẫu da gai trong nghiên cứu là gì?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp lặn SCUBA thu mẫu trực tiếp, dây mặt cắt để đếm cá thể, cuốc sinh học và lưới kéo để thu mẫu định lượng và định tính, đảm bảo thu thập đa dạng loài và dữ liệu phân bố chính xác.

3. Các yếu tố môi trường nào ảnh hưởng đến phân bố da gai?
   Các yếu tố như pH, độ muối, nhiệt độ nước, hàm lượng oxy hòa tan và tổng chất rắn lơ lửng ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phân bố của da gai. Ví dụ, độ muối thấp trong mùa mưa có thể làm giảm mật độ một số loài.

4. Tại sao số lượng loài da gai ghi nhận thấp hơn các nghiên cứu trước?
   Nguyên nhân có thể do phạm vi khảo sát hạn chế, thay đổi môi trường sống do đô thị hóa, khai thác thủy sản và ô nhiễm, làm giảm đa dạng sinh học tại một số khu vực.

5. Làm thế nào để bảo tồn ngành da gai hiệu quả tại Vịnh Hạ Long?
   Cần kết hợp giám sát đa dạng sinh học, kiểm soát khai thác, phục hồi môi trường sống, phát triển nuôi trồng và nâng cao nhận thức cộng đồng để bảo vệ nguồn lợi và duy trì cân bằng sinh thái.

Kết luận

• Xác định được 12 loài da gai thuộc 5 lớp tại Vịnh Hạ Long, với sự phân bố không đồng đều giữa các điểm khảo sát.
• Môi trường nước vịnh có biến động theo mùa rõ rệt, ảnh hưởng đến phân bố và đa dạng loài da gai.
• Chỉ số tương đồng Sorenson cho thấy sự liên kết sinh thái giữa các điểm khảo sát trong khu vực.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững ngành da gai tại Vịnh Hạ Long.
• Đề xuất các giải pháp giám sát, bảo vệ môi trường, phát triển nuôi trồng và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm duy trì nguồn lợi lâu dài.

Khuyến khích các cơ quan chức năng và nhà nghiên cứu triển khai các đề xuất, đồng thời mở rộng phạm vi khảo sát để cập nhật dữ liệu đa dạng sinh học liên tục. Để biết thêm chi tiết và hỗ trợ kỹ thuật, liên hệ với Viện Tài nguyên và Môi trường Biển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU VỀ NGÀNH DA GAI Ngành Da gai (Echinodermata) là nhóm động vật không có xương sống. Chúng phân bố hầu hết các vùng biển và đại dương với những độ sâu khác nhau. Trên thế giới hiện này, ngành da gai có khoảng 7000 loài còn sống và khoảng 13000 hóa thạch của các loài đã tuyệt chủng [6,7].

Là ngành lớn thứ 2 trong các động vật miệng thứ sinh sau nhóm động vật có dây sống. Ngành Da gai được chia thành 5 nhóm: Crinoidea (huệ biển), Ophiuroidea (đuôi rắn), Asteroidea (sao biển), Echinoidea (cầu gai) và Holothuroidea (hải sâm). Trong đó một số loài có ý nghĩa kinh tế quan trọng như làm thực phẩm và xuất khẩu, hoặc chứa chất hoạt tính sinh học như saponn, prostaglandin (trong Hải sâm, Cầu gai, Sao biển). Giới thiệu về 5 lớp thuộc nghành Da gai ❖ Lớp Sao biển (Asteroidea) Tác giả: Nguyễn Văn Minh Địa điểm thu: Cồn Cỏ.1 Sao biển Linckia laevigata (Linnaeus, 1758) a.

Đặc điểm hình thái Sao biển là loài đông vật không xương sống, thuộc ngành Da gai (Echinodermata), lớp Asteroidea. Là nhóm động vật có cấu tạo điển hình của động vật Da gai. Sao biển hình sao, cơ thể dẹp theo chiều lưng bụng, có đối Luan van 4 xứng tỏa tròn bậc năm, gồm một đĩa trung tâm ở giữa và 5 hay nhiều cánh xếp xung quanh [8]. Phân loại Lớp Sao biển (Asteroidea) được chia thành 7 bộ (order): Brisingida, Forcipulatida, Notomyotida, Paxillosida, Spinulosida, Valvatida và Velatida [9].

Đến nay có khoảng 1.600 loài sao biển phân bố ở tất cả các đại dương trên thế giới [10,11,12]. Ở Việt Nam đã gặp 60 loài sao biển. Sao biển Astropecten velitaris bắt gặp nhiều ở Vịnh Bắc Bộ. Một số loài thường hay bắt gặp là: Luidia prionota, Crospidaster Hesperus, Creaster nodosus, Linckia laucigata và Anthenea pentagonula [8].

Những nơi có nhiều Sao biển phải kể đến là các vùng biển Australia, Đông Thái Bình Dương và Bắc Mỹ. Đặc biệt, vùng biển nhiệt đới Ấn Độ Dương − Thái Bình Dương là nơi tập trung đại đa số các loài sao biển. Phân bố Sao biển phân bố chủ yếu ngoài môi trường biển, một số loài phân bố ở vùng nước lợ [7, 13, 14]. ❖ Lớp Huệ biển (Crinoidea) Tác giả: Messing, Charles Nguồn: http://www.php?album=693&pic=147895 Hình 1.

Huệ biển Trichimetraophiata (A. Clark, 1911) Luan van 5 a. Đặc điểm Cơ thể huệ biển sống bám có 3 phần: cuống, đế và cánh. Cuống có nhiều đốt khớp với nhau nhờ cơ nên uốn được.

Ở gốc cuống có rễ bám vào giá thể. Phần đài hình đĩa, ở giữa đáy là tấm lưng giữa, từ đó xuất phát các cánh. Hình thái và số lượng của cành cong, gai cánh và đặc điểm của các tấm xương được dùng trong phân loại học huệ biển [8]. Phân loại Huệ biển là nhóm động vật Da gai cổ nhất còn tồn tại đến ngày nay, có khoảng 5000 loài hóa thạch với hơn 540 loài đã biết.

Phân lớn huệ biển sống bám với cuống dài, một số ít sống tự do [15]. Ở Việt Nam đã biết khoảng 60 loài, một số loài thường hay bắt gặp là: Comatula pectimata, Comanthus parvicirra và Zygometra commata [8]. Phân bố Phần lớn huệ biển có cuống sống ở biển sâu, còn huệ biển không có cuống sống ở biển nông, đáy cứng và có nhiều đá nhỏ, một số ít sống ở đáy cát hay cát bùn [8]. ❖ Lớp Cầu gai (Echinoidea) Tác giả: Nguyễn Văn Minh Địa điểm thu: Cồn Cỏ.

Cầu gai Diadema setosum (Leske, 1778) Luan van 6 a. Đặc điểm Cầu gai hay còn gọi là nhím biển (hay nhum biển, chôm chôm biển) thuộc lớp cầu gai (Echinoidea) ngành động vật da gai (Echinodermata), có hai phân lớp: cầu gai đều xuất hiện vào kỉ Silua và cầu gai không đều xuất hiện vào kỉ Jura. Cầu gai có khoảng 800 loài hiện sống và 2.500 loài tuyệt chủng [16]. Cầu gai còn được gọi là nhím biển hay cà ghim bởi xung quanh loài này có hàng trăm que nhọn, có đối xứng tỏa tròn.

Nhím biển sống gần các rạn san hô, rạn đá ven biển. Khi nhìn thoáng qua, thì Cầu gai giống như một vật bất động, không có khả năng di chuyển. Dấu hiệu rõ rang nhất để chứng minh chúng thật sự là động vật là ở những cây gai, tua tủa dính vào vỏ bằng các nối kiểu một quả bóng gắn vào một hốc tế bào (ball-and-socket), các gai này có thể chia về mọi phía. Có 2 loại gai là gai thường làm nhiệm vụ vận chuyển và gai kìm là chứ năng tự vệ [17].

Khi chỉ bị chạm nhẹ, Cầu Gai phản ứng bằng cách hướng hết gai về phía chạm. Cầu gai không có mắt, không có chân, không có cơ quan để di chuyển. Cầu gai sống nhiều ở độ sâu khác nhau từ đới gian triều tới biển sâu. Hiện biết khoảng hơn 70 loài thuộc các chi Salmacis; Temnopleurus; Diadema; Clypeaster [16].

Phân loại và phân bố Có mặt ở hầu hết các vùng biển trên thế giới; Sống trong rạn san hô, từ vùng triều đến độ sâu khoảng 70 mét, sống trên thềm biển, đáy đá và vùi trong cát biển. Trong nước: Ở vịnh Bắc Bộ đã bắt gặp khoảng 20 loài, thường gặp Astropyga radiata có thân lớn (khoảng 20 cm) và dẹp; Temnopleurus toreumaticus nhỏ (đường kính 4 – 5cm) sống thành đàn ở vùng đáy bùn cát từ vùng triều đến độ sâu 50m; Laganum decagonale có vỏ mỏng gần trong suốt, con lớn nhất dài khoảng 4,6 cm, rộng 4,4 cm sống phổ biến ở đáy bùn nhuyễn. Lovenia subcarinate hình trứng dài khoảng 6 cm sống ven bờ vùng đáy bùn nhuyễn chỗ nước sâu 10 - 35 cm, tập trung nhiều ở ven bờ và vùng đông bắc vịnh [8]. Ven biển Miền Trung và Quần đảo Hoàng Sa; Ở vùng biển Côn Đảo, phát hiện được 13 loài thuộc 9 họ; Ở Vịnh Nha Trang phát hiện 7 loài; Tại vùng Luan van 7 biển Vịnh Phong Vân – Bến Gỏi, Vịnh Thái Lan, Phú Yên, Khánh Hòa, Phan Thiết, thường xuất hiện nhiều loài có giá trị kinh tế cao.

Trên thế giới: Loài phân bố rộng ở vùng Ấn Độ - Tây Thái Bình Dương, vùng biển Bác Đại Tây Dương từ eo biển Anh Quốc sang New Jersey (Hoa Kỳ). Các loài cầu gai dung làm thực phẩm Vùng biển Địa Trung Hải: Tại Địa Trung Hải, cầu gai ăn được nổi tiếng nhất là Paracentrotus lividus. Loài này được xem là một món ăn ngon đặc biệt, bán tại các nhà hàng ở các thành phố ven biển nơi chúng bị đánh bắt. Chúng có thể đến tận vùng biển phía Nam Ái Nhĩ Lan, đường kính có thể đến 8 cm.

Vỏ ngoài thường được bán để làm quà lưu niệm. Vùng Bắc Đại Tây Dương: Tại vùng biển Bắc Đại Tây Dương, từ eo biển Anh quốc (English Channel) sang đến New Jersey (Mỹ), loài thường gặp nhất là Strongylocentrus droebachiensis. Tuy nhiên chúng không được nhiều nơi ưa thích. Loài này xuất hiện rất nhiều tại vùng biển Maine (Mỹ).

Thị trường tiêu thụ của loài động vật da gai này tương đối giới hạn chỉ một vài chợ buôn bán hải sản quanh New York như Fulton Fish Market. Việc chuyên chở cũng kiến cho thị trường không phát triển. Xa hơn về phía Nam Đại Tây Dương, có nhiều loài cầu gai nhỏ hơn, ít ăn được trừ loài Cidaris tribuloides trong vùng West Indies. Vùng Á Châu, Đông Nam Á: Tại Đông Nam Á, đa số cầu gai chỉ to bằng cỡ quả táo tây, loài Diadema setosum tuy rất dồi dào nhưng cũng chỉ được tiêu thụ tại một số địa phương (ngay tại Thái Lan loài này chỉ được dân tại đảo Kor Samuy ăn), do ở con vật này nhiều gai dài (có thể đến 20 cm) và nhọn đâm thấu qua da.

Gai rất dễ gãy, mỗi gai được bao bọc bởi những lớp tế bào hạch tiết ra một dịch có chất độc, đây là loài cầu gai đen ở Việt Nam. Vùng ven biển Phan Thiết (Bình Thuận) được xem là xứ của Cầu Gai (Nhum), do đó có một số địa danh liện hệ đến Nhum như sông Nhum, cầu Nhum, bến Nhum … Loài Diadema palmeri (Palmer’s needle-spined urchin), vỏ có đường kính khoảng 10 cm, gai dài đến 13 cm, vỏ màu lam – đen, có khi có đốm trắng trên gai. Tại Việt Nam, Cầu Gai là một ăn thuộc loại ‘đặc sản’ tại các vùng biển Phan Thiết. ❖ Lớp Hải sâm (Holothuroidea) Luan van 8 Tác giả: Nguyễn Văn Minh Địa điểm thu: Cồn Cỏ.

Hải sâm Holothuria (Halodeima) atra (Jaeger, 1833) a. Đặc điểm Hải sâm (Holothuria scabra) là động vật biển không xương sống, có thân dạng ống, dài như quả dưa chột, nên còn được gọi là ‘dưa chuột biển – Sea cucumber’. Thân hải sâm phình ra ở đoạn giữ và thon lại ở hai đầu với gai thịt nhỏ. Hải sâm có hai đầu, phía đầu trước có miệng ở mặt bụng.

Mặt lưng màu xám đậm, hai bên hông màu trắng, mặt bụng trắng, do bụng lõm vào giữa, miệng ở phần bụng, có 20 xúc tu hình tán nhỏ, màu vàng nâu. Hậu môn ở cuối thân, tuyến sinh dục nhỏ. Da hải sâm mềm, dưới da có các phiến xương nằm rải rác trong các lớp mô. Ngoài cùng là lớp canxi cứng màu trắng (chiều dày phụ thuộc vào độ lớn) để bảo vệ cơ thể hải sâm, sau đó là lớp da mềm, kế đến là lớp thịt, trong cùng là nội quan, hệ tiêu hóa.

Hải sâm là loài động vật đáy nằm trong nhóm các loài động vật da gai của biển, chúng sống ở các độ sâu khác nhau của biển, từ ven biển đến độ sâu Luan van 9 8.000 m, thường ở các vùng vịnh và nơi có nhiều đá ngầm. Trên Thế giới, hải sâm phân bố nhiều ở các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Australia, Ấn Độ, Malaysia và vùng biển Đông Phi. Ở Việt Nam, hải sâm phân bố chủ yếu ở các vùng biển Quảng Ninh, Hải Phòng, Phú Yên, Khánh Hòa, Vũng Tàu, đảo Phú Quốc, Côn Đảo, Kiên Giang … phổ biển là các loài: hải sâm đen Holothuria vagabunda, hải sâm trắng H.Scabra, hải sâm vú Microthele nobilis Selenka, hải sâm mít Actinnopyga echinotes Jaeger, hải sâm hồ phách H. thelennota, hải sâm nâu.

Hiện nay mật độ hải sâm tại một số nơi của vùng biển Việt nam: Khánh hòa (0÷3 con/500 m2), đảo Phú Qúy (0÷2 con/500m2), Quảng trị (0÷9 con/500m2) Hải sâm có thể tồn tại và phát triển ở khoảng nhiệt độ và nồng độ muối khá rộng và ngưỡng oxy không quá cao, khoảng nhiệt độ thích hợp cho sự tồn tại và phát triển của hải sâm trương đối rộng: từ 10oC – 31oC, vì vậy sự thay đổi nhiệt độ của các tháng trong năm không ảnh hưởng nhiều đến sự sống của chúng. Hải sâm kém thích nghi với nồng độ muối. Nồng độ muối thích hợp là 20%o – 34,5%o. Hải sâm trưởng thành thích nghi với sự thay đổi nông độ muối kém, còn hải sâm non khả năng thích nghi với sự thay đổi nông độ muối tốt hơn.