Nghiên Cứu Mô Hình Tăng Thu Nhập Dựa Vào Rừng Tại Việt Nam

Nghiên cứu giải pháp phát triển mô hình tăng thu nhập từ rừng tại các tỉnh miền núi phía Bắc, hướng tới bền vững và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Đặng Quang Thuyên
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Nghĩa Biên
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Mô Hình Tăng Thu Nhập Dựa Vào Rừng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở lý luận và thực tiễn liên quan thu nhập dựa vào rừng
• 1.1.1. Khái niệm và định nghĩa
• 1.1.2. Thu nhập hộ gia đình nông thôn
• 1.1.3. Thu nhập dựa vào rừng
• 1.1.4. Lâm sản ngoài gỗ
• 1.1.5. Quản lý rừng bền vững
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm cơ bản của các khu vực nghiên cứu và các cây trồng mô hình tăng thu nhập dựa vào rừng
• 2.1.1. Xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn
• 2.1.2. Xã Lâm Thượng, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái
• 2.1.3. Xã Mường Do, huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp chọn mẫu nghiên cứu
• 2.2.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.2.3. Phương pháp xử lý, đánh giá và phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng rừng và đất lâm nghiệp của các xã có mô hình tăng thu nhập dựa vào rừng
• 3.1.1. Thực trạng rừng và đất lâm nghiệp xã Mẫu Sơn
• 3.1.2. Thực trạng rừng và đất lâm nghiệp xã Lâm Thượng
• 3.1.3. Thực trạng rừng và đất lâm nghiệp xã Mường Do
• 3.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển MHTTNDVR trên địa bàn các xã
• 3.2.1. Thông tin chung về các thôn tham gia thực hiện MHTTNDVR
• 3.2.2. Những thuận lợi, khó khăn trong việc phát triển mô hình tăng thu nhập dựa vào rừng
• 3.3. Đánh giá tổng hợp hiệu quả của MHTTNDVR
• 3.3.1. Kết quả kiểm chứng
• 3.3.2. Kết quả đánh giá hiệu quả tổng hợp của MHTTNDVR
• 3.3.3. Một số bài học kinh nghiệm từ việc phát triển MHTTNDVR
• 3.4. Các giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả của MHTTNDVR
• 3.4.1. Giải pháp quy hoạch vùng phát triển LSNG
• 3.4.2. Giải pháp về chính sách
• 3.4.3. Nghiên cứu thị trường tiêu thụ của các sản phẩm
• 3.4.4. Giải pháp khoa học, kỹ thuật
• 3.4.5. Giải pháp về tuyên truyền và tập huấn kỹ thuật
• 3.4.6. Giải pháp về tổ chức quản lý và giám sát mô hình
• 3.4.7. Giải pháp nhân rộng mô hình
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Mô Hình Tăng Thu Nhập Từ Rừng

Nghiên cứu về mô hình tăng thu nhập từ rừng tại Việt Nam đang trở nên cấp thiết. Kinh tế rừng Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong sinh kế của người dân, đặc biệt là ở các vùng núi. Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) là nguồn thu nhập, lương thực, thuốc men quan trọng. Theo thống kê, hàng trăm triệu người trên thế giới phụ thuộc trực tiếp vào các sản phẩm từ rừng. Tiếp cận Tài nguyên Rừng giúp người dân đa dạng hóa sinh kế, giảm thiểu rủi ro. Thu nhập từ lâm sản thường bổ sung vào thu nhập từ nông nghiệp, tạo nguồn vốn cho các hoạt động kinh tế khác. Đối với các hộ nghèo, LSNG đóng vai trò kép vừa là nguồn lương thực, vừa là nguồn thu nhập.

1.1. Vai Trò Của Phát Triển Kinh Tế Dựa Vào Rừng

Phát triển kinh tế dựa vào rừng giúp tạo việc làm và thu nhập cho người dân địa phương. Nó cũng góp phần bảo tồn đa dạng sinh học rừng. Bên cạnh đó, cần đảm bảo sử dụng tài nguyên rừng hợp lý để tránh cạn kiệt tài nguyên. FAO nhận định có sáu phương thức sử dụng nguồn rừng có tiềm năng giúp giảm nghèo, bao gồm chuyển đổi rừng sang sản xuất nông nghiệp, khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ, dịch vụ môi trường và tạo việc làm từ các hoạt động lâm nghiệp.

1.2. Định Nghĩa Và Phân Loại Thu Nhập Dựa Vào Rừng

Thu nhập dựa vào rừng là thu nhập từ các hoạt động liên quan đến rừng, bao gồm khai thác gỗ, lâm sản ngoài gỗ, chăn thả gia súc và khai thác củi. Hiện nay trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau về LSNG, thông dụng nhất là định nghĩa của FAO: “LSNG bao gồm những sản phẩm có nguồn ngốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng”. Việc sử dụng hệ sinh thái cho mục đích giải trí, bảo tồn thiên nhiên, quản lý vùng đệm cũng thuộc về lĩnh vực phục vụ của rừng.

II. Thách Thức Trong Tăng Thu Nhập Từ Rừng Bền Vững Hiện Nay

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc tăng thu nhập từ rừng đối mặt với nhiều thách thức. Việc khai thác quá mức tài nguyên rừng dẫn đến suy thoái rừng, ảnh hưởng đến sinh kế người dân vùng rừng. Biến đổi khí hậu cũng là một yếu tố tác động tiêu cực đến rừng. Cần có các giải pháp quản lý rừng bền vững để đảm bảo nguồn thu nhập lâu dài. Phần lớn các chương trình, dự án về hỗ trợ MHTTNDVR chưa có các đánh giá kết quả của mô hình tăng thu nhập hoặc có cũng rất nhỏ lẻ và thiếu toàn diện.

2.1. Vấn Đề Khai Thác Rừng Quá Mức Và Suy Thoái Tài Nguyên

Việc khai thác gỗ trái phép và không bền vững gây ra hậu quả nghiêm trọng cho môi trường và kinh tế. Suy thoái rừng làm giảm khả năng cung cấp lâm sản ngoài gỗ, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người dân. Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ và tăng cường bảo tồn rừng để bảo vệ nguồn tài nguyên.

2.2. Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Kinh Tế Rừng

Biến đổi khí hậu gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, cháy rừng, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng của lâm sản. Các biện pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu là cần thiết để bảo vệ kinh tế rừng.

2.3. Thiếu Đánh Giá Toàn Diện Về Hiệu Quả Mô Hình Tăng Thu Nhập

Phần lớn các chương trình dự án về hỗ trợ MHTTNDVR chưa có các đánh giá kết quả của mô hình tăng thu nhập hoặc có cũng rất nhỏ lẻ và thiếu toàn diện. Điều này gây khó khăn trong việc nhân rộng và phát triển mô hình hiệu quả.

III. Cách Xây Dựng Mô Hình Tăng Thu Nhập Từ Rừng Hiệu Quả Nhất

Xây dựng mô hình tăng thu nhập từ rừng hiệu quả đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức khoa học, kinh nghiệm thực tiễn và sự tham gia của cộng đồng. Cần xác định rõ các loại lâm sản ngoài gỗ có tiềm năng phát triển tại địa phương. Nông lâm kết hợp là một giải pháp hiệu quả để tăng thu nhập và bảo vệ môi trường. Dự án CFM2 được thực hiện trên địa bàn 9 tỉnh gồm Điện Biên, Sơn La, Lạng Sơn, Cao Bằng, Yên Bái, Nghệ An, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và Đắc Nông và đã phát triển các MHTTNDVR như Trám đen, Chanh Rừng, Mây Nếp và Giổi ăn hạt.

3.1. Lựa Chọn Lâm Sản Ngoài Gỗ Phù Hợp Với Địa Phương

Việc lựa chọn lâm sản ngoài gỗ phù hợp với điều kiện tự nhiên và thị trường là yếu tố then chốt. Cần nghiên cứu kỹ về đặc tính sinh học, khả năng sinh trưởng và giá trị kinh tế của từng loại lâm sản trước khi quyết định đầu tư. Ví dụ, cây Chanh Rừng ở Lạng Sơn, Mây Nếp ở Yên Bái và Giổi ăn hạt ở Sơn La đã được lựa chọn dựa trên tiềm năng phát triển của chúng.

3.2. Áp Dụng Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Bền Vững

Nông lâm kết hợp là hệ thống canh tác kết hợp giữa trồng cây nông nghiệp và cây lâm nghiệp trên cùng một diện tích đất. Mô hình này giúp tăng năng suất, đa dạng hóa sản phẩm và cải thiện chất lượng đất. Cần lựa chọn các loại cây trồng phù hợp để tối ưu hóa hiệu quả của mô hình.

3.3. Phát Triển Chuỗi Giá Trị Lâm Sản Hiệu Quả

Cần xây dựng chuỗi giá trị lâm sản từ khâu sản xuất đến chế biến và tiêu thụ để tăng giá trị gia tăng cho sản phẩm. Việc này bao gồm việc nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và kết nối với thị trường.

IV. Hướng Dẫn Chi Tiết Về Quản Lý Rừng Bền Vững Cho Cộng Đồng

Quản lý rừng bền vững là yếu tố then chốt để đảm bảo nguồn thu nhập lâu dài từ rừng. Cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương trong việc quản lý và bảo vệ rừng. Chính sách phát triển rừng cần tạo điều kiện thuận lợi cho cộng đồng tham gia vào các hoạt động kinh tế rừng. Lâm nghiệp cộng đồng (LNCĐ) là một trong những giải pháp.

4.1. Vai Trò Của Cộng Đồng Địa Phương Trong Quản Lý Rừng

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển rừng. Họ có kiến thức bản địa về rừng và có trách nhiệm với việc bảo tồn nguồn tài nguyên. Cần trao quyền cho cộng đồng trong việc quản lý và sử dụng rừng.

4.2. Xây Dựng Chính Sách Phát Triển Rừng Hỗ Trợ Cộng Đồng

Chính sách phát triển rừng cần tạo điều kiện thuận lợi cho cộng đồng tham gia vào các hoạt động kinh tế rừng, bao gồm việc giao đất giao rừng, hỗ trợ kỹ thuật và tài chính. Cần đảm bảo quyền lợi của cộng đồng trong việc sử dụng tài nguyên rừng.

4.3. Đào Tạo Nâng Cao Năng Lực Cho Cộng Đồng Về Quản Lý Rừng Bền Vững

Cần tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn để nâng cao năng lực cho cộng đồng về kỹ thuật trồng rừng, khai thác lâm sản ngoài gỗ bền vững, quản lý rừng và thị trường lâm sản.

V. Ứng Dụng Thực Tế Và Đánh Giá Tác Động Của Mô Hình

Nghiên cứu thực địa tại Lạng Sơn, Yên Bái và Sơn La cho thấy mô hình tăng thu nhập từ rừng có tác động tích cực đến sinh kế người dân vùng rừng. Đánh giá tác động kinh tế - xã hội của rừng là cần thiết để điều chỉnh và cải thiện mô hình. Tuy nhiên, cần có các đánh giá toàn diện và khách quan về hiệu quả của các MHTTNDVR.

5.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Kinh Tế Xã Hội

Nghiên cứu cho thấy mô hình tăng thu nhập từ rừng giúp cải thiện thu nhập, tạo việc làm và nâng cao đời sống văn hóa, xã hội cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, cần có các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá đầy đủ các tác động tích cực và tiêu cực của mô hình.

5.2. Đánh Giá Chi Tiết Về Hiệu Quả Kinh Tế Của Mô Hình

Đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình dựa trên các chỉ số như doanh thu, lợi nhuận, chi phí và khả năng hoàn vốn. Cần so sánh hiệu quả kinh tế của mô hình với các hoạt động kinh tế khác để đánh giá tính cạnh tranh.

5.3. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Mô Hình Thành Công

Phân tích các yếu tố thành công và thất bại của các mô hình tăng thu nhập từ rừng để rút ra bài học kinh nghiệm và áp dụng vào các địa phương khác. Cần chú trọng đến yếu tố cộng đồng, chính sách và thị trường để đảm bảo thành công của mô hình.

VI. Tương Lai Của Mô Hình Tăng Thu Nhập Từ Rừng Tại Việt Nam

Với tiềm năng lớn và những thách thức đặt ra, tương lai của mô hình tăng thu nhập từ rừng tại Việt Nam phụ thuộc vào sự chung tay của các bên liên quan. Hợp tác quốc tế về lâm nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ tài chính. Cần có tầm nhìn dài hạn và các giải pháp sáng tạo để phát triển kinh tế rừng bền vững.

6.1. Vai Trò Của Hợp Tác Quốc Tế Về Lâm Nghiệp

Hợp tác quốc tế về lâm nghiệp giúp Việt Nam tiếp cận với các công nghệ tiên tiến, kinh nghiệm quản lý rừng hiệu quả và nguồn tài chính hỗ trợ. Cần tăng cường hợp tác quốc tế để nâng cao năng lực cho ngành lâm nghiệp.

6.2. Giải Pháp Phát Triển Kinh Tế Rừng Bền Vững Trong Tương Lai

Giải pháp phát triển kinh tế rừng bền vững bao gồm việc tăng cường bảo tồn rừng, phát triển lâm sản ngoài gỗ có giá trị, áp dụng nông lâm kết hợp, xây dựng chuỗi giá trị lâm sản hiệu quả và tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

6.3. Chính Sách Cần Thiết Để Hỗ Trợ Phát Triển Lâm Nghiệp Xã Hội

Cần có các chính sách hỗ trợ phát triển lâm nghiệp xã hội, bao gồm việc giao đất giao rừng cho cộng đồng, hỗ trợ kỹ thuật và tài chính, tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào các hoạt động kinh tế rừng và đảm bảo quyền lợi của cộng đồng trong việc sử dụng tài nguyên rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO), trên thế giới hiện có hơn 60 triệu người sinh sống hoàn toàn dựa vào tài nguyên rừng và khoảng 400 đến 500 triệu người phụ thuộc trực tiếp vào các sản phẩm tự nhiên để duy trì sinh kế. Tại Việt Nam, khu vực miền núi phía Bắc là nơi tập trung nhiều đồng bào dân tộc thiểu số với tỷ lệ hộ nghèo dao động từ 21,7% đến 35,7%, đời sống kinh tế gắn liền chặt chẽ với việc khai thác tài nguyên rừng. Tuy nhiên, tình trạng khai thác tự do, thiếu quy hoạch và thiếu các mô hình sinh kế bền vững đã khiến nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ (LSNG) suy giảm nghiêm trọng. Đa số các chương trình hỗ trợ trước đây còn manh mún, thiếu các nghiên cứu đánh giá toàn diện về hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của mô hình tăng thu nhập dựa vào rừng (MHTTNDVR).

Nghiên cứu của tác giả Đặng Quang Thuyên được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc quản lý rừng bền vững gắn với cải thiện sinh kế nông hộ. Mục tiêu cụ thể của đề tài là đánh giá thực trạng phát triển MHTTNDVR, phân tích các nhân tố tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến mô hình, đo lường hiệu quả tổng hợp và đề xuất hệ thống giải pháp nhân rộng.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại 3 tỉnh đại diện vùng núi phía Bắc gồm Lạng Sơn (xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình), Yên Bái (xã Lâm Thượng, huyện Lục Yên) và Sơn La (xã Mường Do, huyện Phù Yên) trong giai đoạn khảo sát từ năm 2012 đến năm 2015 thuộc khuôn khổ Dự án Tăng cường Lâm nghiệp Cộng đồng tại Việt Nam (CFM2). Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu của Quyết định số 100/2007/QĐ-TTg về phát triển lâm sản ngoài gỗ, hướng tới mục tiêu đưa giá trị sản xuất LSNG chiếm trên 20% tổng giá trị sản xuất ngành lâm nghiệp và tạo việc làm ổn định cho khoảng 1,5 triệu lao động miền núi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng kết hợp các lý thuyết phát triển lâm nghiệp hiện đại và phân tích sinh kế bền vững:

• Lý thuyết Quản lý rừng bền vững (SFM): Dựa trên định nghĩa của Tổ chức Gỗ nhiệt đới Quốc tế (ITTO, 1990) và Tuyên bố Helsinki (1994), nhấn mạnh việc quản lý diện tích rừng cố định để sản xuất liên tục các sản phẩm phi gỗ mà không làm suy giảm đa dạng sinh học và các giá trị di truyền tương lai.
• Khung phân loại sinh kế và phụ thuộc rừng của Byron & Arnold (1997): Phân định rõ 3 nhóm tương tác giữa con người và rừng, từ nhóm sống hoàn toàn trong rừng đến nhóm nông hộ vùng đệm khai thác sản phẩm để bổ sung thu nhập tiền mặt.
• Khung phân tích và phát triển thị trường LSNG của John Raintree (FAO, 2001): Tiếp cận theo quy trình 3 giai đoạn gồm đánh giá thực trạng, sàng lọc sản phẩm tiềm năng và lập kế hoạch kinh doanh gắn với chuỗi giá trị thị trường.

Các khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Lâm sản ngoài gỗ (LSNG): Toàn bộ các sản phẩm sinh vật có nguồn gốc từ rừng và đất rừng, ngoại trừ gỗ công nghiệp, theo quy chuẩn của FAO (1999).
• Thu nhập dựa vào rừng: Tổng giá trị hàng hóa và hiện vật thu nhận từ các hoạt động liên quan đến rừng, bao gồm khai thác trực tiếp LSNG, dịch vụ môi trường rừng và việc làm lâm nghiệp.
• Quản lý rừng cộng đồng (CFM): Phương thức quản lý tài nguyên rừng trao quyền cho người dân địa phương tham gia bảo vệ, chia sẻ lợi ích và phục hồi rừng bền vững.
• Tri thức bản địa: Kinh nghiệm tích lũy lâu đời của các dân tộc Dao, Tày, Mường trong gây trồng, thu hái và chế biến dược liệu, đặc sản dưới tán rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp tiếp cận có sự tham gia (PRA) kết hợp phân tích định lượng và định tính chặt chẽ:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Kế thừa các báo cáo của Tổng cục Lâm nghiệp, Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, Viện Điều tra Quy hoạch Rừng, số liệu thống kê kinh tế - xã hội địa phương giai đoạn 2012-2015, cùng các văn bản quy phạm pháp luật như Nghị định 23/2006/NĐ-CP và Quyết định 186/2006/QĐ-TTg.
• Nguồn dữ liệu sơ cấp và quy mô mẫu: Tổng thể nghiên cứu gồm 235 hộ gia đình tại 3 thôn điểm (41 hộ thôn Nooc Mò - Lạng Sơn, 115 hộ thôn Nậm Chắn - Yên Bái, 79 hộ bản Kiểng - Sơn La). Áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên không lặp lại theo công thức thống kê với hệ số độ tin cậy t = 1,3, sai số mẫu d = 10% và phương sai tổng thể S² = 0,25. Cỡ mẫu chính thức được xác định là 81 hộ gia đình (21 hộ tại Nooc Mò, 30 hộ tại Nậm Chắn, 30 hộ tại bản Kiểng).
• Phương pháp chọn mẫu phân tầng: Mẫu được phân bổ đại diện theo 3 nhóm kinh tế (hộ khá, hộ trung bình, hộ nghèo) và nhóm dân tộc thiểu số đặc trưng (người Dao chiếm 100% tại Nooc Mò, người Tày chiếm 66,2% tại Nậm Chắn, người Mường chiếm 64,9% tại Mường Do). Việc chọn mẫu này đảm bảo tính đại diện cao cho các vùng sinh thái đặc thù.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Sử dụng thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ lệ phần trăm và phương pháp chuyên gia để lượng hóa điểm số đánh giá hiệu quả tổng hợp theo 3 trụ cột: kinh tế, xã hội và môi trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu ghi nhận 4 phát hiện thực chứng nổi bật tại 3 địa bàn nghiên cứu:

Thứ nhất, mô hình tăng thu nhập từ lâm sản ngoài gỗ đóng vai trò trọng yếu trong cơ cấu kinh tế nông hộ miền núi. Tại các địa bàn khảo sát, thu nhập từ LSNG chiếm trung bình từ 15% đến 22% tổng thu nhập hàng năm của hộ gia đình. Điển hình tại thôn Nooc Mò (xã Mẫu Sơn), nơi tỷ lệ hộ nghèo toàn xã lên tới 35,7%, việc phát triển cây Chanh rừng bản địa đã giúp tỷ lệ hộ nghèo của riêng thôn giảm xuống còn 24,4%. Tương tự, tại thôn Nậm Chắn (xã Lâm Thượng), mô hình Mây nếp kết hợp cải thiện sinh kế đã kéo tỷ lệ hộ nghèo của thôn xuống mức 8,2%, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ 25,6% của toàn xã.

Thứ hai, tính thích ứng sinh thái vượt trội của các loài cây bản địa dưới tán rừng tự nhiên và rừng phòng hộ. Cả 3 loài cây gồm Chanh rừng (Lạng Sơn), Mây nếp (Yên Bái) và Giổi ăn hạt (Sơn La) đều đạt tỷ lệ sống trên 80% sau 3 năm gây trồng. Tại xã Mường Do, mô hình Giổi ăn hạt phát triển rất tốt trên nền diện tích 3.127,2 ha đất lâm nghiệp giao khoán, trong đó có 1.401,8 ha rừng phòng hộ, chứng minh khả năng tận dụng không gian lập địa mà không làm suy thoái thảm phủ thực vật.

Thứ ba, sự chuyển biến mạnh mẽ trong ý thức bảo vệ tài nguyên rừng của cộng đồng. Khi được hưởng lợi trực tiếp từ sản phẩm phi gỗ, các hộ dân đã chủ động thành lập tổ tuần tra bảo vệ rừng. Trong năm 2014, tại địa bàn xã Mường Do chỉ ghi nhận 01 vụ phát rừng làm nương rẫy nhỏ và 02 vụ vận chuyển lâm sản trái phép với khối lượng 0,7 m³ gỗ, giảm hơn 70% so với giai đoạn trước khi triển khai mô hình.

Thứ tư, những rào cản lớn về hạ tầng giao thông và chuỗi tiêu thụ sản phẩm. Tại thôn Nooc Mò, 100% đường giao thông nội thôn là đường đất; tại Nậm Chắn, tỷ lệ đường đất cũng chiếm trên 90%. Điều này dẫn đến chi phí vận chuyển tăng cao, thương lái ép giá thu mua sản phẩm thô thấp hơn từ 20% đến 30% so với giá thị trường đô thị.

Thảo luận kết quả

Hiệu quả vượt trội của các mô hình bắt nguồn từ sự kết hợp hài hòa giữa tri thức bản địa lâu đời của đồng bào dân tộc thiểu số và các quy trình kỹ thuật lâm sinh tiên tiến từ Dự án CFM2. Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu kinh điển của Falconer (1993) và Phan Văn Thắng (2001), khi đều khẳng định lâm sản ngoài gỗ là cứu cánh sinh kế cho các vùng khó khăn.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng phản ánh rõ cảnh báo của Byron (1996) và Đinh Đức Thuận (2005) về tính bấp bênh của thị trường LSNG. Do thiếu công nghệ chế biến sâu và thiếu các hợp đồng bao tiêu hàng hóa theo Quyết định 80/2002/QĐ-TTg, giá trị kinh tế thu được chưa tương xứng với tiềm năng sinh học của cây trồng.

Để trực quan hóa các luận cứ, dữ liệu của luận văn có thể được biểu diễn qua 3 dạng đồ thị và bảng biểu tiêu chuẩn:

• Biểu đồ tròn: Thể hiện cơ cấu 3 loại rừng (rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất) và tỷ lệ che phủ đất lâm nghiệp tại 3 xã nghiên cứu.
• Biểu đồ cột ghép: So sánh mức thu nhập bình quân và tỷ lệ đóng góp của LSNG giữa 3 nhóm hộ (hộ khá, hộ trung bình, hộ nghèo) tại các thôn mô hình.
• Bảng tổng hợp đa tiêu chí: Lượng hóa điểm số đánh giá hiệu quả kinh tế (thời gian thu hồi vốn, năng suất), xã hội (tạo việc làm, phát huy tri thức bản địa) và môi trường (độ che phủ, giảm thiểu cháy rừng).

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả và nhân rộng mô hình tăng thu nhập dựa vào rừng tại miền núi phía Bắc, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, rà soát và quy hoạch vùng phát triển nguyên liệu lâm sản ngoài gỗ tập trung. Ủy ban nhân dân các tỉnh Lạng Sơn, Yên Bái, Sơn La cần phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tiến hành đo đạc, phân vùng lập địa phù hợp cho từng loài cây đặc hữu. Mục tiêu đến năm 2020 mở rộng diện tích trồng bổ sung Chanh rừng, Mây nếp và Giổi ăn hạt đạt quy mô tối thiểu từ 200 đến 300 ha tại mỗi địa phương, gắn với giao đất giao rừng lâu dài cho cộng đồng.

Thứ hai, hoàn thiện cơ chế tín dụng ưu đãi và chia sẻ lợi ích lâm nghiệp. Ngân hàng Chính sách Xã hội cùng Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng cần thiết lập các gói vay vốn trung hạn với lãi suất ưu đãi giảm từ 30% đến 50% cho các hộ nghèo tham gia trồng LSNG. Cần cụ thể hóa Thông tư 35/2011/TT-BNNPTNT nhằm đơn giản hóa thủ tục khai thác và lưu thông sản phẩm phi gỗ từ rừng phòng hộ cho người dân.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và đầu tư chế biến sâu. Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam và Trung tâm Khuyến nông quốc gia cần chuyển giao kỹ thuật nhân giống giâm hom, ghép cành cho cây Giổi ăn hạt và Chanh rừng, rút ngắn thời gian cho quả từ 8 năm xuống còn 4 đến 5 năm. Đồng thời, hỗ trợ hợp tác xã xây dựng xưởng sơ chế, sấy khô và chiết xuất tinh dầu, phấn đấu nâng tỷ lệ sản phẩm qua chế biến đạt trên 40% vào giai đoạn 2018-2020, gia tăng giá trị sản phẩm thêm 25% đến 30%.

Thứ tư, nâng cao năng lực quản lý cộng đồng và kết nối thị trường tiêu thụ. Chi cục Lâm nghiệp các tỉnh cần tổ chức tối thiểu 10 khóa tập huấn kỹ thuật thu hái bền vững mỗi năm cho 100% các hộ tham gia mô hình (tương đương 500 lượt người tham gia). Xây dựng cầu nối liên kết giữa chính quyền địa phương, hợp tác xã và các doanh nghiệp dược liệu, thủ công mỹ nghệ theo chuỗi giá trị khép kín, đảm bảo bao tiêu ít nhất 70% sản lượng đầu ra cho bà con nông dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

• Các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý ngành lâm nghiệp: Cung cấp bằng chứng thực tiễn từ 81 hộ điều tra tại 3 tỉnh phía Bắc để bổ sung, điều chỉnh các chính sách giao đất giao rừng, hoàn thiện khung pháp lý về quản lý rừng cộng đồng và chiến lược phát triển LSNG quốc gia.
• Các tổ chức phi chính phủ và ban quản lý dự án phát triển nông thôn: Sử dụng bộ công cụ đánh giá có sự tham gia (PRA), bảng chỉ tiêu lượng hóa hiệu quả kinh tế - xã hội làm tài liệu mẫu để thiết kế các dự án giảm nghèo, ứng phó biến đổi khí hậu như KfW, GIZ hay REDD+.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý Tài nguyên Rừng: Khai thác phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên không lặp lại, khung lý thuyết quản lý rừng bền vững và hệ thống dữ liệu thực địa để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế sinh thái rừng.
• Chính quyền địa phương cấp huyện, xã và các hợp tác xã lâm nghiệp miền núi: Áp dụng trực tiếp sổ tay kỹ thuật gây trồng, thâm canh 3 loài cây Chanh rừng, Mây nếp, Giổi ăn hạt nhằm chuyển dịch cơ cấu cây trồng dưới tán rừng, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Bản chất của mô hình tăng thu nhập dựa vào rừng (MHTTNDVR) là gì?
MHTTNDVR thực chất là mô hình phát triển các loài lâm sản ngoài gỗ (LSNG) có giá trị kinh tế cao kết hợp với hoạt động bảo vệ và phát triển rừng tự nhiên. Mô hình tận dụng không gian sinh thái dưới tán rừng để tạo sinh kế cho người dân mà không làm tổn hại đến cấu trúc và chức năng phòng hộ của rừng.

Vì sao đề tài lại lựa chọn 3 loài cây Chanh rừng, Mây nếp và Giổi ăn hạt để nghiên cứu?
Đây là 3 loài cây bản địa có giá trị kinh tế và dược liệu cao, thích nghi hoàn hảo với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng tại 3 tỉnh Lạng Sơn, Yên Bái và Sơn La. Cây trồng được lựa chọn dựa trên sự kết hợp giữa tri thức bản địa phong phú của người dân và mục tiêu phát triển của Dự án CFM2.

Mô hình có tác động thực tế như thế nào tới công tác quản lý và bảo vệ rừng?
Mô hình gắn quyền lợi kinh tế trực tiếp của nông hộ với sự an nguy của cánh rừng. Khi có nguồn thu ổn định từ 15% đến 22% nhờ LSNG, người dân chủ động thành lập các tổ tuần tra, giảm thiểu trên 70% các vụ chặt phá rừng và lấn chiếm đất làm nương rẫy tại địa bàn.

Thách thức lớn nhất trong việc nhân rộng các mô hình này hiện nay là gì?
Khó khăn lớn nhất nằm ở hệ thống hạ tầng giao thông vùng sâu còn yếu kém (trên 90% là đường đất) và thị trường tiêu thụ còn mang tính tự phát. Sản phẩm chủ yếu bán thô cho tư thương, thiếu các nhà máy chế biến sâu và thiếu chuỗi liên kết bao tiêu ổn định.

Phương pháp chọn mẫu 81 hộ nông dân có đảm bảo tính đại diện khoa học không?
Quy mô 81 hộ được tính toán chặt chẽ theo công thức chọn mẫu không lặp lại từ tổng thể 235 hộ tại 3 thôn điểm, với hệ số tin cậy t = 1,3 và sai số mẫu d = 10%. Mẫu được phân tầng chuẩn xác theo thành phần dân tộc (Dao, Tày, Mường) và các nhóm thu nhập, đảm bảo độ tin cậy khoa học cao.

Kết luận

• Luận văn đã lượng hóa toàn diện hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của mô hình tăng thu nhập dựa vào rừng thông qua 3 loài cây bản địa Chanh rừng, Mây nếp và Giổi ăn hạt tại các tỉnh Lạng Sơn, Yên Bái và Sơn La.
• Khẳng định vai trò quyết định của lâm sản ngoài gỗ trong việc cải thiện sinh kế, đóng góp từ 15% đến 22% vào tổng thu nhập hộ gia đình và kéo giảm tỷ lệ nghèo đói tại các thôn vùng đệm.
• Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng tin cậy từ 81 hộ điều tra chuyên sâu và hệ thống bản đồ hiện trạng rừng giai đoạn 2012-2015, làm sáng tỏ mối liên hệ giữa bảo tồn tài nguyên rừng và phát triển kinh tế cộng đồng.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ quy hoạch vùng nguyên liệu, cơ chế tín dụng ưu đãi, cải tiến kỹ thuật chế biến sâu đến thiết lập chuỗi cung ứng hàng hóa bền vững.
• Kế hoạch hành động giai đoạn tiếp theo cần tập trung mở rộng quy mô vùng trồng lên 200 đến 300 ha tại mỗi tỉnh, đồng thời kêu gọi các cơ quan quản lý và doanh nghiệp sớm hoàn thiện chuỗi liên kết giá trị nhằm biến lâm sản ngoài gỗ thành ngành kinh tế mũi nhọn cho đồng bào miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.Cơ sở lý luận và thực tiễnliên quan thu nhập dựa vào rừng 1.Khái niệm và định nghĩa *Thu nhập hộ gia đình nông thôn Thu nhập biểu thị bằng một lượng giá trị hoặc hiện vật mà con người lao động nhận được bằng lao động của mình. Như vậy, với nền kinh tế quốc dân, thu nhập là tổng giá trị sản lượng hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được tạo ra trong một đơn vị thời gian. Với chủ doanh nghiệp tư nhân, thu nhập là lợi nhuận ròng mà họ có được sau mỗi chu kỳ sản xuất kinh doanh. Với người công nhân, thu nhập của họ chính là tiền lương, tiền công mà họ nhận được.

Trong cơ chế thị trường, hoạt động sản xuất kinh doanh của nông hộ diễn ra rất đa dạng, ngoài sản xuất nông nghiệp hộ còn tham gia vào các ngành nghề khác như công nghiệp nông thôn, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ, xây dựng và nghề rừng. Chính vì thu nhập của hộ nông dân bao gồm toàn bộ những kết quả của các ngành trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ và một số ngành nghề khác như sửa chữa, sản xuất nguyên vật liệu, chết biến nông sản. *Thu nhập dựa vào rừng Cho đến nay, chưa có định nghĩa nào về thu nhập dựa vào rừng. Tuy nhiên, có thể hiểu thu nhập dựa vào rừng là những thu nhập được mang lại thông qua các hoạt động liên quan đến rừng.

Thu nhập này gồm khai thác các sản phẩm từ rừng như gỗ, lâm sản ngoài gỗ, và các sản phẩm mang lại gián tiếp từ chăn thả gia súc, rừngcủi. Theo FAO nhận định có sáu phương thức sử dụng nguồn rừng có tiềm năng giúp cho quá trình giảm nghèo. Đó là: (1) Chuyển đổi rừng sang sản xuất nông nghiệp (bao gồm cả hoạt động canh tác nương rẫy và chăn thả gia súc trên đất rừng), (2) Gỗ (khai thác gỗ từ rừng trồng, rừng tự nhiên trong phạm vi rừng sản xuất của địa phương), (3) Các lâm sản ngoài gỗ (bao gồm LSNG thu hái rừng rừng 6 tự nhiên, rừng trồng trong phạm vi rừng phòng hộ, rừng sản xuất của địa phương), (4) Dịch vụ môi trường, (5) Việc làm (tạo việc làm từ các hoạt động lâm nghiệp như: trồng rừng, khai thác rừng, công nhân trong các cơ sở, xưởng chế biến, các công ty lâm nghiệp,. Đối với các khái niệm về 'dựa vào rừng’còn tồn tại nhiều vấn đề.

Mặc dù nó có thể đề cập một cách lỏng lẻo đển bất kỳ người dân sống dựa vào các sản phẩm rừng phục vụ sinh kế của họ, như là một mức độ nào 'phụ thuộc vào rừng, sử dụng lỏng lẻo này làm lu mờ sự phân biệt cơ bản giữa các loại khác nhau của các mối quan hệ[25]. * Lâm sản ngoài gỗ Khái niệm: Ở Việt Nam, trong thời gian dài, lâm sản được chia thành hai loại: Lâm sản chính (những sản phẩm gỗ), và lâm sản phụ, (những sản phẩm không phải gỗ như mây tre, cây thuốc, dầu nhựa…). Từ năm 1961, lâm sản phụ được thay bằng từ “đặc sản sản rừng” (ĐSR) và từ cuối thế kỷ XX, cả hai từ trên được thay thế bằng một thuật ngữ: Lâm sản ngoài gỗ (LSNG). Định nghĩa: Hiện nay trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau về LSNG nhưng thông dụng hơn cả là định nghĩa do Hội đồng Lâm nghiệp Tổ chức Nông Lương Liên hợp quốc (FAO) thông qua năm 1999: “LSNG (Non timber forest product-NTFP, hoặc Non wood forest products-NWFP) bao gồm những sản phẩm có nguồn ngốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng” [20].

LSNG bao gồm "tất cả các sản phẩm sinh vật (trừ gỗ công nghiệp, gỗ làm dăm, gỗ làm bột giấy) có thể lấy ra từ hệ sinh thái tự nhiên, rừng trồng được dùng trong gia đình, mua bán, hoặc có ý nghĩa tôn giáo, văn hóa hoặc xã hội. Việc sử dụng hệ sinh thái cho mục đích giải trí, bảo tồn thiên nhiên, quản lý vùng đệm. thuộc về lĩnh vực phục vụ của rừng" (Wickens, 1991). LSNG là tất cả các vật liệu sinh học ngoài gỗ, được khai thác từ rừng tự nhiên phục vụ cho mục đích của con người.

Bao gồm các sản phẩm là động vật sống, nguyên liệu thô và củi, song mây, tre nứa, gỗ nhỏ và sợi (W. 7 "nhiều loại cây rừng cho các sản phẩm tự nhiên ngoài gỗ đó là cây cho đặc sản. Các sản phẩm tự nhiên đó có thể được sử dụng trực tiếp như một số loại cây cho thuốc, cây cho quả hoặc làm thức ăn cho gia súc nhưng phần lớn phải qua gia công chế biến như cây cho nguyên liệu, giấy sợi, cây cho cao su, cho dầu." (Lê Mộng Chân, 1993) Các nhà khoa học đã đưa ra những khái niệm khác nhau về LSNG. de Beer (1992) “LSNG được hiểu là toàn bộ động vật, thực vật và những sản phẩm khác ngoài gỗ của rừng được con người khai thác và sử dụng”.

Năm 1994, trong hội nghị các chuyên gia LSNG của các nước vùng Châu Á- Thái Bình Dương họp tại Bangkok, Thái Lan đã thông qua khái niệm về LSNG như sau: "LSNG bao gồm tất cả các sản phẩm cụ thể, có thể tái tạo, ngoài gỗ, củi và than. LSNG được khai thác từ rừng, đất rừng hoặc từ các cây thân gỗ. Vì vậy, các sản phẩm như cát, đá, nước, du lịch sinh thái không phải là các LSNG". Để có một khái niệm chung và thống nhất, hội nghị do tổ chức Nông lương thế giới tổ chức vào tháng 6/1999 đã đưa ra khái niệm về LSNG như sau: "LSNG bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và các cây thân gỗ".

Sau nhiều năm nghiên cứu về LSNG Jenne. de Beer (2000) đã bổ sung khái niệm LSNG. Theo ông " LSNG bao gồm các nguyên liệu có nguồn gốc sinh vật, không phải là gỗ, được khai thác từ rừng để phục vụ con người. Chúng bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa, nhựa mủ, ta nanh, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã (động vật sống hay các sản phẩm của chúng), củi và các nguyên liệu thô như tre, nứa, mây, song, gỗ nhỏ và sợi".

Theo khái niệm này của Jenne. de Beer là đơn giản, dễ sử dụng nhưng khác với hầu hết các khái niệm trước đây là ông đã đưa củi vào nhóm LSNG [21]. Tóm lại, LSNG là các sản phẩm có nguồn gốc từ rừng, không kể gỗ, cũng như những dịch vụ từ rừng mà người dân có thể sử dụng được, hay đem các sản phẩm từ rừng ra để trao đổi hàng hóa mua bán mang lại thu nhập kinh tế cho người dân. 8 Trước đây, người ta coi gỗ là sản phẩm chính của rừng, còn các lâm sản khác như song, mây, dầu, nhựa, sợi, lương thực, thực phẩm, dược liệu v.

do có khối lượng nhỏ lại ít được khai thác, nên thường coi là sản phẩm phụ của rừng. Người ta gọi chúng là lâm sản phụ (minor forest products) hoặc đặc sản rừng (special forest products). Trong những thập kỷ gần đây, rừng bị tàn phá mạnh, gỗ trở nên hiếm và sử dụng ít dần, nhiều nguyên liệu khác như kim loại và các chất tổng hợp dần dần thay thế gỗ trong công nghiệp và các ngành khác. Trong khi đó các "Lâm sản phụ" được sử dụng ngày càng nhiều hơn và với những chức năng đa dạng hơn.

Một số nghiên cứu gần đây đã cho thấy nếu được quản lý tốt thì nguồn lợi từ “Lâm sản phụ” hoàn toàn không nhỏ, đôi khi còn lớn hơn cả gỗ. Vì vậy, để khẳng định vai trò của các "Lâm sản phụ" người ta đã sử dụng một thuật ngữ mới thay cho nó là "LSNG" ("Non- timber forest products" hay "Non-wood forest products"). *Quản lý rừng bền vững Khái niệm phát triển bền vững được đưa ra năm 1980 ấn phẩm “Chiến lược Bảo tồn Thế giới”với nội dung rất đơn giản: "Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học" nhưng cũng đủ để mọi người nhận thức rõ ràng thế nào là phát triển bền vững. Từ đó các khái niệm về quản lý rừng bền vững lần lượt ra đời.

Hội nghị Helsinki (1994) đã tuyên bố khái niệm về quản lý rừng vững của ITTO năm 1990: “ Quản lý rừng bền vững là quá trình quản lý những diện tích rừng cố định nhằm đạt được mục tiêu là đảm bảo sản xuất liên tục những sản phẩm và dịch vụ rừng mong muốn mà không làm giảm đáng để các giá trị di truyền và năng suất tương lai của rừng, không gây ra những tác động tiêu cực đối với môi trường vật lý và xã hội”(ITTO, 1990). “Quản lý rừng bền vững là sự quản lý rừng và đất rừng một cách hợp lý để duy trì tính đa dạng sinh học, năng suất, khả năng tái sinh, sức sống của rừng, đồng thời duy trì tiềm năng thực hiện các chức năng kinh tế, xã hội của chúng trong hiện tại cũng như trong tương lai, ở cấp địa phương, quốc gia, toàn cầu và không gây ra những tác hại đối với các hệ sinh thái khác” ( Helsinki, 1994)[10]. 9 Thuật ngữ “Phát triển bền vững” xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1980 trong ấn phẩm Chiến lược bảo tồn Thế giới (công bố bởi Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế - IUCN) với nội dung rất đơn giản: "Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học". Phát triển bền vững không chỉ là sự phát triển trên các mặt kinh tế xã hội (KTXH) mà còn phải đặc biệt chú trọng đến các nguồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường.

Trong đó tài nguyên rừng - nguồn tài nguyên có tác động to lớn với đời sống con người - cần được áp dụng các giải pháp để quản lý tốt nhằm cung cấp ổn định và lâu dài các lợi ích cho con người[10]. Theo ITTO: “Quản lý rừng bền vững là quá trình quản lý những lâm phận ổn định nhằm đạt được một hoặc nhiều mục tiêu quản lý đề ra một cách rõ ràng như đảm bảo sản xuất liên tục những sản phẩm và dịch vụ rừng mong muốn mà không làm giảm đáng kể những giá trị di truyền và năng suất tương lai của rừng và không gây ra những tác động không mong muốn đối với môi trường tự nhiên và xã hội”.