Nghiên Cứu Thành Phần Loài Và Đặc Điểm Phân Bố Của Lớp Chân Môi (Chilopoda) Ở Tây Bắc, Việt Nam

Nghiên cứu thành phần loài và phân bố của lớp chân môi Chilopoda tại Tây Bắc Việt Nam, cung cấp thông tin quý giá cho sinh học và bảo tồn.

• Tác giả: Nguyễn Đức Hùng
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Thanh Bình
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Loài Và Đặc Điểm Phân Bố Của Lớp Chân Môi (Chilopoda) Ở Tây Bắc, Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Sinh Học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 0.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 0.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 0.4. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 0.6. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI
• 0.7. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 0.7.1. KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LỚP CHÂN MÔI (CHILOPODA)
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu lớp Chân môi trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên lớp Chân môi ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu lớp Chân môi ở Tây Bắc, Việt Nam
• 1.4. KHÁI QUÁT VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.4.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.5. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 1.5.2. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 1.5.3. TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.5.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.4.1. Khảo sát và điều tra thực địa
• 1.5.4.2. Các phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thành phần loài lớp Chân môi (Chilopoda) ở khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Đa dạng về loài
• 3.1.2. Các phát hiện mới
• 3.2. Cấu trúc các bậc phân loại lớp Chân môi ở khu vực nghiên cứu
• 3.3. ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI CÁC LOÀI THUỘC LỚP CHÂN MÔI Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.4. ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CÁC LOÀI THUỘC LỚP CHÂN MÔI Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.4.1. Phân bố theo sinh cảnh
• 3.4.2. Phân bố theo dải độ cao
• 3.4.3. Phân bố theo mùa
• 3.4.4. Phân bố theo địa danh nghiên cứu
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Lớp Chân Môi Chilopoda Ở Việt Nam

Lớp Chân môi (Chilopoda), thường được gọi là rết, đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái đất. Chúng là động vật ăn thịt, tham gia vào quá trình phân giải chất hữu cơ và cân bằng hệ sinh thái. Một số loài còn có giá trị y học cổ truyền. Trên thế giới, nghiên cứu về đa dạng loài Chân môi khá phong phú, tập trung vào quan hệ phát sinh loài và ứng dụng thực tiễn từ nọc độc. Hiện tại, có hơn 3.000 loài được xác định, nhưng ước tính có thể hơn 8.000 loài tồn tại. Các nghiên cứu về nọc độc của Chân môi, ví dụ như của Yang et al. (2013), cho thấy tiềm năng lớn trong việc phát triển thuốc giảm đau. Tuy nhiên, ở Việt Nam, nghiên cứu về lớp Chilopoda còn hạn chế, dữ liệu phân bố chưa đầy đủ và chủ yếu do các tác giả nước ngoài công bố. Đến nay, mới chỉ xác định được 73 loài và phân loài, trong đó có 23 loài chỉ có ở Việt Nam. Do đó, cần có những nghiên cứu hệ thống và đầy đủ hơn.

1.1. Vai trò sinh thái và giá trị của lớp Chân môi

Lớp Chân môi, hay còn gọi là rết, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái. Chúng là những kẻ săn mồi hiệu quả, giúp kiểm soát số lượng các loài côn trùng khác và các loài động vật không xương sống nhỏ. Ngoài ra, Chân môi tham gia vào quá trình phân hủy chất hữu cơ, góp phần vào chu trình dinh dưỡng của đất. Một số loài Chân môi còn có giá trị trong y học cổ truyền, nọc độc của chúng được sử dụng để điều trị một số bệnh. Việc bảo tồn đa dạng sinh học của lớp Chân môi là vô cùng cần thiết để duy trì sự ổn định của hệ sinh thái và khai thác các tiềm năng mà chúng mang lại.

1.2. Tình hình nghiên cứu lớp Chân môi ở Việt Nam hiện nay

Mặc dù lớp Chân môi đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái và có tiềm năng ứng dụng lớn, nhưng các nghiên cứu về nhóm động vật này ở Việt Nam còn rất hạn chế so với các nước trên thế giới. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào việc xác định thành phần loài và phân bố của Chân môi, nhưng vẫn còn nhiều vùng miền chưa được khảo sát đầy đủ. Dữ liệu về đặc điểm sinh học, sinh thái học và vai trò của các loài Chân môi trong hệ sinh thái còn rất ít. Việc tăng cường các nghiên cứu về lớp Chân môi ở Việt Nam là vô cùng cần thiết để có được những hiểu biết đầy đủ hơn về nhóm động vật này, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn và khai thác hợp lý.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Phân Bố Chilopoda Ở Tây Bắc Việt Nam

Vùng Tây Bắc, Việt Nam, với địa hình đa dạng và khí hậu đặc trưng, là một trong những trung tâm đa dạng sinh học của cả nước. Tuy nhiên, nghiên cứu về lớp Chân môi (Chilopoda) ở khu vực này còn rất hạn chế. Thống kê của Tran et al. chưa phản ánh đầy đủ sự đa dạng của lớp Chilopoda tại đây. Các dữ liệu về phân bố loài còn sơ sài, thiếu phân tích hệ thống về sự phân bố theo sinh cảnh, độ cao và mùa vụ. Nghiên cứu này nhằm giải quyết vấn đề thiếu hụt thông tin, cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về thành phần loài và đặc điểm phân bố của lớp Chilopoda ở Tây Bắc, góp phần vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học của khu vực.

2.1. Sự đa dạng sinh học và đặc điểm tự nhiên của Tây Bắc

Tây Bắc Việt Nam nổi tiếng với sự đa dạng sinh học phong phú, được hình thành bởi sự kết hợp giữa địa hình phức tạp, khí hậu đa dạng và vị trí địa lý đặc biệt. Khu vực này là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm và đặc hữu. Dãy Hoàng Liên Sơn, với đỉnh Fansipan hùng vĩ, là một trong những điểm nóng đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam. Sự đa dạng về sinh cảnh, từ rừng nguyên sinh đến các khu vực canh tác, tạo điều kiện cho sự phát triển của nhiều loài động vật không xương sống, trong đó có lớp Chân môi. Tuy nhiên, các hoạt động khai thác tài nguyên và thay đổi sử dụng đất đang đe dọa sự đa dạng sinh học của khu vực này.

2.2. Những hạn chế trong nghiên cứu phân bố lớp Chân môi ở Tây Bắc

Mặc dù có sự đa dạng sinh học phong phú, nhưng các nghiên cứu về phân bố lớp Chân môi ở Tây Bắc còn nhiều hạn chế. Các công trình nghiên cứu hiện có thường chỉ tập trung vào việc thu thập mẫu và xác định thành phần loài, mà chưa đi sâu vào phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố của Chân môi, như sinh cảnh, độ cao, mùa vụ và các yếu tố môi trường khác. Dữ liệu về phân bố của nhiều loài Chân môi còn rất thiếu, đặc biệt là ở các khu vực vùng sâu vùng xa. Việc thiếu thông tin về phân bố của Chân môi gây khó khăn cho công tác bảo tồn và quản lý đa dạng sinh học của khu vực.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Phân Bố Lớp Chân Môi Chilopoda Hiệu Quả

Nghiên cứu thành công về phân bố lớp Chilopoda đòi hỏi phương pháp tiếp cận toàn diện. Khảo sát thực địa đóng vai trò then chốt, bao gồm thu thập mẫu ở nhiều sinh cảnh khác nhau như rừng cây gỗ, rừng hỗn giao, khu dân cư và đất nông nghiệp. Dữ liệu được thu thập cần ghi nhận vị trí, độ cao, sinh cảnh và thời gian thu mẫu. Trong phòng thí nghiệm, các mẫu vật được phân tích hình thái, định loại và xây dựng khóa định loại. Việc phân tích dữ liệu thu thập được giúp xác định đặc điểm phân bố của các loài theo sinh cảnh, độ cao và mùa vụ. Nghiên cứu này tuân theo sự sắp xếp phân loại học của Minelli (2011a, 2011b).

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập mẫu vật lớp Chân môi

Khảo sát thực địa là một bước quan trọng trong nghiên cứu phân bố lớp Chân môi. Việc này bao gồm việc lựa chọn các địa điểm nghiên cứu đại diện cho các sinh cảnh khác nhau, như rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, khu vực canh tác và khu dân cư. Tại mỗi địa điểm, cần áp dụng các phương pháp thu thập mẫu phù hợp, như đặt bẫy, tìm kiếm trực tiếp dưới lá rụng, đá và gỗ mục. Thông tin chi tiết về địa điểm thu mẫu, độ cao, sinh cảnh, thời gian và các yếu tố môi trường liên quan cần được ghi lại một cách cẩn thận. Việc thu thập mẫu vật cần được thực hiện một cách có hệ thống và tuân thủ các quy tắc về bảo tồn đa dạng sinh học.

3.2. Phân tích và định loại mẫu vật trong phòng thí nghiệm

Sau khi thu thập mẫu vật, công đoạn phân tích và định loại trong phòng thí nghiệm là bước không thể thiếu để xác định chính xác các loài Chân môi có mặt trong khu vực nghiên cứu. Các mẫu vật cần được làm sạch, bảo quản và quan sát dưới kính hiển vi. Đặc điểm hình thái của mẫu vật, như số lượng đốt thân, hình dạng chân, màu sắc và kích thước cơ thể, được sử dụng để định loại theo các khóa định loại chuyên dụng. Quá trình định loại cần được thực hiện bởi các chuyên gia có kinh nghiệm để đảm bảo tính chính xác. Kết quả định loại sẽ cung cấp thông tin quan trọng về thành phần loài và sự đa dạng của lớp Chân môi trong khu vực nghiên cứu.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Phân Bố Chilopoda Ở Tây Bắc

Nghiên cứu đã xác định được 45 loài và phân loài Chilopoda ở Tây Bắc, Việt Nam. Trong đó, có 2 giống và 11 loài mới được bổ sung vào danh sách Chilopoda của Việt Nam. Ngoài ra, 3 bộ, 7 họ, 15 giống và 34 loài/phân loài mới được ghi nhận cho vùng Tây Bắc. Khóa định loại đến loài và phân loài đã được xây dựng cho khu vực nghiên cứu. Nghiên cứu cũng cung cấp số liệu mới về đặc điểm phân bố của các loài theo sinh cảnh, mùa, độ cao và địa danh.

4.1. Thành phần loài và phân loại học của lớp Chân môi ở Tây Bắc

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng của lớp Chân môi ở Tây Bắc Việt Nam, với nhiều loài và phân loài khác nhau. Các loài Chân môi được tìm thấy thuộc về nhiều họ và bộ khác nhau, cho thấy sự phong phú về mặt phân loại học. Việc xác định các loài mới cho Việt Nam và cho khu vực Tây Bắc chứng tỏ rằng vẫn còn nhiều điều chưa biết về lớp Chân môi ở khu vực này. Việc xây dựng khóa định loại sẽ giúp các nhà nghiên cứu và những người quan tâm dễ dàng hơn trong việc xác định các loài Chân môi khác nhau.

4.2. Phân bố của lớp Chân môi theo sinh cảnh độ cao và mùa vụ

Nghiên cứu đã cung cấp thông tin chi tiết về sự phân bố của các loài Chân môi khác nhau theo các yếu tố sinh thái khác nhau. Một số loài Chân môi có xu hướng ưa thích các sinh cảnh rừng, trong khi những loài khác lại thích nghi với môi trường sống ở khu dân cư hoặc đất nông nghiệp. Sự phân bố của Chân môi cũng thay đổi theo độ cao, với một số loài chỉ được tìm thấy ở vùng núi cao. Ngoài ra, mùa vụ cũng ảnh hưởng đến sự phân bố của Chân môi, với một số loài hoạt động mạnh mẽ hơn vào mùa mưa hoặc mùa khô.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Chilopoda Vào Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Kết quả nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Việc xác định thành phần loài và đặc điểm phân bố của lớp Chilopoda cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá hiện trạng và xây dựng kế hoạch bảo tồn hiệu quả. Các thông tin về loài đặc hữu, quý hiếm cần được ưu tiên bảo vệ. Nghiên cứu này cũng góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của lớp Chilopoda trong hệ sinh thái, từ đó khuyến khích các hành động bảo vệ môi trường.

5.1. Đánh giá hiện trạng và xây dựng kế hoạch bảo tồn đa dạng sinh học

Thông tin về thành phần loài và phân bố của lớp Chân môi có thể được sử dụng để đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học của khu vực nghiên cứu. Dựa trên thông tin này, có thể xác định các khu vực quan trọng cần ưu tiên bảo tồn, cũng như các loài Chân môi đang bị đe dọa. Các kế hoạch bảo tồn cần xem xét các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự phân bố của Chân môi, như sinh cảnh, độ cao, mùa vụ và các yếu tố môi trường khác. Ngoài ra, cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình xây dựng và thực hiện các kế hoạch bảo tồn.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của lớp Chân môi

Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của lớp Chân môi trong hệ sinh thái là một yếu tố quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học. Cần tổ chức các hoạt động giáo dục và tuyên truyền để giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về vai trò của Chân môi trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái, cũng như các giá trị kinh tế và văn hóa mà chúng mang lại. Cần khuyến khích cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo tồn, như bảo vệ môi trường sống của Chân môi, hạn chế sử dụng các chất hóa học độc hại và báo cáo các trường hợp săn bắt trái phép.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Tiềm Năng Về Lớp Chilopoda

Nghiên cứu này đã góp phần làm sáng tỏ thành phần loài và đặc điểm phân bố của lớp Chilopoda ở Tây Bắc, Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi cần được giải đáp. Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào nghiên cứu sâu hơn về sinh thái học, tập tính và vai trò của các loài Chilopoda trong hệ sinh thái. Bên cạnh đó, cần có các nghiên cứu về di truyền học để làm rõ mối quan hệ tiến hóa giữa các loài. Nghiên cứu này cũng mở ra hướng nghiên cứu mới về tiềm năng ứng dụng của các hoạt chất sinh học từ lớp Chilopoda.

6.1. Tổng kết những đóng góp mới của nghiên cứu

Nghiên cứu đã mang lại những đóng góp mới quan trọng cho việc hiểu biết về lớp Chân môi ở Tây Bắc Việt Nam. Việc xác định các loài và phân loài mới, xây dựng khóa định loại và cung cấp thông tin chi tiết về phân bố theo sinh cảnh, độ cao và mùa vụ đã làm phong phú thêm kiến thức khoa học về nhóm động vật này. Những đóng góp này sẽ là cơ sở quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo và cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học của khu vực.

6.2. Các hướng nghiên cứu tiếp theo về lớp Chân môi

Nghiên cứu về lớp Chân môi vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc khám phá các khía cạnh sinh thái học, tập tính và vai trò của Chân môi trong hệ sinh thái. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu về di truyền học để làm rõ mối quan hệ tiến hóa giữa các loài và phân tích tiềm năng ứng dụng của các hoạt chất sinh học từ Chân môi. Việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu khác nhau, từ khảo sát thực địa đến phân tích di truyền và hóa sinh, sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lớp Chân môi và khai thác các giá trị mà chúng mang lại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU.

PHẠM VI NGHIÊN CỨU. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LỚP CHÂN MÔI (CHILOPODA) 4 1. Tình hình nghiên cứu lớp Chân môi trên thế giới. Tình hình nghiên lớp Chân môi ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu lớp Chân môi ở Tây Bắc, Việt Nam.

KHÁI QUÁT VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU. Điều kiện tự nhiên. Điều kiện kinh tế - xã hội. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU. TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Khảo sát và điều tra thực địa. Các phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm .31 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN. Thành phần loài lớp Chân môi (Chilopoda) ở khu vực nghiên cứu. Đa dạng về loài.

Các phát hiện mới. Cấu trúc các bậc phân loại lớp Chân môi ở khu vực nghiên cứu. ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI CÁC LOÀI THUỘC LỚP CHÂN MÔI Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU. ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CÁC LOÀI THUỘC LỚP CHÂN MÔI Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU.

Phân bố theo sinh cảnh. Phân bố theo dải độ cao. Phân bố theo mùa. Phân bố theo địa danh nghiên cứu.128 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

134 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 137 DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Các địa điểm và tuyến khảo sát nghiên cứu. Danh sách thành phần loài lớp Chân môi ở KVNC.

Số giống, số loài và phân loài trong các họ thuộc lớp Chân môi ở KVNC. Phân bố các loài của lớp Chân môi ở KVNC. Chỉ số tương đồng về thành phần loài thuộc lớp Chân môi giữa các sinh cảnh ở KVNC. Chỉ số tương đồng về thành phần loài lớp Chân môi giữa các dải độ cao.

Chỉ số tương đồng về thành phần loài thuộc lớp Chân môi giữa các địa danh nghiên cứu. 131 DANH MỤC HÌNH Hình 1. Các điểm thu mẫu lớp Chân môi ở Việt Nam. Bản đồ địa hình và các địa điểm nghiên cứu.

Sơ đồ đặt bẫy cốc. Hình dạng các bộ của lớp Chân môi. Sơ đồ cấu tạo phần đầu và một phần thân của Chilopoda. Sơ đồ cấu tạo một phần thân của Chilopoda.

Sơ đồ cấu tạo một phần thân cuối Chilopoda. Sự đa dạng các bậc phân loại trong các họ của lớp Chân môi ở KVNC. Tỷ lệ % các loài và phân loài trong các giống thuộc lớp Chân môi ở KVNC. Cấu trúc các bậc phân loại lớp Chân môi phân bố đồng thời các sinh cảnh.

Sự tương đồng về thành phần loài lớp Chân môi giữa các sinh cảnh ở KVNC. Sự tương đồng về thành phần loài thuộc lớp Chân môi giữa các dải độ cao. Sư phân bố của lớp Chân môi theo các địa danh nghiên cứu. Sự tương đồng về thành phần loài thuộc lớp Chân môi giữa các địa danh nghiên cứu.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Lớp Chân môi (Chilopoda) thường gọi là rết, phân ngành nhiều chân (Myriapoda), ngành chân khớp (Arthropoda) bao gồm 6 bộ chính là Geophilomorpha, Scolopendromorpha, Lithobiomorpha, Scutigeromorpha, Craterostigmomorpha và Devonobiomorpha. Trong đó bộ Devonobiomorpha đã tuyệt chủng, bộ Craterostigmomorpha chưa phát hiện thấy ở Việt Nam [94]. Đa số các loài thuộc lớp Chân môi là động vật ăn thịt, chúng có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái đất: tham gia phân giải chất hữu cơ, quay vòng vật chất và năng lượng, góp phần cân bằng hệ sinh thái… Ngoài ra, nọc một số loài loài thuộc lớp Chân môi còn có những giá trị thực tiễn như được dùng để chữa một số loại bệnh theo y học dân gian, hoặc sử dụng làm thuốc giảm đau [4], [137]. Trên thế giới, lớp Chân môi là đối tượng được nghiên cứu khá nhiều với các công trình công bố tập trung về việc tìm hiểu đa dạng loài, nghiên cứu mối quan hệ phát sinh chủng loại giữa các đơn vị phân loại của lớp Chân môi và các ứng dụng thực tiễn của hoạt chất sinh học từ nọc một số loài thuộc lớp Chân môi.

Hiện nay, trên thế giới đã xác định được khoảng hơn 3.000 loài thuộc lớp Chân môi xếp vào 24 họ, 5 bộ. Theo ước tính, có hơn 8.000 loài hiện đang có trong tự nhiên [74], [94]. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về lớp Chân môi còn rất hạn chế, với các kết quả rời rạc, không hệ thống, dẫn liệu phân bố của các loài chưa đầy đủ, chủ yếu do các tác giả nước ngoài công bố. Cho đến nay, đã xác định lớp Chân môi ở Việt Nam có 73 loài và phân loài thuộc 27 giống, 13 họ, 4 bộ.

Đặc biệt, trong đó có 23 loài và phân loài chỉ gặp ở Việt Nam, với nhiều loài chỉ ghi nhận được ở một địa điểm [124], [118], [125]. Vì vậy, cần phải có những nghiên cứu một cách hệ thống và đầy đủ về thành phần loài lớp Chân môi ở Việt Nam. Vùng Tây Bắc, Việt Nam là vùng núi cao chạy từ Tây Bắc sang Đông Nam, có dãy Hoàng Liên Sơn trải dài 180km, từ biên giới Trung Quốc đến Vạn Yên với nhiều đỉnh núi cao trên 3.000 m so với mặt nước biển, xen kẽ giữa dãy núi cao có cao nguyên đá vôi chạy từ Phong Thổ đến Thanh Hoá, lượn theo các dãy núi cao là hệ thống sông suối dày đặc. Với sự đa dạng về địa hình, cùng với đặc điểm khí hậu, thủy văn… đã tạo cho khu vực này đa dạng sinh cảnh, nhiều rừng tự nhiên.

Vùng 2 Tây Bắc được đánh giá là một trong 4 trung tâm đa dạng sinh học ở nước ta, với hơn 3.800 loài thực vật bậc cao có mạch, hơn 900 loài động vật có xương sống, hơn 1.400 loài động vật không xương sống (côn trùng, động vật đáy, giun đất, nhện). Trong đó có hàng trăm loài động vật, thực vật thuộc diện đặc hữu và quý hiếm [11], [12]. Tuy nhiên, cũng giống như nghiên cứu thành phần loài lớp Chân môi ở Việt Nam nói chung, nghiên cứu thành phần loài lớp Chân môi ở Tây Bắc còn chưa biết đến nhiều. Theo thống kê của Tran et al.

Tuy nhiên, các kết quả này chưa thể hiện hết sự đa dạng về lớp Chân môi ở khu vực này. Mặt khác, các dẫn liệu về phân bố của các loài thuộc lớp Chân môi ở đây còn rất hạn chế. Các nghiên cứu mới chỉ ra về thông tin về các mẫu vật thu được như vị trí, độ cao, sinh cảnh, thời gian thu mẫu… mà chưa có sự phân tích một cách hệ thống sự phân bố của các loài theo sinh cảnh, theo dải độ cao, theo mùa. Với những lý do trên chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố của lớp Chân môi (Chilopoda) ở Tây Bắc, Việt Nam”.

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu của đề tài là xác định thành phần loài và đặc điểm phân bố của lớp Chân môi (Chilopoda) ở vùng Tây Bắc, Việt Nam làm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học nguồn tài nguyên này. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Nghiên cứu đa dạng loài lớp Chân môi ở vùng Tây Bắc, Việt Nam. Mô tả đặc điểm định loại và xây dựng khóa định loại các loài thuộc lớp Chân môi ở vùng Tây Bắc, Việt Nam. Nghiên cứu đặc điểm phân bố của lớp Chân môi ở vùng Tây Bắc, Việt Nam theo sinh cảnh, theo dải độ cao, theo mùa và theo địa danh nghiên cứu.

PHẠM VI NGHIÊN CỨU Đề tài nghiên cứu này thực hiện trên phạm vi vùng Tây Bắc, Việt Nam theo sự phân vùng sinh thái lâm nghiệp của Vũ Tấn Phương, 2012 gồm 4 tỉnh là Sơn La, Hòa Bình, Điện Biên, Lai Châu [16]. Mẫu các loài thuộc lớp Chân môi trong nghiên cứu được thu ở 4 sinh cảnh phổ biến dựa theo sự phân loại của Bộ nông 3 nghiệp và Phát triển nông thôn, 2009 gồm: rừng cây gỗ, rừng hỗn giao gỗ và tre nứa (rừng hỗn giao), rừng tre nứa, khu dân cư và đất nông nghiệp [6]. Phân chia dải độ cao trong nghiên cứu này dựa trên cơ sở sự phân chia đai độ cao của Vũ Tự Lập, 2012 [12]. Cho đến nay, hệ thống phân loại lớp Chân môi vẫn chưa thống nhất giữa các tác giả nghiên cứu.

Nghiên cứu này theo sự sắp xếp phân loại học của Minelli (2011a, 2011b) [94], [95]. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Kết quả nghiên cứu của đề tài cung cấp danh lục các loài và đặc điểm phân bố của lớp Chân môi ở vùng Tây Bắc, Việt Nam, góp phần vào nghiên cứu điều tra, thống kê động vật thuộc lớp Chân môi ở Việt Nam. Xây dựng khóa định loại chi tiết về lớp Chân môi ở vùng Tây Bắc, Việt Nam, góp phần cho công tác nghiên cứu và giảng dạy. Kết quả và kiến nghị của đề tài góp phần làm cơ sở khoa học phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học nguồn tài nguyên lớp Chân môi ở khu vực nghiên cứu (KVNC).

NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI Cung cấp danh sách cập nhật nhất đến thời điểm hiện tại về thành phần loài và phân loài của lớp Chân môi ở vùng Tây Bắc, Việt Nam, bao gồm 45 loài và phân loài. Bổ sung 2 giống mới, 11 loài cho lớp Chân môi ở Việt Nam; bổ sung 3 bộ, 7 họ, 15 giống, 34 loài và phân loài cho lớp Chân môi vùng Tây Bắc, Việt Nam. Xây dựng khóa định loại đến loài và phân loài thuộc lớp Chân môi cho KVNC. Mô tả đặc điểm định loại của các loài thuộc lớp Chân môi ở KVNC, mô tả chi tiết cho các loài mới định danh đến giống và phân giống đang nghi ngờ là loài mới cho khoa học, có hình ảnh minh hoạ kèm theo.

Cung cấp số liệu mới về đặc điểm phân bố của các loài thuộc lớp Chân môi theo sinh cảnh, theo mùa, theo dải độ cao, theo địa danh nghiên cứu ở KVNC. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LỚP CHÂN MÔI (CHILOPODA) 1. Tình hình nghiên cứu lớp Chân môi trên thế giới Nghiên cứu về phân loại và đa dạng Lớp Chân môi (Chilopoda) là nhóm động vật thuộc phân ngành nhiều chân (Myriapoda), ngành chân khớp (Arthropoda).

Hầu hết trong số chúng là động vật ăn thịt có vai trò quan trọng trong chuỗi lưới thức ăn của hệ sinh thái.