mở đầu, chính thức xác lập vai trò trung tâm chính trị - hành chính đất nƣớc của đô thị này. Tổ chức bộ máy, thiết lập cơ chế quản lý cũng nhƣ hiệu quả quản lý đô thị Thăng Long chịu sự chi phối chặt chẽ từ tính chất đặc thù đó. Với vai trò trung tâm chính trị - hành chính, Thăng Long là nơi tập trung, là đầu mối cao nhất của hệ thống các cơ quan quản lý, bộ máy quan lại của triều đình. Hầu hết các sự kiện chính trị, bang giao quan trọng của đất nƣớc đều diễn ra tại kinh đô, vấn đề bảo đảm an ninh cho kinh đô tác động và có mối quan hệ mật thiết đối với sự hƣng vong của vƣơng triều.
Ngƣợc lại, diện mạo, sự ổn định và phát triển của kinh đô chịu tác động rất lớn từ những diễn biến chính trị của triều đình, từ các sinh hoạt chốn cung đình của vua quan, quý tộc. Đó cũng chính là nguyên nhân cơ bản dẫn đến việc đan xen về nội dung cũng nhƣ đối tƣợng quản lý giữa triều đình trung ƣơng và bộ máy quản lý địa phƣơng các cấp trực tiếp quản lý kinh thành. 16 z Là trung tâm chính trị - hành chính của đất nƣớc, việc thiết lập hệ thống đơn vị hành chính các cấp, tổ chức bộ máy quan lại, cơ cấu quản lý và vận hành, nhiệm vụ của bộ máy quan lại tại kinh đô. - trong so sánh tƣơng quan với các địa phƣơng của cả nƣớc - ít nhiều đều có sự khác biệt.
Thời Trần, năm 1230, triều đình cho đặt ty Bình Bạc, năm 1265 đổi thành Đại An phủ sứ, sau lại đổi thành Kinh sƣ đại doãn, đây là cơ quan hành chính và tƣ pháp với tên gọi, chức năng chỉ có ở kinh đô Thăng Long. Thời Lê, năm 1466, triều đình lập ra đơn vị hành chính đặc biệt trực thuộc triều đình, đó là phủ Trung Đô (năm 1469 đổi thành phủ Phụng Thiên).2 Những biến động chính trị Đại Việt thời Lê Sơ có những bƣớc phát triển vƣợt bậc trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt dƣới thời Lê Thánh Tông (1460 - 1497). Nhƣng ngay sau khi Lê Thánh Tông mất (1497) cho đến khi nhà Lê Sơ sụp đổ (1527) là 30 năm chính trƣờng Đại Việt diễn ra nhiều biến động lớn. Sự suy yếu của chính quyền trung ƣơng đồng nghĩa với việc quyền lực dần bị phân tán, tính thống nhất của quốc gia phong kiến trung ƣơng tập quyền bị phá vỡ, vị thế trung tâm chính trị, hành chính của Thăng Long cũng vì thế mà có phần ảnh hƣởng và suy giảm.
Từ năm 1515 liên tục nổ ra các cuộc khởi nghĩa của Phùng Chƣơng (Sơn Tây), Đặng Hân và Lê Hất (Thanh Hoa), Trần Công Ninh (Yên Lãng), Trần Cảo (Thuỷ Đƣờng). Năm 1516, Trịnh Duy Sản giết vua Lê Tƣơng Dực ở cửa nhà Thái Học, ngay sau đó, kinh thành bị Trần Cảo chiếm giữ rồi lại bị Nguyễn Hoằng Dụ đốt phá. Năm 1527, sau khi dẹp đƣợc các phe đảng chống đối, Mạc Đăng Dung thay thế nhà Lê, lập nên nhà Mạc. Nhà Mạc chỉ làm chủ đƣợc Đông Kinh trong vòng 65 năm (1527 - 1592), nhƣng thời gian ổn định thực sự của nhà Mạc lại không nhiều; phần vì nhà Mạc còn tập trung vào cuộc chiến với họ Trịnh, phần vì chú trọng cho việc xây dựng Dƣơng Kinh - kinh đô thứ hai ở vùng biển, quê gốc của Đăng Dung (nay thuộc Kiến Thụy, Hải Phòng) nhiều hơn.
Bản thân Mạc Đăng Dung sau khi nhƣờng ngôi cho con, lên làm Thái thƣợng hoàng cũng về ở Dƣơng Kinh. Những khi về Thăng Long, vua Mạc thƣờng cho lập hành cung bên ngoài thành, trong Cấm thành, cung 17 z điện lại ít đƣợc tu sửa. Ngay cả khi triều Mạc chuyển hẳn về Thăng Long, nhà Mạc chủ yếu chỉ tập trung xây đắp, sửa sang thành luỹ cho kiên cố để đề phòng các trận tiến công của lực lƣợng ủng hộ nhà Lê. Thêm nữa, các vua triều Mạc đều là những ngƣời có quan điểm tƣơng đối thực dụng, thoáng mở và có sự khuyến khích các hoạt động buôn bán.
Các vua Mạc cũng có những biện pháp nhất định nhằm ổn định đời sống nhân dân. Trong bối cảnh đó, đời sống kinh tế - văn hoá Thăng Long thời Mạc có điều kiện phát triển tự nhiên, ít bị ràng buộc bởi các chính sách gò bó. Chính sử về sau đã nhận xét: “Từ đấy, ngƣời buôn bán và kẻ đi đƣờng đều đi tay không, ban đêm không còn trộm cƣớp, trâu bò thả chăn không phải đem về. Trong khoảng vài năm, ngƣời đi đƣờng không nhặt của rơi, cổng ngoài không phải đóng, đƣợc mùa liên tiếp, trong cõi tạm yên”.
[25, 115] Mặc dù lật đổ nhà Lê, lập nên vƣơng triều mới nhƣng nhà Mạc không làm chủ hoàn toàn đƣợc đất nƣớc. Không lâu sau khi nhà Lê Sơ sụp đổ, vùng đất từ Thanh Hoá trở vào đã trở thành địa bàn chiếm giữ và quy tụ các lực lƣợng chống lại nhà Mạc, tôn phù nhà Lê trung hƣng. Cuộc nội chiến Nam - Bắc triều (1545 - 1592) kéo dài gần 50 năm với 40 trận chiến lớn nhỏ đã ảnh hƣởng ít nhiều đến kinh thành Thăng Long. Năm 1592, khi Nam triều đánh bật nhà Mạc, thu phục Thăng Long, hệ thống luỹ do Mạc Mậu Hợp đắp bị Trịnh Tùng cho san phẳng.
Quân Mạc tuy bị đẩy lui khỏi kinh thành nhƣng vẫn chiếm cứ vùng Cao Bằng, năm 1600 và 1623, dƣ đảng nhà Mạc còn kéo quân xuống tấn công Thăng Long. Cuộc chiến Trịnh - Mạc để lại những thiệt hại nặng nề cho các hoạt động sản xuất cũng nhƣ các lĩnh vực khác của đời sống xã hội. Đồng ruộng bị biến thành bãi chiến trƣờng, đê điều bị phá hoại, mất mùa, nông dân bần cùng hoá bị đẩy vào các cuộc chiến tranh, một bộ phận đi tha hƣơng lƣu tán. Trong khi phân liệt Nam - Bắc triều chƣa kết thúc thì phân tranh Trịnh - Nguyễn đã manh nha, rồi bùng phát thành các cuộc xung đột quân sự.
Trong vòng 45 năm (1627 - 1672), quân Trịnh đã 6 lần chủ động tiến quân vào Đàng Trong (các năm 1627, 1633, 1643, 1648, 1661 và 1672), năm 1655 quân Nguyễn đánh ra Đàng Ngoài, cuộc chiến kéo dài 5 năm. Năm 1672, hai bên tạm thời đình chiến, lấy sông Gianh làm giới tuyến, Đàng Trong - từ sông Gianh (Quảng Bình) trở vào 18 z Nam dƣới quyền cai trị của các chúa Nguyễn, Đàng Ngoài - từ sông Gianh trở ra Bắc, dƣới sự kiểm soát của chúa Trịnh. Năm 1592, Trịnh Tùng xƣng vƣơng, lập vƣơng phủ, thể chế quyền lực vua Lê - chúa Trịnh ở Đàng Ngoài chính thức xác lập và tồn tại gần hai thế kỷ. Vua Lê chỉ còn là hƣ vị, chúa mới là ngƣời nắm thực quyền.
Ở Thăng Long, bên cạnh các cơ quan nha môn sảnh viên và lục bộ của triều đình, dần hình thành các cơ quan, chức vị chuyên trách mới, thuộc Ngũ phủ phủ liêu. Bộ máy tổ chức quan lại thời Lê - Trịnh vì thế ngày càng cồng kềnh, nhiều cơ quan và chức vị mới ra đời bên cạnh những chức vị cũ vẫn tồn tại nhƣng lại ít có nội dung hoạt động. Cũng vì vua Lê không còn nắm thực quyền nên Hoàng thành thời kỳ này hầu nhƣ không đƣợc tu bổ, xây dựng gì thêm. Trong khi đó, để củng cố vị thế chính trị, khẳng định quyền lực, một quần thể kiến trúc cung điện đã dần hình thành, thƣờng gọi là Phủ Chúa hay Vƣơng Phủ ngoài Hoàng thành, cận kề với khu vực kinh tế - dân gian.
Tình hình chính trị thời Lê trung hƣng diễn biến ngày càng phức tạp, chúa Trịnh ức chế, lấn át, không ít lần lộng quyền, tự ý phế lập vua Lê: năm 1619, Trịnh Tùng giết vua Lê Kính Tông lập Lê Thần Tông; năm 1732, Trịnh Giang truất ngôi rồi sai ngƣời giết Lê Duy Phƣờng, lập Lê Thuần Tông lên thay, năm 1769, Trịnh Sâm vì ghen ghét đố kỵ đã truất ngôi và bức hại Thái tử Duy Vĩ, lập con thứ của vua Lê Hiển Tông làm Thái tử. Bản thân nội bộ họ Trịnh không êm ấm. Mâu thuẫn do việc tranh giành ảnh hƣởng, chức tƣớc, quyền lợi tác động không nhỏ đến sự yên bình đất kinh sƣ. Năm 1623, Trịnh Xuân - con thứ của Trịnh Tùng nổi loạn, phóng lửa đốt kinh thành.
Trịnh Tùng phải rời phủ Chúa, đến ở làng Hoàng Mai, rồi đánh lừa giết chết Trịnh Xuân. Năm 1786, quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy tiến ra Thăng Long, Quân của Trịnh Khải chống cự nhƣng nhanh chóng thất bại. Chính quyền chúa Trịnh tồn tại hơn 200 trên đất Thăng Long bị lật đổ. Thực hiện khẩu hiệu "tôn phù", Nguyễn Huệ trao quyền lại cho vua Lê.
Lê Hiển Tông (1740 - 1786) băng hà, Nguyễn Huệ lập Lê Duy Kỳ lên ngôi - tức Lê Chiêu Thống. Sau khi Nguyễn Huệ về nam, Trịnh Bồng âm mƣu lập lại 19 z ngôi chúa. Tình hình Bắc Hà rối ren, Trịnh Bồng tuy bị diệt nhƣng vua Lê kém tài bất lực càng khiến cho Nguyễn Hữu Chỉnh, Vũ Văn Nhậm cậy công lao, ỷ thế lộng hành. Nguyễn Huệ lần thứ hai đƣa quân ra Thăng Long, chỉnh đốn mọi việc ở Bắc Hà, cho Ngô Văn Sở ở lại trông coi Thăng Long rồi rút quân về Phú Xuân.
Từ đây, Bắc Hà chính thức sáp nhập và thuộc quyền cai quản của Nguyễn Huệ. Năm 1787, trên bƣớc đƣờng cùng, Lê Chiêu Thống kém tài bất lực bỏ trốn sang Trung Quốc, cầu cứu nhà Mãn Thanh. Nhân cơ hội này, cuối năm 1788, vua Thanh Càn Long phát 29 vạn quân binh xâm lƣợc nƣớc ta, tiến về hƣớng Thăng Long. Đầu năm 1789, Nguyễn Huệ thần tốc kéo quân ra Bắc, đại phá quân Thanh, giải phóng Thăng Long.
Thăng Long với cung điện đền đài qua binh lửa chiến tranh bị tàn phá nặng nề. Sau chiến thắng, triều Tây Sơn định đô ở Phú Xuân (Huế). Kinh đô Thăng Long cũ trở thành Bắc Thành, cũng đã giảm phần nào vị thế chính trị.3 Các tác động kinh tế - xã hội 1.1 Sự hưng khởi của nền kinh tế hàng hoá và đô thị Sự hƣng khởi của nền kinh tế hàng hoá và đô thị, đặc biệt trong hai thế kỷ XVII - XVIII đã tác động mạnh mẽ đến việc tổ chức quản lý đô thị Thăng Long - Kẻ Chợ giai đoạn này. Có nhiều nhân tố tác động, cả về chính trị, kinh tế, xã hội đƣa đến sự hƣng khởi của nền kinh tế hàng hoá và đô thị.
Ba thế kỷ XVI, XVII và XVIII, biến động chính trị nhiều và dữ dội nhƣng không phải lúc nào cũng đƣa đến tác động nghịch đối với sự phát triển kinh tế. Thế kỷ XVI, đóng đô ở Thăng Long nhƣng triều Mạc không quan tâm nhiều đến Thăng Long.