Luận án tiến sĩ về ngân hàng Đông Dương trong bối cảnh thực dân Pháp tại Việt Nam từ 1875 đến 1954

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ngân hàng đông dương trong quá trình thực dân hóa của pháp ở việt nam 1875 đến 1954, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh

• Tác giả: Dương Tô Quốc Thái
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Minh Hồng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Ngân Hàng Đông Dương Trong Quá Trình Thực Dân Hóa Của Pháp Ở Việt Nam (1875 - 1954)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 0.1. Một số khái niệm sử dụng trong luận án
• 0.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 0.3. Nhóm công trình nghiên cứu lý luận chung về ngân hàng
• 0.4. Nhóm công trình nghiên cứu tình hình kinh tế-tài chính-tiền tệ ở Việt Nam từ năm 1862 đến năm 1954
• 0.5. Nhóm công trình nghiên cứu về Ngân hàng Đông Dương trong quá trình thực dân hóa của Pháp ở Việt Nam giai đoạn 1875 đến 1954
• 0.6. Nhóm công trình nghiên cứu về tác động của tình hình đến hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trong thời kỳ thực dân hóa
• 0.7. Tình hình nghiên cứu nước ngoài
• 0.8. Nhóm công trình nghiên cứu về kinh tế-tài chính-tiền tệ và ngân hàng trong thời kỳ Pháp thuộc ở Việt Nam
• 0.9. Nhóm công trình nghiên cứu về Ngân hàng Đông Dương từ năm 1875 đến năm 1954
• 0.10. Những vấn đề đặt ra và kế thừa cho luận án
• 0.11. Những kết quả nghiên cứu đi trước và kế thừa
• 0.12. Những vấn đề đặt ra tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 0.13. Tiểu kết chương 1
• 1. CHƯƠNG 1: NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG RA ĐỜI TRONG CÔNG CUỘC XÂM LƯỢC VÀ BÌNH ĐỊNH CỦA THỰC DÂN PHÁP Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1875 - 1896
• 1.1. Thực dân pháp xâm lược việt nam và sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương
• 1.2. Thực dân Pháp gây chiến tranh xâm lược Việt Nam
• 1.3. Sự ra đời Ngân hàng Đông Dương
• 1.4. Ngân hàng Đông Dương tài trợ về tài chính cho thực dân pháp mở rộng chiến tranh xâm lược giai đoạn 1875 đến 1896
• 1.5. Ngân hàng Đông Dương và chi nhánh tại Sài Gòn trong chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp giai đoạn 1875 đến 1896
• 1.6. Ngân hành Đông Dương tài trợ tài chính cho thực dân Pháp mở rộng chiến tranh giai đoạn 1875 đến 1896
• 1.7. Tiểu kết chương 2
• 2. CHƯƠNG 2: NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG THÚC ĐẨY CUỘC KHAI THÁC THUỘC ĐỊA Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1897-1945
• 2.1. Quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp ở Việt Nam giai đoạn 1897 đến 1945
• 2.1.1. Giai đoạn từ năm 1897 đến năm 1914
• 2.1.2. Giai đoạn từ năm 1914 đến năm 1918
• 2.1.3. Giai đoạn từ năm 1919 đến năm 1929
• 2.1.4. Giai đoạn từ năm 1929 đến năm 1939
• 2.1.5. Giai đoạn từ năm 1940 đến năm 1945
• 2.2. Ngân hàng Đông Dương mở rộng hoạt động và vai trò tư bản tài chính trong công cuộc khai thác thuộc địa giai đoạn 1897-1945
• 2.3. Sự phát triển hệ thống Ngân hàng Đông Dương trong quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp
• 2.4. Những hoạt động chính yếu của Ngân hàng Đông Dương trong quá trình thực dân Pháp khai thác thuộc địa ở Việt Nam
• 2.5. Tiểu kết chương 3
• 3. CHƯƠNG 3: NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG TRONG THỜI KỲ THỰC DÂN PHÁP TÁI XÂM LƯỢC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945-1954
• 3.1. Thực dân Pháp tham vọng tái lập chế độ thuộc địa sau chiến tranh thế giới thứ hai
• 3.2. Hoàn cảnh và điều kiện mới của quá trình tái lập thuộc địa sau chiến tranh thế giới II
• 3.3. Quá trình chiến tranh tái lập chế độ thuộc địa giai đoạn 1945-1950
• 3.4. Thực dân Pháp lệ thuộc vào Mỹ trong âm mưu kéo dài chiến tranh giai đoạn 1950-1954
• 3.5. Vai trò Ngân hàng Đông Dương trong hoàn cảnh mới sau chiến tranh thế giới thứ 2
• 3.6. Những thay đổi của hệ thống Ngân hàng Đông Dương sau chiến tranh thế giới 2
• 3.7. Duy trì các chi nhánh Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam
• 3.8. Sự cấu kết của giới tư bản tài chính trong Ngân hàng Đông Dương và giới hiếu chiến trong chiến tranh xâm lược Việt Nam
• 3.9. Hoạt động của Ngân hàng đông Dương trong chiến tranh của thực dân Pháp ở việt Nam giai đoạn 1945 đến 1954
• 3.10. Tiếp tục phát hành giấy bạc Đông Dương
• 3.11. Các hoạt động chèn ép Ngân khố Liên bang Đông Dương, buôn lậu vàng, chiết khấu gian lận và đầu cơ tỷ giá hối đoái của Ngân hàng Đông Dương
• 3.12. Hỗ trợ cho quân đội Pháp trong chiến tranh tái xâm lược Việt Nam
• 3.13. Chuyển ngân các nguồn vốn của Pháp ra khỏi Việt Nam
• 3.14. Trợ giúp cho Viện Phát hành tiền tệ của các Quốc gia Liên kết Việt Nam - Lào - Campuchia
• 3.15. Các chi nhánh Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam kết thúc vai trò lịch sử
• 3.16. Tiểu kết chương 4
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Ngân hàng Đông Dương ra đời trong công cuộc xâm lược của thực dân Pháp

Ngân hàng Đông Dương được thành lập vào ngày 21/01/1875 tại Paris, với mục tiêu hỗ trợ tài chính cho các hoạt động xâm lược của thực dân Pháp tại Việt Nam. Ngân hàng này nhanh chóng nhận được nhiều đặc quyền từ Chính phủ Pháp, bao gồm quyền phát hành giấy bạc và cho vay tín dụng. Nhờ vào những đặc quyền này, Ngân hàng Đông Dương đã đóng vai trò quan trọng trong việc tài trợ cho các chiến dịch quân sự của thực dân Pháp, đặc biệt là trong việc đánh chiếm Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Các chi nhánh của ngân hàng được mở rộng ra khắp Việt Nam, từ Sài Gòn đến Hải Phòng và Hà Nội, cho phép ngân hàng này kiểm soát nền kinh tế tại các thuộc địa. Điều này cho thấy sự kết hợp chặt chẽ giữa ngân hàng và chính quyền thực dân trong việc thực hiện chính sách khai thác thuộc địa.

1.1. Tác động của Ngân hàng Đông Dương trong chiến tranh xâm lược

Trong giai đoạn từ 1875 đến 1896, Ngân hàng Đông Dương đã cung cấp nguồn tài chính cần thiết cho thực dân Pháp trong các cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Sự tài trợ này không chỉ giúp thực dân Pháp mở rộng lãnh thổ mà còn tạo điều kiện cho các hoạt động khai thác thuộc địa. Các hoạt động tài chính của ngân hàng đã góp phần vào việc duy trì và củng cố quyền lực của thực dân Pháp tại Việt Nam. Sự hỗ trợ tài chính từ ngân hàng đã giúp thực dân Pháp hoàn thành mục tiêu xâm lược mà không gặp phải nhiều khó khăn về ngân sách.

II. Ngân hàng Đông Dương thúc đẩy công cuộc khai thác thuộc địa

Giai đoạn từ 1897 đến 1945 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của Ngân hàng Đông Dương trong việc thúc đẩy khai thác thuộc địa. Ngân hàng đã mở rộng hoạt động cho vay và đầu tư vào các dự án lớn, từ xây dựng cơ sở hạ tầng đến khai thác tài nguyên thiên nhiên. Những khoản đầu tư này không chỉ mang lại lợi nhuận khổng lồ cho chính ngân hàng mà còn làm giàu cho các nhà tư bản Pháp. Ngân hàng Đông Dương đã trở thành một phần không thể thiếu trong chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, đóng góp vào việc kiểm soát nền kinh tế Việt Nam. Điều này cho thấy sự phụ thuộc của nền kinh tế thuộc địa vào các tổ chức tài chính do thực dân kiểm soát.

2.1. Vai trò của Ngân hàng Đông Dương trong phát triển kinh tế thuộc địa

Ngân hàng Đông Dương đã đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế thuộc địa thông qua việc cung cấp vốn cho các công ty Pháp. Các khoản vay và đầu tư của ngân hàng đã giúp thực dân Pháp khai thác tài nguyên thiên nhiên và phát triển các ngành công nghiệp tại Việt Nam. Sự phát triển này không chỉ phục vụ lợi ích của thực dân mà còn tạo ra một hệ thống kinh tế phụ thuộc, dẫn đến sự bóc lột nặng nề đối với người dân Việt Nam. Sự kết hợp giữa ngân hàng và các công ty Pháp đã tạo ra một mạng lưới tài chính mạnh mẽ, củng cố quyền lực của thực dân tại Việt Nam.

III. Ngân hàng Đông Dương trong thời kỳ tái xâm lược

Sau chiến tranh thế giới thứ II, thực dân Pháp đã cố gắng tái lập chế độ thuộc địa tại Việt Nam. Ngân hàng Đông Dương đã đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ tài chính cho các hoạt động tái xâm lược này. Ngân hàng không chỉ duy trì hoạt động của mình mà còn tích cực tham gia vào các kế hoạch tài chính của Chính phủ Pháp. Sự phụ thuộc vào ngân hàng đã khiến cho các công ty Pháp tại Việt Nam dễ dàng hơn trong việc tiếp tục các hoạt động đầu tư và khai thác. Điều này cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa ngân hàng và chính quyền thực dân trong việc thực hiện các mục tiêu chiến lược của họ.

3.1. Tác động của Ngân hàng Đông Dương đến chính sách tái xâm lược

Ngân hàng Đông Dương đã tích cực hỗ trợ cho thực dân Pháp trong việc tái lập chế độ thuộc địa. Việc phát hành giấy bạc và các hoạt động tài chính của ngân hàng đã giúp Chính phủ Pháp có đủ nguồn lực để tiếp tục cuộc chiến tranh xâm lược. Ngân hàng còn tham gia vào nhiều hoạt động tài chính bất hợp pháp, như buôn lậu và đầu cơ, nhằm tối đa hóa lợi nhuận cho các nhà đầu tư Pháp. Những hành động này không chỉ làm gia tăng sự bóc lột mà còn tạo ra một bức tranh rõ nét về vai trò của ngân hàng trong chính sách thực dân hóa của Pháp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Ngân hàng Đông Dương trong quá trình thực dân hóa của Pháp ở Việt Nam (1875 - 1954)" do nghiên cứu sinh Dương Tô Quốc Thái thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hà Minh Hồng, bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh năm 2021, thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số 62 22 03 13).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình xâm lược và xác lập ách cai trị tại Việt Nam, thực dân Pháp đã đối mặt với những khó khăn lớn về mặt tài chính. Ngày 21/01/1875, Ngân hàng Đông Dương (Banque de l'Indochine) chính thức được thành lập tại Paris bởi một nhóm tài phiệt của các ngân hàng lớn của Pháp và được chính phủ ban hành nhiều đặc quyền: phát hành giấy bạc, kinh doanh thương mại và đầu tư tài chính. Thông qua các đặc quyền này, Ngân hàng Đông Dương đã trở thành công cụ tài chính hậu thuẫn cho quá trình thực dân hóa.

Tuy nhiên, tác giả chỉ ra rằng các công trình nghiên cứu trước đây trong và ngoài nước vẫn để lại những khoảng trống lịch sử cụ thể:

• Hoạt động tài trợ tài chính của Ngân hàng Đông Dương cho quân đội viễn chinh Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai (1883 - 1884) và các chiến dịch bình định phong trào kháng chiến của nhân dân Việt Nam ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ (1885 - 1896) chưa được khảo cứu đầy đủ.
• Sự can dự chi tiết và đa chiều của Ngân hàng Đông Dương vào công cuộc khai thác thuộc địa (1897 - 1945), từ phát triển hạ tầng, công nghiệp khai khoáng, nông nghiệp đồn điền đến các giải pháp xử lý khủng hoảng kinh tế 1929 - 1933 còn thiếu vắng các công trình chuyên khảo hệ thống.
• Vai trò và mạng lưới hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trong thời kỳ thực dân Pháp tái xâm lược Việt Nam (1945 - 1954), bao gồm việc hỗ trợ quân sự, buôn lậu vàng, chuyển dịch tài sản và chuyển giao quyền phát hành tiền tệ cho Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết, vẫn chưa được làm sáng tỏ toàn diện.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 3 mục tiêu cụ thể:

1. Khôi phục lại bức tranh về hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trong quá trình thực dân Pháp đánh chiếm Việt Nam, nhất là đánh chiếm Bắc Kỳ và Trung Kỳ từ năm 1883 đến 1884 và bình định các cuộc khởi nghĩa của quân dân Việt Nam chống thực dân Pháp xâm lược từ năm 1885 cho đến năm 1896.
2. Phục dựng lại lịch sử hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trong quá trình thực dân Pháp tiến hành khai thác thuộc địa ở Việt Nam từ năm 1897 cho đến năm 1945 và những hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trên lãnh thổ Việt Nam trong thời kỳ thực dân Pháp tái xâm lược Việt Nam từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai cho đến năm 1954.
3. Cung cấp thêm tài liệu và luận điểm khoa học về hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trên các phương diện tài chính, tín dụng, tiền tệ, thuế khóa, ngân hàng trong thời kỳ Pháp thuộc; tái hiện những vấn đề khoa học, thực tiễn và kinh nghiệm của Ngân hàng Đông Dương trong 80 năm hoạt động tại Việt Nam để làm tài liệu tham khảo cho nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình Ngân hàng Đông Dương ra đời trong công cuộc xâm lược và bình định thực dân của Pháp ở Việt Nam (1875 - 1896), thúc đẩy công cuộc khai thác thuộc địa (1897 - 1945), tham gia thời kỳ thực dân Pháp tái xâm lược (1945 - 1954); cùng các hoạt động phát huy vai trò, ảnh hưởng của tiền tệ, tài chính, tín dụng của tổ chức này trong toàn bộ 80 năm tồn tại.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ Việt Nam thời kỳ Pháp thuộc, gồm ba xứ Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1875 (thời điểm Ngân hàng Đông Dương thành lập và mở chi nhánh đầu tiên tại Sài Gòn) đến năm 1954 (thời điểm thực dân Pháp thất trận tại Điện Biên Phủ, ký kết Hiệp định Genève và rút khỏi Việt Nam, các chi nhánh Ngân hàng Đông Dương chấm dứt vai trò lịch sử).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã phân loại và khảo sát hệ thống tài liệu nghiên cứu phong phú từ các học giả trong nước và quốc tế thành các nhóm chủ đề:

Các hướng nghiên cứu trong nước

1. Nhóm nghiên cứu lý luận chung về ngân hàng, tài chính và tiền tệ: Các công trình của Lê Đình Chân (Tài chính công trọn bộ, Tài chính công - Những nguyên tắc căn bản của Luật ngân sách, Tài chính công - Công phí - Thuế, Ngân khố); Phan Thị Cúc (Tín dụng ngân hàng); Nguyễn Trí Dĩnh và Phạm Thị Quý (Giáo trình lịch sử kinh tế); Nguyễn Văn Tiến (Tài chính Quốc tế); Dương Thị Bình Minh và Sử Đình Thành (Lý thuyết Tài chính Tiền tệ); cùng các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước Việt Nam (Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Ngân hàng Nhà nước, Nghị định 40/2012/NĐ-CP, Thông tư 37/2014/TT-NHNN, Thông tư 38/2018/TT-NHNN). Nhóm này cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn mực về định chế tài chính và nghiệp vụ ngân hàng.
2. Nhóm nghiên cứu kinh tế - tài chính - tiền tệ Việt Nam (1862 - 1954): Các công trình lịch sử kinh tế của Nguyễn Thế Anh (2008), Cao Văn Biền (1998), Vũ Huy Phúc (1996), Tạ Thị Thúy (2018), Hồ Công Lưu (2017), Nguyễn Thị Thanh Tùng (2017), Nguyễn Thị Định (2017), Trần Minh Thuận (2018), Nguyễn Phan Quang (2004), Hoàng Thị Thu Hiền (2011), Lê Quốc Sử (1998), Nguyễn Đức Hiệp (2017), Hồ Tuấn Dung (2003), Nguyễn Anh Tuấn (1968), Phạm Thăng (1995), Trần Dương và Phạm Thọ (1960), cùng các ấn phẩm của Bộ Tài chính Việt Nam. Các tác giả làm rõ bối cảnh nông nghiệp, công thương nghiệp, hệ thống thuế khóa và sự chuyển dịch của các chế độ tiền tệ.
3. Nhóm nghiên cứu trực tiếp về Ngân hàng Đông Dương: Công trình Lịch sử Tín dụng nông nghiệp Việt Nam (1875-1945) của Phạm Quang Trung (1997); Lịch sử Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1951-1976) của Tổ nghiên cứu lịch sử ngân hàng (1976); Lịch sử Tiền tệ nước nhà của Lê Đình Chân (1972); Lưu thông tiền tệ ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa của Trần Dương và Phạm Thọ (1960); tài liệu chuyên khảo nội bộ Lịch sử Tiền tệ Đông Dương và Ngân hàng Đông Dương từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX của Phan Hạ Uyên (1973); Luận án tiến sĩ của Đỗ Thị Mỹ Hiền (2017) về hoạt động của Ngân hàng Đông Dương giai đoạn 1875 - 1945; cùng các bài viết của Hà Minh Hồng, Dương Tô Quốc Thái, Lương Hữu Định, Đào Hùng.
4. Nhóm nghiên cứu tác động của chính sách thực dân đến hoạt động tài chính: Các công trình của Viện Kinh tế (1966), Đặng Phong, Phạm Thị Hồng Hà (2017), Nguyễn Văn Trung, Nguyễn Đình Tư, Nguyễn Xuân Thọ, Cao Huy Thuần, Trương Bá Cần, phân tích sự chi phối của thể chế thuộc địa và các biến động chính trị đối với hệ thống tài chính tiền tệ.

Các hướng nghiên cứu nước ngoài

1. Nhóm nghiên cứu kinh tế, địa lý và hồi ký thời thuộc địa: Các công trình của Philippe Devillers (2006), Paul Doumer (1905/2015), Jules Silvestre (2020), Hocquard (2020), H. Simoni (1929), Hubert Bonin, Robert Elie, Loye, Détieux Marcel, André Touzet, Section d'Administration Générale Direction des Finances, Henri Guermeur. Nhóm công trình này phản ánh các quan sát thực địa, chính sách khai thác hạ tầng và cơ chế vận hành ngân sách thuộc địa dưới góc nhìn của các quan chức và học giả phương Tây.
2. Nhóm chuyên khảo trực tiếp về Ngân hàng Đông Dương: Luận án tiến sĩ của Henri Baudoin (1903) khảo sát giai đoạn sơ khởi 1875 - 1900; công trình của Albert Sabés (1931) về việc gia hạn đặc quyền phát hành tiền tệ theo Công ước ngày 22/11/1929; nghiên cứu của Paul Bernard (1934) về tác động của khủng hoảng kinh tế 1929 - 1933; công trình 713 trang của Marc Meuleau (1990) khai thác từ kho lưu trữ của Ngân hàng Indosuez; và công trình của Jean Pierre Aumiphin (1994) phân tích sự hiện diện tài chính của Pháp giai đoạn 1859 - 1939.

Khoảng trống luận án giải quyết

Kế thừa các cứ liệu từ những nghiên cứu đi trước, luận án tập trung lấp đầy khoảng trống về: (1) Vai trò tài trợ chiến tranh của Ngân hàng Đông Dương trong quá trình đánh chiếm Bắc Kỳ và bình định Trung - Bắc Kỳ (1883 - 1896); (2) Mối liên hệ hữu cơ giữa tư bản tài chính và cấu trúc khai thác thuộc địa đa ngành giai đoạn 1897 - 1945; và (3) Các hoạt động tài chính phức tạp, bao gồm đầu cơ tỷ giá, buôn lậu vàng, hỗ trợ viễn chinh và chuyển giao quyền lực tiền tệ sang Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết trong giai đoạn 1945 - 1954.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khái niệm và khung lý thuyết sử dụng

Luận án vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa đế quốc và bản chất của "tư bản tài chính" – hình thành từ sự dung hợp giữa tư bản ngân hàng độc quyền và tư bản công nghiệp. Từ cơ sở này, luận án xác lập hệ thống các khái niệm cốt lõi:

• Thực dân hóa: Tiến trình xâm lược thuộc địa, khai thác bóc lột tài nguyên và con người tại thuộc địa, cùng quá trình tái chiếm thuộc địa sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
• Ngân hàng Đông Dương: Tổ chức độc quyền của tư bản Pháp thành lập ngày 21/01/1875 tại Paris, nắm giữ ba chức năng then chốt: độc quyền phát hành giấy bạc, kinh doanh thương mại và đầu tư tài chính.
• Chi nhánh Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam: Hệ thống mạng lưới 10 chi nhánh phân bổ từ Bắc vào Nam gồm Sài Gòn (1875), Hải Phòng (1885), Hà Nội (1886), Đà Nẵng (1891), Nam Định (1926), Cần Thơ (1926), Vinh (1927), Quy Nhơn (1928), Huế (1929) và Đà Lạt (1943). Cơ cấu mỗi chi nhánh gồm 1 giám đốc, 2 phó giám đốc, 1 kế toán viên và các nhân viên giao dịch, vận hành theo cơ chế hạch toán báo cáo 6 tháng/lần về Paris (nộp 1/4 lợi nhuận về trụ sở chính, giữ lại 3/4 gồm 2/4 chia cho thành viên và 1/4 lập quỹ dự phòng).
• Viện Phát hành tiền tệ của các Quốc gia Liên kết Việt Nam - Lào - Campuchia: Cơ quan phát hành thành lập dựa trên các hiệp ước năm 1949, hoạt động từ năm 1952 với hội đồng quản trị 12 người (6 Pháp, 2 Việt Nam, 2 Lào, 2 Campuchia), đặt trụ sở tại Phnom Penh.
• Giới tư bản hiếu chiến: Liên minh giữa giới tài phiệt Paris, cựu quan chức kinh doanh thuộc địa và các chính khách nội các Đệ Tứ Cộng hòa Pháp nhằm kéo dài chiến tranh tái chiếm Đông Dương.
• Đồng bạc Đông Dương (P) và các chế độ bản vị: Vận hành qua 3 thời kỳ: Ngân bản vị (1875 - trước 31/5/1930; 1 P = 27,215 g bạc độ 900/1000); Kim bản vị (31/5/1930 - trước 02/10/1936; 1 P = 655 mg vàng độ 900/1000); Cột vào đồng Franc Pháp theo Sắc lệnh 02/10/1936 (1 P = 10 ₣).
• Nghiệp vụ tài chính: Chiết khấu hối phiếu, thương phiếu (chiếm 12% - 14% tỷ trọng nghiệp vụ); tỷ giá hối đoái (chiếm 80% - 86% giao dịch qua Viện Hối đoái); hoạt động tín dụng (lãi suất 8% - 12%/năm); mô hình Công ty vô danh (Société Anonyme) và việc phát hành Công thải (Emprunt).

Chế độ tiền tệ Đông Dương	Khung thời gian áp dụng	Quy chuẩn định giá pháp lý	Đặc điểm lưu thông chính
Ngân bản vị	1875 – trước 31/5/1930	1 P = 27,215 gram bạc (độ mịn 900/1000)	Sử dụng dự trữ bạc kim loại bảo đảm cho lượng tiền giấy phát hành.
Kim bản vị	31/5/1930 – trước 02/10/1936	1 P = 655 miligram vàng (độ mịn 900/1000)	Chuyển đổi nhằm đối phó đà sụt giá của bạc; tháng 1/1930 tỷ giá giảm còn 1 P = 9,11 ₣.
Neo đồng Franc	02/10/1936 – 1954	1 P = 10 Francs Pháp (Sắc lệnh 02/10/1936)	Đồng bạc bị cột chặt vào biến động phá giá của đồng Franc Pháp (Franc Auriol).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án tiếp cận theo phương pháp luận sử học mác-xít và sử dụng hai phương pháp nghiên cứu chuyên ngành chủ đạo:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện các chặng đường hình thành, mở rộng mạng lưới, hoạt động nghiệp vụ và sự tiêu vong của Ngân hàng Đông Dương theo đúng trình tự biên niên và bối cảnh chính trị - quân sự (1875 - 1954).
• Phương pháp lôgíc: Khái quát các sự kiện, phân tích mối quan hệ bản chất giữa tư bản ngân hàng độc quyền và chính sách xâm lược thuộc địa, làm rõ quy luật vận động khách quan của các dòng vốn tài chính thực dân.
• Phương pháp kết hợp: So sánh, đối chiếu các nguồn tư liệu lưu trữ; thống kê, phân tích dữ liệu tài chính, tiền tệ, ngân sách và kim ngạch xuất nhập khẩu.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Tài liệu lưu trữ trong nước: Khai thác tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (Phông Thống đốc Nam Kỳ, Phông Phủ Thủ tướng Quốc gia Việt Nam, Phông Địa phương, Công báo thuộc địa), Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM (Phòng Hạn chế đọc).
• Tài liệu lưu trữ quốc tế: Nguồn hồ sơ, báo cáo tài chính của Ngân hàng Đông Dương lưu trữ tại Thư khố Ngân hàng Crédit Agricole Corporate and Investment Bank (tiền thân là Ngân hàng Indosuez) tại Paris.
• Tài liệu xuất bản: Các văn kiện pháp lý, sách chuyên khảo, hồi ký chính trị, công trình nghiên cứu của các học giả Việt Nam, Pháp, Anh và hệ thống báo chí, tạp chí chuyên ngành.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa và đánh giá chi tiết tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến đề tài. Nội dung chương phân tích các nhóm tài liệu về lý luận ngân hàng, lịch sử kinh tế Việt Nam thời Pháp thuộc, các công trình chuyên khảo về Ngân hàng Đông Dương và các nghiên cứu về bối cảnh thực dân hóa. Tác giả chỉ ra những thành tựu mà các học giả đi trước đã đạt được về mô tả thể chế tài chính, đồng thời xác lập các luận điểm kế thừa và chỉ rõ ba khoảng trống nghiên cứu trọng tâm mà luận án trực tiếp đi sâu giải quyết.

Chương 2: Ngân hàng Đông Dương ra đời trong công cuộc xâm lược và bình định của thực dân Pháp ở Việt Nam giai đoạn 1875 - 1896

Chương 2 phân tích sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương gắn liền với nhu cầu tài chính cấp bách của thực dân Pháp trong chiến tranh xâm lược. Sau khi thành lập ngày 21/01/1875 và mở chi nhánh Sài Gòn, ngân hàng chỉ hoạt động giới hạn tại Nam Kỳ và Pondichéry (Ấn Độ thuộc Pháp).

Nắm bắt thời điểm chính quyền thực dân thiếu kinh phí đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai, Ngân hàng Đông Dương đã trực tiếp tài trợ tài chính cho các chiến dịch quân sự giai đoạn 1883 - 1884 và tài trợ cho việc hành quân, bình định các phong trào khởi nghĩa vũ trang của nhân dân Bắc Kỳ, Trung Kỳ từ năm 1885 đến năm 1896. Để đền đáp, chính phủ Pháp trao quyền cho ngân hàng mở rộng phạm vi ra toàn lãnh thổ, liên tiếp lập các chi nhánh tại Hải Phòng (1885), Hà Nội (1886) và Đà Nẵng (1891), từng bước thâu tóm hệ thống lưu thông tiền tệ và tín dụng toàn xứ.

Chương 3: Ngân hàng Đông Dương thúc đẩy cuộc khai thác thuộc địa ở Việt Nam giai đoạn 1897 - 1945

Chương 3 trình bày vai trò của Ngân hàng Đông Dương trong 5 giai đoạn khai thác thuộc địa (1897 - 1914, 1914 - 1918, 1919 - 1929, 1929 - 1939, 1940 - 1945). Trong giai đoạn này, ngân hàng mở rộng mạng lưới với việc lập thêm các chi nhánh tại Nam Định, Cần Thơ (1926), Vinh (1927), Quy Nhơn (1928), Huế (1929) và Đà Lạt (1943).

Tác giả phân tích các phương thức tư bản tài chính lũng đoạn nền kinh tế:

• Cho vay tín dụng lãi suất cao (8% - 12%/năm).
• Bảo lãnh và mua bán các đợt phát hành công thải của chính quyền Liên bang Đông Dương để xây dựng công trình giao thông, bến cảng, đường sắt.
• Tham gia góp vốn, sở hữu cổ phần khống chế trong hàng loạt công ty vô danh thuộc các lĩnh vực then chốt: Công ty Than Bắc Kỳ, Công ty Cao su Đông Dương, Công ty Đường sắt Đông Dương, Công ty Tài chính Pháp và Thuộc địa, Công ty Rượu Đông Dương.
• Thực hiện điều tiết tỷ giá và chiết khấu thương phiếu phục vụ xuất khẩu lúa gạo, khoáng sản về chính quốc; tham gia các biện pháp trợ cấp tài chính giải cứu doanh nghiệp Pháp trong cuộc đại khủng hoảng 1929 - 1933.

Danh mục bảng thống kê tài chính tiêu biểu trong luận án	Nội dung dữ liệu được xử lý
Bảng cơ cấu tổ chức sơ khởi (1875)	Sơ đồ quản trị, vốn điều lệ ban đầu và phân bổ quyền lực tại Paris và Sài Gòn.
Bảng điều chỉnh vốn điều lệ (1931 - 1946)	Tiến trình tăng vốn điều lệ của Ngân hàng Đông Dương qua các thời kỳ khủng hoảng và chiến tranh.
Bảng lưu thông tiền tệ & tồn quỹ kim khí (1913 - 1920)	Tỷ lệ bảo đảm bằng kim khí đối với khối lượng giấy bạc phát hành tại Đông Dương.
Bảng tỷ giá hối đoái tại Sài Gòn (1939 - 1953)	Biến động giá trị đồng bạc Đông Dương so với Dollar Mỹ, Bảng Anh và Franc Pháp.
Bảng tiền lãi ròng các công ty vô danh & ngân hàng	Lợi nhuận của Ngân hàng Đông Dương (1928 - 1929) và kết quả thu hồi nợ của hệ thống CPA (1931 - 1944).
Bảng công thải và công trái Đông Dương (1896 - 1939)	Khối lượng vốn vay nhà nước huy động qua ngân hàng để đầu tư hạ tầng thuộc địa.
Bảng khối lượng tiền giấy lưu hành (1939 - 1953)	Quy mô lạm phát tiền tệ giai đoạn phát xít Nhật chiếm đóng và thời kỳ chiến tranh tái chiếm.

Chương 4: Ngân hàng Đông Dương trong thời kỳ thực dân Pháp tái xâm lược Việt Nam giai đoạn 1945 - 1954

Chương 4 khảo sát hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trong bối cảnh thực dân Pháp tìm cách tái lập ách thống trị sau Chiến tranh thế giới thứ hai và từng bước lệ thuộc vào viện trợ Mỹ (1950 - 1954). Ngân hàng đã cấu kết chặt chẽ với giới tư bản hiếu chiến và chính quyền thực dân:

• Dùng các thủ đoạn tiền tệ phá hoại kinh tế: Từ chối chi trả ngân sách cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; ngày 17/11/1945 Cao ủy d'Argenlieu tuyên bố đình chỉ lưu hành giấy bạc 500 đồng in tại nhà in Viễn Đông thời kỳ Nhật chiếm đóng, ép nhân dân đổi giấy bạc với giá trị chỉ 70% và nổ súng đàn áp người dân biểu tình đòi đổi tiền ngày 26/11/1946.
• Hỗ trợ tài chính, cung cấp tín dụng cho quân đội viễn chinh Pháp duy trì chiến tranh.
• Thực hiện các phi vụ đầu cơ tỷ giá hối đoái, chiết khấu gian lận, buôn lậu vàng giữa Paris và Sài Gòn để thu siêu lợi nhuận: Vốn điều lệ ngân hàng tăng từ 157 triệu francs lên 2 tỷ francs; lợi nhuận ròng tăng từ 49 triệu francs (1946) lên 638 triệu francs (1954), tức tăng gấp 13 lần.
• Thực hiện các nghiệp vụ chuyển kiều hối, chuyển vốn an toàn của các công ty và công chức Pháp về nước.
• Trao trả đặc quyền phát hành tiền tệ cho chính quyền thực dân để lập nên Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết Việt Nam - Lào - Campuchia (1952 - 1954) nhằm tiếp tục ràng buộc tài chính Đông Dương.
• Sau thất bại tại Điện Biên Phủ và việc ký kết Hiệp định Genève năm 1954, hệ thống chi nhánh Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam chính thức chấm dứt hoạt động, chuyển giao vai trò tiền tệ cho các ngân hàng quốc gia bản xứ (ở miền Nam Việt Nam là Ngân hàng Quốc gia Việt Nam với đồng bạc Việt Nam tỷ giá 35 đ = 1 USD và 1 đ = 10 Francs).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Làm sáng tỏ bản chất của quá trình thực dân hóa thực chất là tiến trình tích hợp gồm ba giai đoạn: xâm chiếm thuộc địa, khai thác thuộc địa và tái chiếm thuộc địa của chủ nghĩa thực dân đế quốc, trong đó Việt Nam là một điển hình lịch sử.
• Chứng minh bằng tư liệu lịch sử rằng tiến trình thực dân hóa không thể tách rời vai trò của tư bản tài chính nói chung và Ngân hàng Đông Dương nói riêng – một định chế vừa mang tư cách ngân hàng thương mại, vừa giữ vị thế cơ quan phát hành độc quyền có quyền lực chi phối toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội.
• Tái dựng toàn diện bức tranh và chân dung hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trong suốt 80 năm (1875 - 1954), từ cơ cấu tổ chức, mạng lưới chi nhánh, cơ chế tài chính nội bộ đến các nghiệp vụ tín dụng, ngoại hối và đầu tư công ty vô danh.

Kiến nghị và giá trị thực tiễn

• Luận án cung cấp các phân tích lịch sử về cơ chế vận hành chính sách tiền tệ, chế độ tỷ giá, quản lý dự trữ kim khí và kiểm soát tín dụng thuộc địa. Những phân tích này hàm chứa các bài học kinh nghiệm lịch sử phục vụ việc nghiên cứu, hoạch định chính sách tiền tệ, công tác quản lý ngoại hối và xây dựng hệ thống Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong giai đoạn hiện đại.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung trong phạm vi không gian ba xứ của Việt Nam (Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ) và khung thời gian từ khi mở chi nhánh Sài Gòn năm 1875 đến khi Pháp rút khỏi Việt Nam năm 1954. Do đó, các hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại các địa bàn hải ngoại khác (như Pondichéry ở Ấn Độ, các nhượng địa ở Trung Quốc, các đảo thuộc địa trên Thái Bình Dương) hoặc giai đoạn chuyển dịch sang Ngân hàng Indosuez sau năm 1954 chưa được luận án đi sâu phân tích toàn diện.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh về mạng lưới hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại các nước trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương; khảo sát sâu hơn các hồ sơ lưu trữ tài chính vi mô của các công ty vô danh do ngân hàng nắm cổ phần khống chế.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu lịch sử: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo về lịch sử kinh tế Việt Nam cận - hiện đại, lịch sử thực dân hóa và lịch sử hệ thống ngân hàng thời kỳ Pháp thuộc.
• Đối với giảng viên và cơ sở đào tạo chuyên ngành: Cung cấp nguồn tư liệu biên niên và hệ thống bảng biểu thống kê phục vụ công tác giảng dạy các học phần Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Kinh tế và Lịch sử Tài chính - Tiền tệ.
• Đối với chuyên gia tài chính và người làm chính sách tiền tệ: Cung cấp tư liệu thực chứng về cơ chế chuyển đổi bản vị tiền tệ (Ngân bản vị, Kim bản vị, tỷ giá cố định), các phương thức kiểm soát lưu thông tiền mặt và bài học quản trị rủi ro ngoại hối trong lịch sử.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Ngân hàng Đông Dương được thành lập vào thời gian nào và có những đặc quyền pháp lý cơ bản gì?

Ngân hàng Đông Dương được thành lập ngày 21/01/1875 tại thủ đô Paris (Pháp) bởi một nhóm trùm tài phiệt của các ngân hàng lớn. Ngân hàng được Chính phủ Pháp ban cho ba đặc quyền cơ bản: (1) Độc quyền phát hành giấy bạc (tiền giấy) tại Đông Dương; (2) Kinh doanh thương mại thông qua cung cấp tín dụng, cho vay và chiết khấu hối phiếu; (3) Đầu tư tài chính trực tiếp, gồm góp vốn thành lập công ty và mua bán trái phiếu chính phủ.

2. Hệ thống chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam được thiết lập theo tiến trình và nguyên tắc tổ chức nào?

Trong giai đoạn 1875 - 1954, Ngân hàng Đông Dương đã thiết lập 10 chi nhánh tại Việt Nam: Sài Gòn (1875), Hải Phòng (1885), Hà Nội (1886), Đà Nẵng (1891), Nam Định (1926), Cần Thơ (1926), Vinh (1927), Quy Nhơn (1928), Huế (1929) và Đà Lạt (1943). Mỗi chi nhánh được biên chế gồm 1 giám đốc, 2 phó giám đốc, 1 kế toán viên và nhân viên giao dịch. Định kỳ 6 tháng, các chi nhánh phải báo cáo kết quả kinh doanh về Paris và nộp 1/4 tiền lãi ròng về trụ sở chính; 3/4 lợi nhuận còn lại được giữ tại chi nhánh (2/4 chia cho thành viên và 1/4 nộp quỹ dự phòng).

3. Đồng bạc Đông Dương đã trải qua những giai đoạn chuyển đổi bản vị tiền tệ nào?

Đồng bạc Đông Dương (ký hiệu "P") trải qua 3 giai đoạn bản vị:

• Giai đoạn 1 (1875 – trước 31/5/1930): Chế độ Ngân bản vị, quy chuẩn pháp lý 1 P = 27,215 gram bạc nguyên chất (chuẩn độ 900/1000).
• Giai đoạn 2 (31/5/1930 – trước 02/10/1936): Chế độ Kim bản vị theo Sắc lệnh ngày 31/5/1930, quy chuẩn 1 P = 655 miligram vàng (chuẩn độ 900/1000).
• Giai đoạn 3 (02/10/1936 – 1954): Cột chặt tỷ giá vào đồng Franc Pháp theo Sắc lệnh ngày 02/10/1936 với quy đổi ban đầu 1 P = 10 ₣, biến động theo các đợt phá giá của đồng tiền Pháp.

4. Trong giai đoạn 1945 - 1954, Ngân hàng Đông Dương đã thực hiện những hoạt động tài chính nào để thu siêu lợi nhuận?

Ngân hàng đã cấu kết với giới tư bản hiếu chiến và chính quyền thực dân tiến hành buôn lậu vàng giữa Paris và Sài Gòn, chiết khấu gian lận, đầu cơ chênh lệch tỷ giá hối đoái, cung cấp tín dụng phục vụ đạo quân viễn chinh và chuyển ngân vốn của tư bản Pháp về nước. Hoạt động này giúp ngân hàng tăng vốn điều lệ từ 157 triệu francs lên 2 tỷ francs, lợi nhuận ròng tăng từ 49 triệu francs (1946) lên 638 triệu francs (1954), tương đương mức tăng gấp 13 lần.

5. Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết Việt Nam - Lào - Campuchia được thành lập như thế nào và kết thúc ra sao?

Viện Phát hành được thành lập dựa trên các hiệp định ký năm 1949 giữa Pháp và chính quyền bản xứ ba nước Đông Dương, chính thức hoạt động từ năm 1952 với trụ sở chính tại Phnom Penh và hội đồng quản trị gồm 12 thành viên (6 người Pháp, 2 người Việt Nam, 2 người Lào, 2 người Campuchia). Cơ quan này thay thế quyền phát hành của Ngân hàng Đông Dương nhằm duy trì sự ràng buộc tài chính của Pháp. Sau thất bại của Pháp tại Điện Biên Phủ và Hiệp định Genève năm 1954, Viện Phát hành giải thể; chủ quyền tiền tệ được chuyển giao về cho các ngân hàng quốc gia độc lập của ba nước.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Dương Tô Quốc Thái là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, phục dựng hệ thống và toàn diện quá trình 80 năm hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam (1875 - 1954). Bằng việc kết hợp phương pháp lịch sử và lôgíc trên nền tảng nguồn tư liệu lưu trữ phong phú, luận án đã làm rõ bản chất của Ngân hàng Đông Dương như một công cụ tư bản tài chính đắc lực phục vụ trọn vẹn ba giai đoạn thực dân hóa: xâm lược, khai thác và tái chiếm thuộc địa. Công trình đóng góp những luận điểm khoa học có giá trị về lịch sử kinh tế - tài chính thời kỳ thuộc địa, đồng thời gợi mở những bài học kinh nghiệm thực tiễn cho công tác nghiên cứu và quản lý ngân hàng tại Việt Nam hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm sử dụng trong luận án - “Thực dân hóa”. Thực dân hóa thực chất là một quá trình mà các nước thực dân phương Tây tiến hành xâm lược các nước nhỏ, yếu để biến các nước này thành thuộc địa hoặc phụ thuộc vào chính quốc. Sau quá trình xâm lược đó, các nước thực dân phương Tây sẽ tiến hành khai thác các nguồn lợi tài nguyên thiên nhiên, khoáng sản và con người tại các nước thuộc địa để làm giàu cho quốc gia mình.

Đặc biệt, sau chiến tranh thế giới thứ 2 (1939-1945), nhiều nước thuộc địa hoặc nước phụ thuộc vào chính quốc đã giành được độc lập từ tay chủ nghĩa phát xít. Do đó, các nước thực dân phương Tây đã tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lược trở lại đối với các nước thuộc địa. Vì vậy, có thể khẳng định khái niệm “thực dân hóa” thực chất là quá trình xâm lược thuộc địa, khái thác các nguồn lợi tại thuộc địa và tái chiếm các thuộc địa của chủ nghĩa thực dân phương Tây đối với các nước nhỏ yếu. - Ngân hàng Đông Dương: là một tổ chức đặc quyền của tư bản Pháp với 3 chức năng chủ yếu: phát hành giấy bạc (tiền giấy), kinh doanh thương mại và đầu tư tài chính.

Ngân hàng Đông Dương do một nhóm các nhà tài phiệt Pháp sáng lập ra vào ngày 21/01/1875 tại Thủ đô Paris của nước Pháp. Ngân hàng Đông Dương được Chính phủ Pháp ban cho đặc quyền phát hành giấy bạc trong thời hạn 20 năm và được Chính phủ Pháp tái gia hạn cho đặc quyền phát hành giấy bạc trong nhiều lần. Sau những lần tái gia hạn cho đặc quyền phát hành giấy bạc đó, Ngân hàng Đông Dương đã không ngừng kinh doanh phát đạt. Số hoa lợi thu được ngày càng nhiều.

Nhờ vậy, Ngân hàng Đông Dương đã trở thành chỗ dựa tài chính cho quá trình thực dân Pháp tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam và khai thác các nguồn lợi tại Việt Nam mang về làm giàu cho chính quốc. Song song đó, Ngân hàng Đông Dương còn là nơi hậu thuẫn tài chính một cách đắc lực để thực dân Pháp quay lại tái xâm lược Việt Nam sau chiến tranh thế giới thứ hai. 8 - Chi nhánh Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam: là tập hợp các chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương đã khai trương và đi vào hoạt động kinh doanh ở Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc. Dưới thời kỳ Pháp thuộc, Hội đồng quản trị Ngân hàng Đông Dương ở Paris (Pháp) đã xây dựng được một hệ thống các chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương trên khắp lãnh thổ Việt Nam trải dài từ Bắc vô Nam.

Bao gồm: chi nhánh Sài Gòn (1875); chi nhánh Hải Phòng (1885); chi nhánh Hà Nội (1886); chi nhánh Đà Nẵng (1891); chi nhánh Nam Định (1926); chi nhánh Cần Thơ (1926); chi nhánh Vinh (1927); chi nhánh Quy Nhơn (1928); chi nhánh Huế (1929) và chi nhánh Đà Lạt (1943) (Phạm Quang Trung, 1997, tr. Mỗi chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam đều đặt một chức giám đốc; 2 phó giám đốc; 1 kế toán viên và các nhân viên giao dịch. Ở mỗi chi nhánh tại Việt Nam, Hội đồng quản trị Ngân hàng Đông Dương ở Paris đều cấp cho một số tiền vốn nhất định để hoạt động kinh doanh. Nếu chi nhánh nào mượn tiền của chi nhánh khác để kinh doanh (vì tìm kiếm được nhiều khách hàng) thì cũng phải trả lại tiền vốn cho chi nhánh đó và kèm theo một khoản lãi suất theo quy định của Hội đồng quản trị Ngân hàng Đông Dương ở Paris.

Cứ mỗi sáu tháng trong năm, các chi nhánh Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam đều phải báo cáo tổng kết hoạt động kinh doanh của mình gửi về trụ sở chính ở Paris. Nếu các chi nhánh nào làm ăn thua lỗ hoặc hoạt động kém hiệu quả thì lúc đó, Hội đồng quản trị Ngân hàng Đông Dương ở Paris sẽ can thiệp và có những sự điều chỉnh phù hợp để giúp chi nhánh vượt qua, còn không sẽ đóng cửa chi nhánh. Ngược lại, nếu các chi nhánh ở Việt Nam kinh doanh có nhiều lợi nhuận thì các chi nhánh sẽ hoàn trả lại số tiền mà trụ sở chính ở Paris đã cho mượn, đồng thời, các chi nhánh này còn phải nộp về cho trụ sở chính ở Paris 1/4 số tiền lãi kiếm được (nộp 6 tháng/năm); 3/4 số tiền lãi còn lại, các chi nhánh có quyền: chi 2/4 số tiền lãi này cho các thành viên của chi nhánh và 1/4 số tiền lãi còn lại bỏ vào quỹ dự phòng của chi nhánh. Các chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam hoạt động hoàn toàn độc lập và không phụ thuộc vào nhau.

Điểm đặc biệt của các chi nhánh Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam là mỗi một chi nhánh có chức năng nhiệm vụ khác nhau. Do đó, các chi nhánh sẽ tránh được các rủi ro vì sự cạnh tranh khốc liệt trong việc giành dựt các khách hàng để tìm kiếm lợi nhuận. 9 - Viện phát hành tiền tệ của các Quốc gia Liên kết Việt Nam - Lào - Campuchia: là cơ quan phát hành tiền tệ của ba quốc gia thân Pháp do người Pháp dựng lên. Cơ quan này ra đời dựa trên các bản hiệp định đã ký kết giữa chính phủ Pháp với chính phủ bù nhìn Việt Nam ngày 8/3/1949; chính phủ bù nhìn Lào ngày 19/7/1949 và chính phủ bù nhìn Campuchia ngày 8/11/1949.

Sau khi ký xong hiệp ước với các chính phủ bù nhìn này, một thỏa ước Liên bang Đông Dương đã ra đời và quyết định thành lập một cơ quan lấy tên là Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết Campuchia, Lào và Việt Nam (Institut d'Emission des Etats du Cambodge, du Laos et du Vietnam). Cơ quan phát hành này đặt trụ sở chính tại Phnom Penh và có các chi nhánh tại Paris, Hà Nội, Huế, Sài Gòn và ở những nơi khác nếu cần. Ban quản trị của Viện Phát hành các quốc gia liên kết có 12 người gồm: 06 người Pháp, 02 người Việt, 02 người Miên và 02 người Lào. Cơ quan này bắt đầu hoạt động từ năm 1952 có nhiệm vụ phát hành giấy bạc cho ba quốc gia liên kết Việt Nam-Lào- Campuchia nằm trong Khối Liên hiệp Pháp sau khi Ngân hàng Đông Dương đã từ bỏ đặc quyền phát hành giấy bạc của mình và trao trả về cho Chính phủ Pháp quản lý.

Ngay tức khắc, thực dân Pháp đã nghĩ ra cơ quan siêu phát hành giấy bạc này để cột chặt ba nước Việt Nam-Lào-Campuchia vào nước Pháp. Điều này được thể hiện bằng việc, Chính phủ Pháp đã giả vờ trao trả lại chủ quyền phát hành tiền tệ về cho ba nước Việt Nam-Lào-Campuchia. Thế nhưng khi một trong ba quốc gia này muốn phát hành giấy bạc thì phải được sự đồng ý của hai quốc gia còn lại và phải có ý kiến đại diện của Chính phủ Pháp thì mới được phát hành tiền tệ. Điều này thật sự rất khó thực hiện cho ba quốc gia liên kết vì số thành viên đại diện cho tiếng nói của Chính phủ Pháp luôn áp đảo ba quốc gia liên kết.

Do đó, cơ quan này ra đời và hoạt động chẳng được bao lâu thì bị giải thể, vì chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, thực dân Pháp thất bại hoàn toàn và phải ký kết Hiệp định Genève, cam kết rút hết mọi dính líu trong cuộc chiến tranh tái xâm lược Đông Dương lần thứ 2. Cũng vì vậy chủ quyền phát tiền tệ của ba nước Việt Nam-Lào-Campuchia được trao trả về cho ba quốc gia này. Ở miền Nam Việt Nam, chính quyền Việt Nam Cộng hòa ra đời, liền cho thành lập Ngân hàng Quốc gia Việt Nam. Ngay tức khắc, chính quyền Việt Nam Cộng hòa ở miền Nam Việt Nam liền ấn định tiền tệ ở miền Việt Nam là 10 “đồng bạc Việt Nam (kí hiệu: đ)” để thay thế cho đồng bạc Đông Dương và đồng bạc Liên bang.

Ấn định tỷ giá hối đoái chính thức của đồng bạc Việt Nam với đồng Dollar Mỹ là: 35 đ = 1 USD và 1 đ = 10 Francs. Ở hai quốc gia còn lại cũng thành lập ngân hàng phát hành tiền tệ riêng cho mỗi nước. Quốc gia Lào là Ngân hàng Quốc gia Lào và quốc gia Campuchia là Ngân hàng Hoàng gia Campuchia. Tuy chỉ ra đời trong một khoảng thời gian ngắn (1952-1954), Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết Việt Nam-Lào-Campuchia cũng đã có những đóng góp nhất định trong việc phát hành giấy bạc cho lãnh thổ Đông Dương.

Những tờ giấy bạc này tiếp tục sử dụng các mẫu mã, kích cỡ, màu sắc cũ,. của những tờ giấy bạc do Ngân hàng hàng Đông Dương phát hành. Vì vậy, những tờ giấy bạc do Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết Việt Nam-Lào-Campuchia vẫn được nhân dân ở ba nước Đông Dương (vùng lãnh thổ do thực dân Pháp kiểm soát) tín nhiệm và chấp nhận sử dụng trong lưu thông, trao đổi hàng hóa và tích lũy tài sản. - Giới tư bản tài chính: theo V.

Lenin nói: “tư bản tài chính là kết quả của sự hợp nhất giữa tư bản ngân hàng của một số ít ngân hàng độc quyền lớn nhất, với tư bản của những liên minh độc quyền các nhà công nghiệp”. Sự liên minh của hai nhóm độc quyền này đã tạo ra “giới tư bản tài chính”. Giới tư bản tài chính thông qua hình thức sở hữu cổ phần của nhau để nắm quyền chi phối và kiểm soát các đại công ty, các xí nghiệp và các ngân hàng lớn của một quốc gia. Từ đó, họ lũng đoạn thị trường, nắm quyền định đoạt giá cả, nguyên vật liệu đầu vào,.

để thu về nhiều lợi nhuận nhất. Lenin đã gọi nhóm tài phiệt này là “bọn đầu sỏ tài chính”. Ở Pháp, vào khoảng giữa thế kỉ XIX, sản xuất công nghiệp ngày càng phát triển, kéo theo đó là sự nở rộ của hệ thống các ngân hàng lớn ở Paris, Lyon. Do đó mà ông chủ của những nhóm sản xuất, kinh doanh này đã kết hợp nhau lại để hình thành nên “giới tư bản tài chính Paris”.

Nhóm tài phiệt này, sở hữu cổ phần trong các công ty, xí nghiệp và các ngân hàng lớn của nhau và trở thành những cổ đông quan trọng có tiếng nói quyết định trong mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh. Họ chia nhau nắm giữ các chức vụ chủ chốt trong các công ty, xí nghiệp và các ngân hàng lớn ở Paris, Lyon. Nhóm tài phiệt này, cất kết chặt chẽ vào nhau, hỗ trợ nhau 11 trong việc lũng đoạn thị trường, định đoạt giá cả, nguyên vật liệu đầu vào,.