Chương I. Cơ sở lý luận chung về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp 1. Tổng quan về cạnh tranh 1. Khái niệm về cạnh tranh Cạnh tranh chính là một sản phẩm tất yếu của sự phát triển nền kinh tế xã hội.
Ở mỗi giai đoạn phát triển của nền kinh tế xã hội, khái niệm về cạnh tranh được hiểu theo nhiều khía cạnh khác nhau, trong đó có một số quan điểm về khái niệm cạnh tranh như sau: Theo K. Marx: “Cạnh tranh là sự ganh đua, đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu dùng hàng hóa để thu được lợi nhuận siêu ngạch”. Theo từ điển kinh doanh (xuất bản năm 1992 ở Anh) thì cạnh tranh là trong cơ chế thị trường được định nghĩa là “sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhà kinh Luận văn thạc sĩ Kinh tế doanh nhằm giành tài nguyên sản xuất cùng một loại hàng hóa về phía mình”. Theo Từ điển Cornu của Pháp, thì cạnh tranh được hiểu là: “Chạy đua trong kinh tế; hành vi của các doanh nghiệp độc lập với nhau và là đối thủ của nhau cung ứng hàng hóa, dịch vụ, nhằm làm thỏa mãn nhu cầu giống nhau, với sự may rủi của mỗi bên, thể hiện qua việc lôi kéo được hoặc để bị mất đi một lượng khách hàng thường xuyên” Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (tập 1) Cạnh tranh (trong kinh doanh) là hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hóa, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, chi phối quan hệ cung cầu, nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ thị trường có lợi nhất.
Theo nhà kinh tế học Michael Porter thì cạnh tranh là giành lấy thị phần. Bản chất của cạnh tranh là tìm kiếm lợi nhuận, lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà doanh nghiệp đang có. Kết quả quá trình cạnh tranh là sự bình quân hóa lợi nhuận theo chiều hướng cải thiện sâu dẫn đến hệ quả giá cả có thể giảm đi. 6 Từ các quan điểm về cạnh tranh nêu trên, có thể nhận định khái niệm về cạnh tranh theo một khía cạnh như sau: Cạnh tranh kinh tế là sự ganh đua giữa các chủ thể kinh tế (nhà sản xuất, nhà phân phối, bán lẻ, người tiêu dùng,…) nhằm giành lấy những vị thế tạo nên lợi thế tương đối trong sản xuất, tiêu thị hàng hóa, dịch vụ hay các lợi ích kinh tế để thu được nhiều lợi ích cho mình.
Cạnh tranh chính là hành vi ganh đua của hai hoặc nhiều chủ thể với mục đích giành cho mình vị trí nổi bật và ưu thế cao nhất trên thị trường nhằm mục đích tối đa hóa lợi nhuận; đạt được sự tăng trưởng trong kinh doanh theo kỳ vọng của chủ thể. Để có hành vi cạnh tranh xảy ra cần có các điều kiện tiên quyết như sau: - Phải có ít nhất hai chủ thể cạnh tranh, các chủ thể cạnh tranh phải có cùng một mục tiêu cần hướng tới, ví dụ như lợi nhuận tối đa có thể đạt được, sự tăng trưởng kỳ vọng hay các ưu thế trong thị trường. Khi có cùng mục tiêu thì các chủ thể sẽ có sự ganh đua và cạnh tranh cần thiết để có thể giành được ưu thế và đạt được mục tiêu của mình. Luận văn - Đồng thời với thạc việc có nhiều chủ thể sĩ và có Kinh tế cùng mục tiêu thì sự giành được lợi thế cạnh tranh của người này dẫn đến bất lợi tương ứng đối với người kia và ngược lại.
Thật vậy, khi một chủ thể này giành được ưu thế để đạt được mục tiêu thì chủ thể khác sẽ có bất lợi trong quá trình đạt được mục tiêu, đây là điều tất yếu của cạnh tranh ngoại trừ trừng hợp một số chủ thể có liên kết, thỏa thuận để cùng chia sẻ lợi ích, lợi thế. - Điều kiện cuối cùng để có hành vi cạnh tranh là cạnh tranh phải được diễn ra trong một môi trường cạnh tranh cụ thể. Cạnh tranh có thể diễn ra trong một khoảng thời gian, không gian cố định hoặc ngắn (khi cạnh tranh diễn ra theo từng vụ việc một), hoặc có thể diễn ra trong một thời gian dài trong suốt quá trình tồn tại và hoạt động phát triển của các chủ thể tham gia cạnh tranh). Bên cạnh đó cạnh tranh có thể diễn ra trong khoảng không gian nhất định, hoặc một không gian hẹp như một tổ chức, một địa phương, một ngành kinh tế; diễn ra trong một không gian rộng trong một quốc gia, hoặc nhiều quốc gia khác nhau.
Một môi trường cạnh tranh cụ thể chính là ràng buộc chung mà các chủ thể tham gia cạnh tranh phải tuân thủ. 7 Ngoài ra, để thực hiện cạnh tranh cần có các phương tiện cạnh tranh như giá cả, chất lượng, dịch vụ, marketing quảng cáo. Các hình thức biểu hiện của cạnh tranh: cạnh tranh tự do và cạnh tranh có sự điều tiết của Nhà nước; cạnh tranh hoàn hảo, cạnh tranh không hoàn hảo và độc quyền; cạnh tranh lành mạnh, cạnh tranh không lành mạnh và hạn chế cạnh tranh. - Cạnh tranh tự do: là khi thị trường tự do tồn tại, không có sự can thiệp của chỉnh phủ và tại đó các tác nhân cung cầu được phép hoạt động tự do; - Cạnh tranh có sự điều tiết của nhà nước: Nhà nước bằng các Chính sách, Pháp luật can thiệp vào đời sống thị trường để điều tiết, hướng các quan hệ cạnh tranh vận động và phát triển trong một trật tự, đảm bảo sự phát triển công bằng và lành mạnh; - Cạnh tranh hoàn hảo: là hình thức cạnh tranh mà ở đó người mua và người bán đều không có khả năng tác động đến giá cả của sản phẩm trên thị trường, giá cả Luận văn thạc sĩ Kinh tế của sản phẩm hoàn toàn do quan hệ cung cầu, quy luật giá trị quyết định; không có sự tồn tại của bất kỳ khả năng hay quyền lực nào có thể chi phối các quan hệ trên thị trường; - Cạnh tranh không hoàn hảo: là hình thức cạnh tranh chiếm ưu thế trong các ngành sản xuất mà ở đó, các doanh nghiệp phân phối hoặc sản xuất có đủ sức mạnh và thế lực để có thể chi phối giá cả sản phẩm của mình trên thị trường; - Độc quyền: xảy ra khi chỉ có một doanh nghiệp duy nhất sản xuất hoặc tiêu thụ sản phẩm trên thị trường mà không có sự thay thế từ các sản phẩm khác hoặc các chủ thể kinh doanh khác; - Cạnh tranh lành mạnh: là hình thức cạnh tranh công khai, công bằng và ngay thẳng giữa các đối thủ cạnh tranh trong kinh doanh; - Cạnh tranh không lành mạnh: là các hành vi cạnh tranh trái với các hoạt động thực tiễn, không trung thực; 8 - Hạn chế cạnh tranh: là hành vi luôn hướng đến việc hình thành một sức mạnh thị trường hoặc tận dụng sức mạnh thị trường để làm cho tình trạng cạnh tranh trên thị trường bị biến động.
Phân loại cạnh tranh dựa trên hai phương diện: - Phân loại cạnh tranh dựa trên chủ thể tham gia: cạnh tranh giữa người bán và người mua; cạnh tranh giữa người bán và người bán; cạnh tranh giữa người mua và người mua. - Phân loại cạnh tranh dựa trên phạm vi cạnh tranh: cạnh tranh trong nội bộ ngành và cạnh tranh giữa các ngành. Vai trò của cạnh tranh Cạnh tranh chính là động lực để phát triển sản xuất kinh doanh nhằm nâng cao chất lượng hàng hóa, dịch vụ; thúc đẩy quá trình tích tụ, tập trung nguồn lực, vốn….; động lực thúc đẩy doanh nghiệp tự cải tổ, đổi mới. Luận văn thạc sĩ Kinh tế Cạnh tranh là một biểu hiện tất yếu, đặc trưng của nền kinh tế hàng hóa.
Trong nền kinh tế thị trường thì cạnh tranh vừa là môi trường vừa là động lực cho nền kinh tế. Vì vậy cạnh tranh đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế biểu hiện ở các mặt khác nhau. - Cạnh tranh đối với nền kinh tế xã hội: Cạnh tranh giúp phân bổ các nguồn lực của xã hội một cách hợp lý, hiệu quả. Các doanh nghiệp trong cùng một ngành, cùng sản xuất một loại hay một số loại hàng hóa sẽ cạnh tranh nhau về giá bán, về hình thức – chất lượng sản phẩm.
Trong cuộc cạnh tranh thì lợi thế và ưu đãi cạnh tranh đạt được sẽ thuộc về các doanh nghiệp có điều kiện sản xuất tốt hơn, có năng suất lao động tốt hơn. Điều này dẫn đến hiệu quả sử dụng nguồn nguyên vật liệu của xã hội cao hơn, lợi ích mang lại nhiều hơn. Cạnh tranh còn điều tiết lượng cung, cầu hàng hóa trên thị trường, thúc đẩy việc ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất và tăng vốn đầu tư vào sản xuất trên thị trường. Khi lượng cung hàng hóa tăng lên vượt qua nhu cầu của thị trường 9 sẽ làm cho giá thành sản phẩm giảm xuống và lợi nhuận của doanh nghiệp giảm đặc biệt khi giá cả giảm xuống bằng hoặc dưới chi phí sản xuất thì doanh nghiệp sẽ bị thua lỗ.
Chính vì vậy, các doanh nghiệp buộc phải giảm chi phí sản xuất bằng nhiều phương pháp khác nhau như nâng cao năng suất lao động, tích cực mở rộng ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến và quá trình sản xuất. - Vai trò của cạnh tranh đối với người tiêu dùng: Người tiêu dùng chính là đích đến để doanh nghiệp có thể đạt được lợi nhuận mong muốn, do vậy sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp cũng mang lại lợi ích rất lớn cho người tiêu dùng. Từ hệ quả của các cuộc cạnh tranh mà người tiêu dùng sẽ được chọn lựa trong một nguồn hàng hóa lớn hơn, đa dạng hơn và chất lượng sẽ tốt hơn, giá thành sản phẩm phù hợp hơn. - Vai trò của cạnh tranh đối với doanh nghiệp: Cạnh tranh giúp thể hiện được bản lĩnh của doanh nghiệp, tạo môi trường Luận văn thạc sĩ Kinh tế phát triển tốt hơn để doanh nghiệp có thể hoàn thiện hơn, làm cho doanh nghiệp vững mạnh và phát triển hơn từ hệ quả của việc luôn tìm cách nâng cao chất lượng sản phẩm, ứng dụng khoa học công nghệ, nâng cao năng suất lao động, hiệu quả làm việc tạo ra được các dòng sản phẩm mới khác biệt, chất lượng cao hơn và mẫu mã tốt hơn.
Tuy nhiên, cạnh tranh cũng có nhiều mặt trái chiều như: làm lãng phí, cạn kiệt nguồn tài nguyên, ô nhiễm môi trường, tăng khoảng cách giàu nghèo; các doanh nghiệp tiêu diệt nhau, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ, yếu. Tổng quan về năng lực cạnh tranh 1.