Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đồ án tốt nghiệp chuyên ngành Thiết kế Đồ họa của sinh viên Lê Thị Ngọc Quyên (Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh) tập trung vào đề tài minh họa tác phẩm văn học lịch sử cách mạng Tuổi thơ dữ dội của nhà văn Phùng Quán. Theo trình bày của tác giả, dòng sách tranh và truyện có minh họa tại Việt Nam đã hình thành từ năm 1973 với ấn bản Tấm Cám do Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành bằng kỹ thuật vẽ tay. Trong bối cảnh văn hóa - xuất bản hiện đại, thị trường sách minh họa đang phát triển đa dạng về thể loại, nhưng mảng đề tài lịch sử dân tộc đòi hỏi quá trình khảo cứu tư liệu nghiêm túc để tái hiện trung thực tinh thần truyền thống. Tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội dài bảy phần, được tác giả Phùng Quán khởi thảo bên bờ Hồ Tây năm 1968, hoàn thành tại Hồ Tịnh Tâm năm 1986 và xuất bản lần đầu năm 1988. Tác phẩm phản ánh chân thực cuộc chiến đấu kiên cường, quả cảm của hơn ba mươi thiếu niên thuộc Đội thiếu niên trinh sát Trung đoàn Trần Cao Vân (sau là Trung đoàn 101) trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đồ án được xác định rõ:

  1. Nghiên cứu tổng quan lịch sử đề tài, thị trường truyện minh họa và phân tích các đối thủ cạnh tranh trong mảng sách lịch sử thiếu nhi.
  2. Phân tích nội dung, xuất xứ, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm văn học; khảo cứu bối cảnh lịch sử, không gian văn hóa, xã hội và trang phục quân đội Việt Minh tại Thừa Thiên Huế năm 1946.
  3. Triển khai thiết kế minh họa: xây dựng tạo hình hệ thống nhân vật chính và phụ, nghiên cứu phụ kiện trang phục, dựng bối cảnh không gian, định hình phong cách đồ họa, sáng tạo hệ thống kiểu chữ (typography) tiêu đề và thiết kế bộ nhận diện truyền thông cho dự án.
  4. Trình bày và thuyết minh đồ án hoàn chỉnh qua hệ thống dàn trang sách minh họa (artbook), các sản phẩm ứng dụng và không gian trưng bày.

Đối tượng nghiên cứu trọng tâm là trích đoạn tác phẩm văn học Tuổi thơ dữ dội, tập trung vào chặng đường đầu gia nhập lực lượng Vệ quốc đoàn của ba thiếu niên: Mừng, Quỳnh sơn ca và Vịnh sưa. Phạm vi không gian nghiên cứu gắn liền với địa bàn thành phố Huế (gồm khu vực nội thành, ngoại thành, cầu Tràng Tiền, chợ Đông Ba). Phạm vi thời gian lịch sử là năm 1946, thời điểm mặt trận Huế bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp. Thời gian triển khai đồ án từ ngày nhận đề tài 08/01/2023 đến ngày hoàn thành nộp đồ án 07/06/2024.

Cơ sở tư liệu và phương pháp thực hiện

Về cơ sở tư liệu, đồ án vận dụng phương pháp khảo cứu đa ngành bao gồm các sự kiện lịch sử, văn bản hành chính nhà nước, tư liệu văn hóa - mỹ thuật và các xuất bản phẩm liên quan:

  • Căn cứ lịch sử và văn bản pháp lý: Sắc lệnh ngày 05/09/1945 của Chủ tịch Chính phủ lâm thời Hồ Chí Minh và nghị quyết Kỳ họp thứ Nhất Quốc hội khóa I ngày 02/03/1946 quy định Quốc kỳ Việt Nam là cờ đỏ sao vàng (hình dạng ngôi sao dày); Hiệp định sơ bộ (06/03/1946) và Tạm ước (14/09/1946); Sắc lệnh ngày 22/05/1946 của Chính phủ quy định lực lượng Vệ quốc đoàn (Vệ quốc quân) chính thức trở thành Quân đội quốc gia nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
  • Tư liệu văn hóa - xã hội: Khảo sát địa lý nhân văn Thừa Thiên Huế (sông Hương, núi Ngự, đầm Chuồn, phá Tam Giang, chợ Đông Ba), cấu trúc không gian nội thành bị cô lập và ngoại thành bị tàn phá trong chiến tranh. Cứ liệu trang phục bộ đội Việt Minh gồm mũ ca-lô đính huy hiệu sao vàng, áo sơ mi có bật vai, dép cao su và chiếc áo trấn thủ chần bông hình thành từ cuối năm 1947.
  • Đối sánh tác phẩm liên quan: Phân tích các ấn phẩm sách tranh của Nhà xuất bản Kim Đồng (Chuyện kể về người tổng phụ trách đội đầu tiên, tủ sách Gương thanh thiếu niên anh hùng, Chuyện kể về mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc); các tiểu thuyết chiến tranh (Nắng đồng bằng của Chu Lai - 1979, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh - 1987, Mãi mãi tuổi hai mươi của Nguyễn Văn Thạc - 2005); các tác phẩm điện ảnh chuyển thể và cùng bối cảnh (Tuổi thơ dữ dội - đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn năm 1989, Hà Nội mùa đông năm 46 - đạo diễn Đặng Nhật Minh năm 1997); các tác phẩm âm nhạc cách mạng (Đoàn Vệ quốc quân của Phan Huỳnh Điểu sáng tác năm 1945 và Chiến sĩ Việt Nam của Văn Cao sáng tác năm 1944).

Phương pháp thực hiện đồ án là phương pháp thiết kế đồ họa ứng dụng, kết hợp nghiên cứu tư liệu hình ảnh lịch sử (ảnh chụp thực tế, tài liệu bảo tàng, video truyền thông) với quy trình minh họa kỹ thuật số (Digital Art). Tác giả ứng dụng thủ pháp mô phỏng màu nước trên nền tảng kỹ thuật số, kết hợp nghiên cứu bố cục từ tranh sơn dầu và ký họa chiến tranh Việt Nam để xây dựng ngôn ngữ thị giác mang gam màu hoài cổ.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 khái quát lý do lựa chọn chuyển thể thị giác cho tác phẩm văn học Tuổi thơ dữ dội. Tác giả chỉ ra vai trò của sách tranh trong việc tiếp cận độc giả trẻ tuổi và định hình thị hiếu thẩm mỹ. Khảo sát lịch sử nghiên cứu cho thấy thị trường truyện tranh lịch sử Việt Nam bắt đầu có sự đầu tư bài bản từ các tác giả minh họa độc lập (như Phùng Nguyên Quang, Huỳnh Kim Liên, Khoa Lê) hợp tác cùng các nhà xuất bản lớn. Phân tích đối thủ cạnh tranh tập trung vào các bộ sách giáo dục truyền thống của Nhà xuất bản Kim Đồng về các tấm gương thiếu niên anh hùng (Đàm Minh Viễn, Lý Tự Trọng, Võ Thị Sáu, Vừ A Dính, mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc). Từ đó, đồ án xác lập giới hạn đề tài: tập trung vào giai đoạn mặt trận Huế năm 1946, khai thác tính chất hào hùng xen lẫn nét ngây thơ, mộc mạc của các thiếu niên trinh sát gia nhập Vệ quốc đoàn.

Chương 2: Phân tích, tìm hiểu về tác phẩm

Chương này đi sâu vào việc bóc tách chất liệu nội dung và bối cảnh hiện thực làm cơ sở cho ngôn ngữ tạo hình:

  • Xuất xứ tác phẩm: Tiểu thuyết dày gần 800 trang của Phùng Quán được viết bằng trải nghiệm thực tế của chính tác giả - nguyên là chiến sĩ trinh sát Trung đoàn 101. Tác phẩm đoạt Giải thưởng Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1988 và được chuyển thể thành phim điện ảnh năm 1989.
  • Phân tích lịch sử và văn hóa Thừa Thiên Huế: Cuối năm 1945, Ủy ban Hành chính lâm thời tỉnh Thừa Thiên được thành lập do đồng chí Hoàng Anh làm Chủ tịch. Địa bàn gồm thị xã Thuận Hóa và 6 huyện (Phong Điền, Quảng Điền, Hương Trà, Phú Vang, Hương Thủy, Phú Lộc). Bối cảnh đời sống đối mặt với tàn dư nạn đói năm 1945 và hơn 85% dân số mù chữ.
  • Phân tích môi trường không gian: Ngoại thành Huế bị bom đạn tàn phá, ghi nhận sự kiện năm 1946 cầu Tràng Tiền bị đánh sập lần thứ hai khiến giao thông hai bờ phụ thuộc vào đò thuyền; nội thành là khu vực cách ly, nơi các đơn vị quân đội đồn trú, dưỡng thương và huấn luyện.
  • Trang phục chiến sĩ: Quy chuẩn quân phục ban đầu gồm mũ ca-lô sao vàng, áo sơ mi có cầu vai, quần kaki bạc màu và dép cao su. Do điều kiện thiếu thốn, binh sĩ phần lớn tự trang bị vải vóc không đồng nhất; kiểu áo trấn thủ khoét nách, chần bông hoặc lông vịt may nối cạnh sườn và một bên vai được đưa vào nghiên cứu làm phụ kiện đặc trưng.

Chương 3: Triển khai đề tài

Nội dung chương 3 thuyết minh chi tiết các bước thiết kế tạo hình và hoàn thiện hệ thống sản phẩm:

  • Tạo hình nhân vật: Xác lập tỷ lệ chiều cao và đặc điểm đồ họa cho tuyến nhân vật chính và phụ:
    • Mừng (13 tuổi, chiến sĩ liên lạc dẫn đường): Tạo hình người gầy nhỏ, da đen nhẻm, mặc áo cộc hở rốn vá chằng, tính tình nhanh nhẹn, thật thà, hiếu thảo, sở trường leo trèo.
    • Quỳnh sơn ca (13 tuổi, quản ca của đội): Vóc dáng trắng trẻo, tóc xoăn, mắt to, tính cách hiền lành, giàu ý chí nhưng sức khỏe yếu, tài năng chơi nhiều nhạc cụ và đàn hát.
    • Vịnh sưa (14 tuổi, Tiểu đội trưởng tổ 3): Thân hình ốm cao, chững chạc hơn độ tuổi, tính kỷ luật cao, thông minh, giỏi sử dụng cờ tín hiệu.
    • Tuyến nhân vật phụ: Anh đội trưởng chỉ huy và mẹ của Mừng.
  • Nghiên cứu phụ kiện và bối cảnh: Thiết kế đồng bộ trang phục lính Vệ quốc màu xanh nhạt ngả vàng, thắt lưng da, bao đạn, túi đựng mật thư và mũ ca-lô gắn sao. Bối cảnh diễn họa tái hiện nét hoài cổ của các góc phố cổ, chợ Đông Ba, bờ sông Hương và thành quách Huế xưa.
  • Thủ pháp và phong cách minh họa: Kết hợp lối vẽ minh họa cá nhân với chất liệu mô phỏng màu nước (digital watercolor), lấy cảm hứng từ bảng màu nóng ấm của ký họa chiến trường kết hợp sắc độ êm dịu miêu tả tâm hồn tuổi thơ.
  • Thiết kế chữ (Typography): Tiêu đề truyện sử dụng phông chữ có chân tạo cảm giác vững chãi, các góc bo tròn gợi nét ngây thơ. Phần chân chữ lấy góc vát từ ngôi sao trên Quốc kỳ năm 1946; chữ "Ô" được cách điệu theo phom dáng chiếc mũ ca-lô đính huy hiệu sao; bề mặt chữ gắn các đường rạn nứt biểu thị sự khốc liệt của chiến tranh. Bộ dấu và bảng chữ cái được phát triển từ phong cách bảng hiệu, báo chí Sài Gòn xưa.
  • Hệ thống xúc tiến thương mại và truyền thông: Thiết kế hệ thống ấn phẩm nhận diện gồm 3 poster quảng cáo, standee, bookmark, postcard, lịch, banner, brochure, mô hình nhân vật 3D, website giới thiệu, thư mời sự kiện và tờ rơi gấp nhỏ phỏng theo hình dáng lá thư mật thời chiến.

Chương 4: Trình bày và thuyết minh đồ án

Chương 4 hệ thống hóa toàn bộ cấu trúc xuất bản phẩm sách minh họa kích thước chuẩn 20x25cm:

  • Thiết kế bìa: Bìa trước, gáy sách và bìa sau đồng bộ phong cách, sử dụng typography cách điệu và hình ảnh đại diện của nhóm thiếu niên trinh sát.
  • Phân cảnh và bố cục các trang ruột:
    • Trang lót: Hình ảnh lá cờ Việt Nam năm 1946 với biểu tượng ngôi sao vàng cánh béo.
    • Trang 2-3: Tiêu đề tác phẩm đặt trên khung cảnh cửa Đông Ba.
    • Trang 4-5: Hồi mở - Lời nói đầu kết hợp hình ảnh đồng cỏ lau thanh bình.
    • Trang 6-7: Giới thiệu chân dung và tiểu sử nhà văn Phùng Quán.
    • Trang 8-9: Hồi một - Gia nhập; khung cảnh Mừng đứng nhìn cầu Tràng Tiền bị bom đánh sập.
    • Trang 10-11: Khung cảnh người dân Huế tập trung nghe ngóng tin tức từ mặt trận.
    • Trang 12-13: Phân cảnh Mừng trốn vào hàng ngũ Vệ quốc đoàn thiếu niên và bị đội trưởng phát hiện.
    • Trang 14-15: Mừng tình nguyện thực hiện thử thách nhảy cầu vượt sông để chứng minh sự can đảm.
    • Trang 16-17: Đồng đội reo hò cổ vũ và Mừng chính thức được tiếp nhận vào đội ngũ.
    • Trang 18-19: Diễn tả giấc mơ của các chiến sĩ nhỏ tuổi được ôm bom ba càng diệt xe tăng giặc và giấc ngủ bình yên trước ngày ra trận.
    • Trang 20-21: Khung cảnh xúc động khi anh đội trưởng đọc danh sách chính thức các đội viên thiếu niên bước vào hàng ngũ chiến đấu.

Kết quả và đóng góp của đồ án

Đồ án đã hoàn thiện khối lượng sản phẩm vật lý và kỹ thuật số theo đúng đề cương nhiệm vụ, được Hội đồng đánh giá tốt nghiệp nghiệm thu với kết quả cụ thể:

Hội đồng đánh giá Điểm Ý tưởng (20đ) Điểm Bố cục (30đ) Điểm Kỹ năng (10đ) Điểm Thành phẩm (10đ) Điểm Trưng bày (10đ) Điểm Hình thức Luận án (20đ) Tổng điểm (100đ)
ThS. Phan An (Cán bộ hướng dẫn) 18 28 9 10 10 20 95
ThS. Vũ Trần Mai Trâm (Cán bộ phản biện) 19 29 9 8 10 19 94

Kết quả thực hiện của đồ án bao gồm:

  • Một tập sách minh họa (artbook) hoàn chỉnh kích thước 20x25cm gồm 21 trang phân cảnh truyện kết hợp hệ thống bìa, gáy và trang lót mỹ thuật.
  • Bộ sản phẩm xúc tiến thương mại và truyền thông đa kênh: 3 poster, banner, standee, postcard, lịch, brochure, tờ rơi tạo hình mật thư, website, thư mời và không gian trưng bày gian hàng tái hiện bối cảnh lịch sử.
  • Đóng góp thực tiễn của đề tài thể hiện ở quy trình chuyển thể tác phẩm văn học cách mạng sang ngôn ngữ Digital Art hiện đại; khai thác chính xác các chi tiết lịch sử (Quốc kỳ năm 1946, quân phục Vệ quốc đoàn ban đầu, địa danh Huế thời chiến) để tạo nên hệ thống hình ảnh vừa mang tính giáo dục vừa đạt giá trị thẩm mỹ.

Hạn chế và hướng phát triển

Dựa trên biên bản đánh giá của cán bộ hướng dẫn và phản biện, đồ án tồn tại một số hạn chế:

  • Về tiến độ và thẩm mỹ bối cảnh: Do áp lực thời gian giai đoạn cuối, một số layout bối cảnh phía sau chưa đạt độ sâu và sự kỹ lưỡng đồng đều như các trang phân cảnh mở đầu.
  • Về tính thống nhất đồ họa: Phong cách tạo hình nhân vật ở một vài trang ruột còn biểu hiện sự chênh lệch nhất định, chưa đạt độ đồng nhất hoàn hảo xuyên suốt toàn bộ ấn bản.
  • Về kỹ thuật gia công sản phẩm: Thiết kế mẫu bao bì hộp quà tặng đi kèm chưa tính toán tối ưu kết cấu kỹ thuật, dẫn đến việc gia công thành phẩm thực tế chưa mang tính khả thi cao.

Về hướng phát triển tiếp theo: Tác phẩm văn học nguyên bản gồm bảy phần phản ánh toàn diện số phận của hơn ba mươi thiếu niên trinh sát, trong khi đồ án mới chỉ giới hạn diễn họa phân đoạn đầu về sự kiện gia nhập đội trinh sát của ba nhân vật Mừng, Quỳnh và Vịnh. Hướng mở của đề tài là tiếp tục nghiên cứu phân cảnh, mở rộng tạo hình cho các nhân vật khác (như Tư dát, Lượm, Bồng da rắn, Hòa đen) và hoàn thiện các chương truyện cao trào tiếp theo của tác phẩm.

Giá trị tham khảo

Đồ án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với sinh viên chuyên ngành Thiết kế Đồ họa, ngành Minh họa (Illustration) và Truyền thông đa phương tiện:

  • Cung cấp quy trình nghiên cứu tư liệu lịch sử, cách chọn lọc cứ liệu văn bản và hiện vật văn hóa (trang phục quân đội, địa danh lịch sử) để làm cơ sở tạo hình cho các dự án nghệ thuật về đề tài chiến tranh cách mạng.
  • Cung cấp phương pháp thiết kế kiểu chữ (typography) tùy biến có tính liên kết chặt chẽ với nội dung tác phẩm (cách điệu từ hình dáng ngôi sao trên Quốc kỳ năm 1946 và biểu tượng mũ ca-lô).
  • Cung cấp giải pháp triển khai trọn vẹn một gói đồ án xuất bản, từ việc xử lý phân cảnh kịch bản, dàn trang layout sách đến thiết kế các ấn phẩm truyền thông, POSM đồng bộ phục vụ sự kiện giới thiệu sản phẩm.

Câu hỏi thường gặp

1. Đồ án lựa chọn phân đoạn nào trong cuốn tiểu thuyết để chuyển thể sang sách minh họa?
Đồ án không minh họa toàn bộ 800 trang sách mà tập trung vào phân đoạn đầu của tác phẩm, kể về hành trình ba nhân vật thiếu niên Mừng, Quỳnh sơn ca và Vịnh sưa vượt qua các thử thách để chính thức được kết nạp vào Đội thiếu niên trinh sát thuộc Trung đoàn Trần Cao Vân tại mặt trận Huế năm 1946.

2. Điểm đặc thù trong thiết kế kiểu chữ (typography) tiêu đề của đồ án là gì?
Tiêu đề truyện sử dụng phông chữ có chân bo tròn, trong đó chân chữ được vát góc dựa theo hình dáng ngôi sao trên lá cờ đỏ sao vàng năm 1946; chữ "Ô" được tạo hình cách điệu thành chiếc mũ ca-lô gắn huy hiệu sao của chiến sĩ Vệ quốc; bề mặt các con chữ được xử lý thêm các đường nứt và vết xước tượng trưng cho sự tàn khốc của chiến tranh.

3. Tác giả đã khảo cứu những tư liệu lịch sử nào để xây dựng trang phục nhân vật?
Tác giả dựa vào Sắc lệnh thành lập Vệ quốc đoàn năm 1946 và các tư liệu lưu trữ của Quân đội để thiết kế quân phục gồm mũ ca-lô sao vàng, áo sơ mi bật vai có sắc xanh nhạt ngả vàng, thắt lưng da, túi đạn, túi mật thư và dép cao su, đồng thời đưa vào chi tiết chiếc áo trấn thủ chần bông hình thành từ cuối năm 1947.

4. Điểm số và nhận xét chuyên môn chính từ Hội đồng chấm tốt nghiệp như thế nào?
Đồ án đạt điểm số cao từ cả hai giảng viên: ThS. Phan An (hướng dẫn) chấm 95/100 điểm, đánh giá cao kỹ năng Digital Art và khả năng thiết kế hệ thống chữ, nhận diện; ThS. Vũ Trần Mai Trâm (phản biện) chấm 94/100 điểm, khen ngợi màu sắc và gian hàng trưng bày nhưng lưu ý tạo hình nhân vật cần đồng nhất hơn và kết cấu hộp bao bì thành phẩm chưa khả thi.

5. Danh mục các sản phẩm đầu ra hoàn chỉnh của đồ án gồm những gì?
Sản phẩm của đồ án gồm một cuốn sách minh họa kích thước 20x25cm, 3 poster quảng cáo, hệ thống standee, banner, postcard, brochure, lịch, bookmark, stickers, tờ rơi mô phỏng thư mật, mô hình 3D nhân vật, website dự án, thư mời, portfolio và không gian gian hàng trưng bày tốt nghiệp.

Kết luận

Đồ án tốt nghiệp Minh họa truyện "Tuổi thơ dữ dội - Phùng Quán" của sinh viên Lê Thị Ngọc Quyên là một công trình thiết kế ứng dụng được xây dựng trên nền tảng khảo cứu tư liệu lịch sử và văn hóa chi tiết. Tác phẩm đã chuyển tải thành công tinh thần kiên cường của các chiến sĩ thiếu niên mặt trận Huế năm 1946 thông qua ngôn ngữ minh họa kỹ thuật số giàu cảm xúc và hệ thống kiểu chữ mang tính biểu tượng cao. Mặc dù còn một số điểm cần hoàn thiện về tính đồng nhất ở các phân cảnh cuối và kết cấu bao bì thành phẩm, đồ án đã hoàn thành xuất sắc các yêu cầu học thuật với điểm số đánh giá 95/100 và 94/100 từ hội đồng chuyên môn.