Luận văn thạc sĩ nghiên cứu kiến thức bản địa trong gây trồng và phát triển một số loài cây lâm sản ngoài gỗ tại vùng đệm khu bảo tồn thiên nhiên thần sa phượng hoàng tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu kiến thức bản địa trong phát triển cây lâm sản ngoài gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng.

• Tác giả: Hà Đức Sơn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Kim Vui
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Kiến Thức Bản Địa Trồng Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Khu Bảo Tồn Thần Sa Phượng Hoàng, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Kiến thức bản địa và vai trò trong phát triển lâm nghiệp

Kiến thức bản địa là nguồn lực quý giá trong phát triển bền vững, đặc biệt trong lĩnh vực lâm nghiệp. Nghiên cứu này tập trung vào việc khai thác và ứng dụng kiến thức bản địa trong việc trồng và phát triển các loại cây lâm sản ngoài gỗ tại Khu bảo tồn Thần Sa Phượng Hoàng, Thái Nguyên. Kiến thức bản địa không chỉ là kinh nghiệm truyền thống mà còn là sự kết hợp giữa quan sát tự nhiên và thực tiễn sản xuất, giúp cải thiện hiệu quả kinh tế và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của kiến thức bản địa

Kiến thức bản địa được định nghĩa là hệ thống hiểu biết được tích lũy qua nhiều thế hệ, phản ánh sự tương tác giữa con người và môi trường. Nó bao gồm các kỹ năng, kinh nghiệm và công nghệ trong trồng trọt, chăn nuôi, và quản lý tài nguyên. Kiến thức bản địa thường được truyền miệng và gắn liền với văn hóa địa phương, tạo nên sự khác biệt so với kiến thức khoa học hiện đại.

1.2. Vai trò của kiến thức bản địa trong phát triển lâm nghiệp

Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển cây lâm sản ngoài gỗ. Nó giúp người dân địa phương tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Đồng thời, kiến thức bản địa còn góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế thông qua các mô hình canh tác bền vững, tạo thu nhập ổn định cho cộng đồng.

II. Thực trạng trồng cây lâm sản ngoài gỗ tại Khu bảo tồn Thần Sa Phượng Hoàng

Khu bảo tồn Thần Sa Phượng Hoàng là khu vực có tiềm năng lớn trong việc phát triển cây lâm sản ngoài gỗ. Nghiên cứu này đánh giá thực trạng trồng và khai thác các loại cây như Ba kích, Bình vôi, và Rau sắng, đồng thời phân tích hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các mô hình canh tác này. Cây lâm sản ngoài gỗ không chỉ cung cấp nguồn thu nhập mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phục hồi hệ sinh thái rừng.

2.1. Các loại cây lâm sản ngoài gỗ được trồng

Các loại cây lâm sản ngoài gỗ chủ yếu được trồng tại Khu bảo tồn Thần Sa Phượng Hoàng bao gồm Ba kích, Bình vôi, và Rau sắng. Những loại cây này có giá trị kinh tế cao, được sử dụng trong y học cổ truyền và thực phẩm. Việc trồng các loại cây này dựa trên kiến thức bản địa giúp tối ưu hóa năng suất và giảm thiểu rủi ro.

2.2. Hiệu quả kinh tế và xã hội

Các mô hình trồng cây lâm sản ngoài gỗ mang lại hiệu quả kinh tế đáng kể cho người dân địa phương. Chúng tạo ra nguồn thu nhập ổn định, giảm nghèo và tạo việc làm. Đồng thời, các mô hình này còn góp phần bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và duy trì đa dạng sinh học, tạo nên sự phát triển bền vững cho khu vực.

III. Giải pháp phát triển bền vững cây lâm sản ngoài gỗ

Để phát triển bền vững cây lâm sản ngoài gỗ tại Khu bảo tồn Thần Sa Phượng Hoàng, cần áp dụng các giải pháp kỹ thuật và chính sách phù hợp. Nghiên cứu đề xuất việc kết hợp kiến thức bản địa với công nghệ hiện đại, đồng thời tăng cường quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng. Các giải pháp này nhằm đảm bảo sự phát triển kinh tế đi đôi với bảo tồn môi trường.

3.1. Giải pháp kỹ thuật

Các giải pháp kỹ thuật bao gồm việc cải tiến phương pháp trồng và chăm sóc cây lâm sản ngoài gỗ, sử dụng giống cây chất lượng cao, và áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường. Việc kết hợp kiến thức bản địa với công nghệ hiện đại giúp nâng cao năng suất và giảm thiểu tác động tiêu cực đến hệ sinh thái.

3.2. Giải pháp chính sách

Các giải pháp chính sách tập trung vào việc hỗ trợ người dân địa phương trong việc trồng và khai thác cây lâm sản ngoài gỗ, đồng thời tăng cường quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng. Chính sách cần đảm bảo sự tham gia của cộng đồng và tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn Thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng, tỉnh Thái Nguyên, với diện tích tự nhiên khoảng 18.859 ha, là vùng sinh thái đặc thù có đa dạng sinh học phong phú, trong đó lâm sản ngoài gỗ (LSNG) đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội của cộng đồng dân cư địa phương. Theo ước tính, các sản phẩm LSNG như tre, nứa, dược liệu và thực phẩm không chỉ cung cấp nguồn sinh kế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học. Tuy nhiên, việc khai thác tự nhiên quá mức đã làm suy giảm nguồn tài nguyên này, đe dọa sự bền vững của hệ sinh thái và sinh kế người dân.

Luận văn tập trung nghiên cứu kiến thức bản địa trong gây trồng và phát triển một số loài cây LSNG có giá trị kinh tế tại vùng đệm Khu bảo tồn Thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng, nhằm đánh giá thực trạng, hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường của các mô hình trồng LSNG, đồng thời đề xuất giải pháp phát triển bền vững. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2010-2012, tại 4 xã vùng đệm gồm Thần Sa, Thượng Nung, Nghinh Tường và Sảng Mộc, nơi có nhiều tiềm năng phát triển LSNG.

Việc nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên LSNG, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống người dân, đồng thời hỗ trợ quản lý rừng bền vững và bảo vệ đa dạng sinh học tại khu vực. Qua đó, luận văn cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách phát triển nông - lâm nghiệp vùng đệm, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của kiến thức bản địa trong phát triển kinh tế nông thôn miền núi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: kiến thức bản địa và phát triển bền vững trong lâm nghiệp. Kiến thức bản địa được hiểu là hệ thống tri thức, kinh nghiệm và kỹ thuật được cộng đồng dân cư địa phương tích lũy qua nhiều thế hệ, có tính thích ứng cao với điều kiện sinh thái và xã hội đặc thù. Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò của kiến thức truyền miệng, kinh nghiệm thực tiễn trong quản lý tài nguyên thiên nhiên và phát triển sản xuất.

Khung lý thuyết phát triển bền vững được tham chiếu theo định nghĩa của Ủy ban Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED, 1987), nhấn mạnh sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng nhu cầu tương lai. Trong lâm nghiệp, phát triển bền vững bao gồm duy trì sức sản xuất lâu dài, bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học, đồng thời nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng gồm: lâm sản ngoài gỗ (LSNG), vùng đệm khu bảo tồn, phương pháp điều tra nhanh nông thôn (PRA), phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (RRA), hiệu quả kinh tế hộ, và các mô hình gây trồng LSNG.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu điều tra thực địa tại 4 xã vùng đệm, các báo cáo của Sở NN&PTNT tỉnh Thái Nguyên, Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng, cùng các tài liệu nghiên cứu liên quan. Cỡ mẫu điều tra gồm 12 thôn (3 thôn/xã), với các hộ gia đình đã và đang gây trồng LSNG được chọn có chủ ý dựa trên mật độ trồng và kinh nghiệm sử dụng.

Phương pháp phân tích bao gồm: điều tra nhanh nông thôn (PRA), đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (RRA), phỏng vấn bán định hướng, xếp hạng ưu tiên các loài cây LSNG dựa trên tiêu chí kinh tế, kỹ thuật và môi trường. Phân tích kinh tế hộ được thực hiện để đánh giá chi phí - lợi ích của các mô hình trồng LSNG. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2010 đến 2012, đảm bảo thu thập dữ liệu đầy đủ theo mùa vụ và điều kiện sinh thái.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng gây trồng LSNG: Tại 4 xã vùng đệm, diện tích trồng LSNG đạt khoảng 150 ha, tập trung chủ yếu vào các loài Ba kích (Morinda officinalis), Bình vôi (Stephania glabra), Rau sắng (Melientha acuminata) và Mây nếp (Calamus tetradactylus). Tỷ lệ hộ gia đình tham gia trồng LSNG chiếm khoảng 65%, với mức độ phổ biến cao nhất ở xã Thần Sa (70%).

2. Hiệu quả kinh tế: Mô hình trồng Ba kích dưới tán rừng cho thu nhập trung bình 45 triệu đồng/ha/năm, cao hơn 30% so với mô hình trồng Bình vôi (35 triệu đồng/ha/năm). Mô hình trồng Rau sắng và Mây nếp cũng mang lại thu nhập ổn định, lần lượt đạt 28 triệu và 25 triệu đồng/ha/năm. Chi phí đầu tư ban đầu cho các mô hình dao động từ 10-15 triệu đồng/ha, với thời gian thu hồi vốn trung bình 2-3 năm.

3. Hiệu quả xã hội: Các mô hình trồng LSNG tạo việc làm cho khoảng 40-50% lao động địa phương trong mùa nông nhàn, góp phần giảm tỷ lệ thất nghiệp và hạn chế khai thác rừng tự nhiên. Người dân đánh giá cao tính bền vững và khả năng cải thiện đời sống từ các mô hình này.

4. Hiệu quả môi trường: Gây trồng LSNG dưới tán rừng giúp tăng độ che phủ rừng lên 15-20%, giảm xói mòn đất khoảng 25% so với vùng không trồng. Tuy nhiên, một số mô hình chưa kiểm soát tốt việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, gây ảnh hưởng nhẹ đến môi trường.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy kiến thức bản địa đóng vai trò then chốt trong việc lựa chọn loài cây, kỹ thuật trồng và khai thác LSNG phù hợp với điều kiện địa phương. So với các nghiên cứu ở các tỉnh miền núi khác, thu nhập từ mô hình trồng Ba kích và Bình vôi tại Thần Sa – Phượng Hoàng tương đương hoặc cao hơn khoảng 10-15%, phản ánh hiệu quả kỹ thuật và thị trường địa phương.

Việc áp dụng phương pháp điều tra nhanh nông thôn (PRA) và đánh giá có sự tham gia (RRA) giúp thu thập thông tin chính xác, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý tài nguyên. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột so sánh thu nhập các mô hình và bảng tổng hợp diện tích trồng LSNG theo xã để minh họa rõ nét hơn.

Tuy nhiên, hạn chế về cơ sở hạ tầng và thị trường tiêu thụ còn là rào cản lớn cho phát triển LSNG bền vững. So với các nghiên cứu quốc tế, việc kết hợp kiến thức bản địa với kỹ thuật hiện đại là xu hướng cần được đẩy mạnh để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo kỹ thuật trồng và chăm sóc LSNG: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật cho người dân trong vòng 12 tháng tới, nhằm nâng cao năng lực áp dụng các biện pháp kỹ thuật tiên tiến, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Trung tâm Khuyến nông tỉnh.

2. Xây dựng mô hình trình diễn và nhân rộng: Thiết lập ít nhất 3 mô hình trình diễn trồng Ba kích, Bình vôi và Rau sắng trong 2 năm tới tại các xã trọng điểm để làm điểm học tập và nhân rộng. Chủ thể thực hiện: UBND các xã phối hợp với các tổ chức nông lâm nghiệp.

3. Phát triển hệ thống thị trường và liên kết tiêu thụ: Hỗ trợ xây dựng kênh phân phối, quảng bá sản phẩm LSNG, kết nối với các doanh nghiệp chế biến trong vòng 18 tháng nhằm ổn định đầu ra và nâng cao giá trị sản phẩm. Chủ thể thực hiện: Sở Công Thương, Hội Nông dân tỉnh.

4. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ và quản lý bền vững: Đề xuất bổ sung chính sách ưu đãi về tín dụng, đất đai và bảo vệ tài nguyên LSNG, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát khai thác trong 3 năm tới để bảo vệ nguồn tài nguyên. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh, Ban quản lý Khu bảo tồn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng chính sách phát triển LSNG bền vững, quản lý vùng đệm khu bảo tồn hiệu quả.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên cao học ngành Lâm học, Nông nghiệp: Tài liệu tham khảo chi tiết về kiến thức bản địa, kỹ thuật trồng và đánh giá hiệu quả các mô hình LSNG.

3. Người dân và các tổ chức cộng đồng vùng đệm: Hướng dẫn thực tiễn về kỹ thuật trồng, chăm sóc và khai thác LSNG, giúp nâng cao thu nhập và bảo vệ môi trường.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực chế biến và thương mại LSNG: Cung cấp thông tin về tiềm năng thị trường, các loài cây ưu tiên và mô hình phát triển bền vững để đầu tư hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. LSNG là gì và tại sao lại quan trọng?
   LSNG là các sản phẩm sinh vật ngoài gỗ được khai thác từ rừng, như tre, nứa, dược liệu, thực phẩm. Chúng quan trọng vì cung cấp nguồn thu nhập, thực phẩm, thuốc men và góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

2. Kiến thức bản địa ảnh hưởng thế nào đến phát triển LSNG?
   Kiến thức bản địa giúp người dân lựa chọn loài cây phù hợp, áp dụng kỹ thuật trồng và khai thác hiệu quả, đồng thời bảo vệ môi trường tự nhiên, tạo điều kiện phát triển bền vững.

3. Các mô hình trồng LSNG có hiệu quả kinh tế ra sao?
   Mô hình trồng Ba kích cho thu nhập khoảng 45 triệu đồng/ha/năm, cao hơn các mô hình khác từ 20-30%. Các mô hình khác như Bình vôi, Rau sắng cũng mang lại thu nhập ổn định, giúp cải thiện đời sống người dân.

4. Làm thế nào để nhân rộng mô hình trồng LSNG?
   Cần tổ chức tập huấn kỹ thuật, xây dựng mô hình trình diễn, phát triển thị trường tiêu thụ và hoàn thiện chính sách hỗ trợ để nhân rộng hiệu quả các mô hình trồng LSNG.

5. Tác động môi trường của việc trồng LSNG là gì?
   Trồng LSNG dưới tán rừng giúp tăng độ che phủ, giảm xói mòn đất và bảo vệ đa dạng sinh học. Tuy nhiên, cần kiểm soát việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật để tránh tác động tiêu cực.

Kết luận

• Kiến thức bản địa là nền tảng quan trọng trong phát triển và quản lý bền vững các loài LSNG tại vùng đệm Khu bảo tồn Thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng.
• Các mô hình trồng Ba kích, Bình vôi, Rau sắng và Mây nếp đã chứng minh hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường tích cực.
• Việc áp dụng phương pháp điều tra nhanh nông thôn và đánh giá có sự tham gia giúp thu thập dữ liệu chính xác và tăng cường sự tham gia cộng đồng.
• Cần đẩy mạnh đào tạo kỹ thuật, xây dựng mô hình trình diễn, phát triển thị trường và hoàn thiện chính sách hỗ trợ để phát triển LSNG bền vững.
• Các bước tiếp theo bao gồm nhân rộng mô hình, giám sát khai thác và tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan nhằm nâng cao hiệu quả và bảo vệ tài nguyên.

Luận văn kêu gọi các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cùng chung tay phát huy giá trị của LSNG, góp phần phát triển kinh tế nông thôn bền vững và bảo vệ môi trường sinh thái vùng đệm khu bảo tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái quát về kiến thức bản địa và vai trò của kiến thức bản địa 1. Khái quát về kiến thức bản địa Theo Dewes (1983) cho rằng kiến thức của dân địa phương là một hợp phần thúc đẩy phát triển. Ông so sánh giữa kiến thức bản địa với bộ lông chim, vì ‘con chim chỉ có thể bay nếu có được bộ lông’.

Thuật ngữ ‘kiến thức bản địa’ đồng nghĩa với ‘kiến thức địa phương’. Tuy nhiên các chuyên gia phát triển không đồng ý với việc đánh đồng truyền thống với các kiến thức riêng biệt của một người, bởi vì từ ‘truyền thống’ bị gắn với một số hàm ý từ thế kỷ 19 là ‘đơn giản, mông muội và trì trệ’. Warren (1991), khái niệm kiến thức bản địa hay địa phương được sử dụng để phân biệt các kiến thức do một cộng đồng nhất định sáng tạo ra, nó khác hệ thống kiến thức hoặc khoa học quốc tế. Về sau này đôi khi người ta nói đến hệ thống kiến thức ‘Phương Tây’ do các trường đại học, trung tâm nghiên cứu của chính phủ và doanh nghiệp tư nhân sáng tạo ra.

Kiến thức bản địa có thể là hiểu biết ‘kỹ thuật’ sâu sắc hoặc sự thông thái do người dân ở một vùng nhất định sáng tạo và phát triển, thông qua nhiều năm quan sát, khảo nghiệm các hiện tượng tự nhiên xung quanh họ. Người ta phân biệt hệ thống kiến thức phương Tây với hệ thống kiến thức bản địa trên cơ sở phương pháp, biểu hiện tồn tại và bối cảnh. Trước tiên, hệ thống kiến thức phương Tây là chung cho toàn thế giới, do nền giáo dục phương Tây ảnh hưởng tới rất nhiều văn hoá trên thế giới. Thứ hai, nó được trải qua quá trình quan sát, khảo nghiệm và phê chuẩn, tất cả các giai đoạn đều được ghi thành tư liệu cẩn thận.

Điều này không có được đối với hệ thống kiến thức bản địa, nhất là khâu ghi chép thành tư liệu. Thuật ngữ "kiến thức chính thống" (formal knowledge) dùng để chỉ những hệ thống kiến thức phát triển phần lớn dựa trên nền tảng hệ thống giáo dục phương Tây. Đó là những kiến thức chuẩn vì nó được xác nhận trong những văn kiện, những nguyên tắc, luật lệ, những quy định và cơ sở hạ tầng kỹ thuật. n 4 Ngược lại, khái niệm kiến thức bản địa hay kiến thức địa phương dùng để chỉ những thành phần kiến thức hoàn thiện được duy trì, phát triển trong một thời gian dài với sự tương tác qua lại rất gần gũi giữa con người với môi trường tự nhiên.

Kiến thức bản địa là những kinh nghiệm được thử thách và đúc rút qua nhiều thế hệ ở các cộng đồng cư dân qua thực tiễn sản xuất và đời sống. Trải qua nhiều thế kỷ, các cộng đồng dân cư đã tích góp được lượng lớn các thông tin, các kỹ năng, tay nghề và công nghệ trong trồng trọt, chăn nuôi, bảo quản và chế biến lương thực, quản lý tài nguyên thiên nhiên, tổ chức cộng đồng làng bản. Trên thực tế, kiến thức bản địa và khoa học hiện đại cần được hiểu là hai hệ thống kiến thức bổ trợ chứ không cạnh tranh với nhau. Việc đưa ra mối liên hệ giữa kiến thức địa phương và kiến thức toàn cầu cũng rất quan trọng (trong khi vẫn phải tránh xu thế biến kiến thức địa phương thành kiến thức toàn cầu).

Những cố gắng này cũng đã tạo ra sự quan tâm sâu sắc đến hệ thống kiến thức dựa trên nền tảng truyền thống và văn hoá địa phương và nhu cầu làm sao để hệ thống này có hiệu lực xét trên quan điểm giáo dục. Kiến thức bản địa được hình thành và phát triển là kết quả tương tác của nhiều yếu tố: Dân số, khoa học, kỹ thuật, phong tục tập quán, chuẩn mực đạo đức, thể chế và cơ cấu xã hội. Đó là kết quả tích luỹ những kinh nghiệm to lớn thông qua các quá trình tiếp xúc với thiên nhiên, dưới áp lực chọn lọc trong quá trình tiến hóa của sinh quyển và dần dần trở thành thói quen truyền thống. Nói một cách khác, kiến thức bản địa của một cộng đồng, một dân tộc, phản ánh tính thích ứng với những điều kiện kinh tế xã hội và sinh thái đặc thù.

Như vậy, kiến thức bản địa đều là những thứ phải học, phải tiếp xúc mới có được, là những thứ được chia xẻ, là một hệ thống các đặc thù có tính thích ứng cao. Trong nỗ lực đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau, các cộng đồng nông thôn sử dụng ‘thử nghiệm tò mò, thử nghiệm giải quyết vấn đề, và thử nghiệm thích nghi’ (Rhoades & Bebbington 1995). Khi đã được khẳng định, thì kết quả được bổ sung vào khối tri thức của tổ tiên. Thông qua xã hội hoá và truyền miệng, khối tri thức đó được truyền tải từ người già đến thế hệ trẻ.

Khó có sự mai một trong cách lưu truyền hiểu biết sâu sắc như trên. n 5 Theo Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc [52], trong cuộc sống và trong thực tiễn sản xuất, chống đỡ và chinh phục tự nhiên, các cộng đồng đều có nhiều kinh nghiệm và được thể hiện dưới nhiều thể loại: Ở dạng kinh nghiệm thực tế và công nghệ: Những kinh nghiệm thực tế mang tính bản địa cũng rất phong phú, đa dạng. Những kinh nghiệm này trải qua nhiều năm bổ sung, cải tiến và hoàn thiện phản ánh đầy đủ nội dung của một công nghệ. ở Tuyên Hóa, Quảng Bình, nông dân thường dùng lá xoan khô đưa vào trong chậu vại cùng với đậu xanh, đậu đen, ngô để bảo quản.

Nông dân ở một số nơi ngâm bồ hóng có thêm vôi, lá xoan, bã trầu, nước điếu. lấy nước này phun phòng chống sâu hại, sâu bị chết nhưng không gây ô nhiễm môi trường. ở Quảng Bình, nông dân thường lấy bồ hóng trộn với phân gà và vãi vào ruộng lúc buổi sáng có tác dụng rất tốt để diệt sâu hại. Cách làm ruộng bậc thang san đất hay xếp đá.

Phương thức này rất phổ biến ở vùng cao của các tỉnh Yên Bái, Lào Cai, Hà Giang. Ở dạng tín ngưỡng: Tín ngưỡng có thể giữ vai trò quan trọng trong phương thức kiếm sống và duy trì môi trường sinh thái trong lành ở nhiều cộng đồng các dân tộc. Rừng thần thánh, rừng linh thiêng là những loại rừng dùng để bảo vệ, xuất phát từ những nguyên nhân về tín ngưỡng. Trong thực tế, những khu rừng này làm nhiệm vụ của rừng đầu nguồn, cung cấp gỗ củi, sản phẩm rừng và nước cho làng bản.

Ở dạng thí nghiệm: Đó là sự gieo trồng có tính tích hợp những giống loài cây mới vào trong các hệ thống nông nghiệp hiện hành dưới dạng trồng xen, trồng cây che bóng; băng xanh chống xói mòn, hàng cây chắn gió. Đó là những thay đổi và biến thể trong thực tiễn gieo trồng, nhưng dạng này nhiều khi đã trở thành những câu ca dao, tục ngữ để dễ truyền đạt cho các thế hệ. Ở dạng công cụ: Công cụ thường sử dụng để gieo trồng hoặc thu hoạch. Những công cụ do người H'Mông sáng tạo như "cày Mèo" rất phù hợp cho việc canh tác trên đất dốc, "dao Mèo" tự chế sắc bén đa dụng hơn bất cứ loại dao nào.

Ở dạng thông tin: Một vài ví dụ điển hình của dạng này là: Những cây nào, thực vật nào có thể trồng cùng với nhau. Đó phải chăng là cây muồng trồng trong nương chè để che bóng; cây keo dậu trồng che bóng cho cây cà phê; cây đậu đỗ n 6 trồng xen với nhiều loại cây trồng hoặc cây hành tỉa theo luống cải bắp, mùi của cây hành có tác dụng hạn chế sâu hại cây bắp cải. Những loài cây nào là phù hợp nhất dùng cho phủ tủ mặt đất chống xói mòn, phải chăng đó là thân cây lạc, cây đậu đỗ và cây cốt khí. Những thông tin này phần lớn mang tính gợi mở còn việc cụ thể hóa lại phụ thuộc vào đặc điểm cây trồng và tập quán của từng vùng.

Ở dạng nguồn nhân lực: Trong cuộc sống và sản xuất, những kiến thức bản địa đã đào tạo những chuyên gia giàu kinh nghiệm như những người hòa giải ở nông thôn; những người có tay nghề cao và khéo léo như thợ rèn, thợ nguội. Trong các tổ chức cộng đồng như tổ chức dòng họ, tổ chức người cao tuổi hoặc các nhóm, tổ đổi công lao động. Ở dạng vật liệu: Đó là những loại đá được tạo hình dùng xây tường nhà và rất nhiều vật liệu khác dùng để xây dựng nhà ở, kho tàng. Về sinh học: Đó là những kinh nghiệm trong chăn nuôi và chọn giống động vật.

Nếu chúng ta lên miền núi phía Bắc đến với người H'Mông sẽ thấy "lợn Mèo" và "Bò Mèo" đã trở thành đỉnh cao của công tác tuyển chọn. Ngoài ra những kinh nghiệm về thuần hóa trâu, bò, ngựa dùng kéo cày, kéo xe cũng đã trở thành hình tượng văn hóa độc đáo của đông đảo các cộng đồng dân tộc Việt Nam. Đó là những kinh nghiệm trong chọn giống cây trồng mà điển hình là đồng bào H'Mông ở Hà Giang thâm canh ngô trên các hốc đá đã chọn được giống ngô "chao đèn", đến mùa ngô chín các bắp ngô gập xuống và các bẹ ngô xoè ra như cái chao đèn che cho những hạt ngô không bị ướt và có thể để rất lâu trên nương mà không sợ thối, mục. Những kiến thức bản địa là cơ sở để đưa ra những quyết định về nhiều phương diện cơ bản của cuộc sống hàng ngày tại địa phương như săn bắn, hái lượm, đánh cá, canh tác và chăn nuôi, sản xuất lương thực, nước, sức khoẻ và sự thích nghi với những thay đổi của môi trường và xã hội.

Hơn nữa, trái với kiến thức chính thống, những kiến thức không chính thống được truyền miệng từ đời này sang đời khác và rất hiếm khi được ghi chép lại. Hệ thống kiến thức bản địa cần phải được duy trì, gìn giữ vì những tư tưởng phương Tây đang có xu thế thống trị hầu hết những quan điểm về chính sách phát n 7 triển. Tuy nhiên, trên thực tế những cố gắng nhằm giải quyết tình trạng đói nghèo cho thấy những dự án hỗ trợ phát triển thường xuyên thất bại. Tồi tệ hơn là đôi khi chúng gây ảnh hưởng bất lợi đến sinh kế của người dân.

Giải pháp theo phương pháp của phương Tây đã được áp dụng ngay cả trong những trường hợp mà những kiến thức bản địa có thể giải quyết được tốt hơn, nhưng lại không được lựa chọn vì một lí do nào đó [52]. Mặc dù đã chứng tỏ được giá trị trong nhiều trường hợp, song kiến thức bản địa không thể - hay không nên - được quảng bá khi chưa được xem xét một cách thận trọng.