ĐẶT VẤN ĐỀ Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) là nguyên nhân chủ yếu gây mắc bệnh và tử vong của trẻ em trên toàn thế giới, đặc biệt là ở những nƣớc đang phát triển [6], [7], [10], [27], [37]. Theo số liệu thống kê của TCYTTG, hằng năm trên thế giới có khoảng 2 tỷ lƣợt trẻ em dƣới 5 tuổi mắc NKHHCT trong đó khoảng 20% là viêm phổi [10], [17], [21], và gây ra hơn hai triệu ngƣời chết ở trẻ em dƣới 5 năm tuổi trên toàn thế giới [24], tại các nƣớc đang phát triển trung bình mỗi trẻ trong một năm có tần suất mắc NKHHCT từ 4 đến 9 lần và NKHHCT cũng là nguyên nhân tử vong hàng đầu của trẻ em dƣới 5 tuổi ở các nƣớc này [17]. Mỗi năm trên thế giới có khoảng 14 triệu trẻ dƣới 5 tuổi tử vong thì có 4 triệu trẻ tử vong do NKHHCT (28,5%) và 90% trong số đó là trẻ em tại các nƣớc đang phát triển [3]. Ở Việt Nam, tỷ lệ mắc NKHHCT chiếm hàng đầu trong các bệnh ở trẻ dƣới 5 tuổi, tần suất mắc NKHHCT trung bình hằng năm ở trẻ dƣới 5 tuổi là 4.
Tỷ lệ trẻ dƣới 5 tuổi đến khám và điều trị NKHHCT luôn chiếm tỷ lệ cao nhất trong mô hình bệnh tật của trẻ dƣới 5 tuổi tại các cơ sở y tế, đồng thời tử vong do NKHHCT luôn chiếm tỷ lệ cao trong tổng số tử vong ở trẻ dƣới 5 tuổi, tại các bệnh viện có khoảng 30% đến 40% số trẻ dƣới 5 tuổi chết do NKHHCT trong đó đa phần là chết trong vòng 24 giờ đầu sau khi nhập viện. Các nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam về tử vong do NKHHCT chỉ ra rằng: Một trong những nguyên nhân khiến cho tỷ lệ tử vong trong những giờ đầu của trẻ khi đến với cơ sở y tế là do trẻ không đƣợc đƣa tới các cơ sở y tế kịp thời, trẻ do bà mẹ tự điều trị ở nhà, không đƣợc xử trí trƣớc khi vào viện hoặc xử trí nhƣng không thích hợp. Nhiều trƣờng hợp khi đến bệnh viện trẻ đã trong tình trạng nặng, do các bà mẹ không phát hiện ra bệnh, điều trị tại nhà theo thói quen, tập quán, không đƣa con đến cơ sở y tế khám. Minh Đạo là một trong 14 xã, thị trấn của huyện, gồm 2 thôn với diện tích 5 km2, dân số 6567 ngƣời (đến 31/12/2010), nghề nghiệp chính của ngƣời dân chủ yếu là làm ruộng, ngoài ra còn làm thêm ở một số lò gạch tại xã và xã lân cận, một số ít làm tại KCN Tiên Sơn.
Tại Tiên Du chƣơng trình NKHHCT đƣợc triển khai từ 1996, hoạt động phủ rộng trên 100% số xã, bảo vệ 100% trẻ dƣới 5 tuổi. Tuy nhiên 7 từ năm 2006 đến nay, do kinh phí đã hết nên hoạt động của chƣơng trình cầm chừng, chỉ mang tính hình thức, công tác truyền thông giáo dục sức khoẻ không còn đƣợc quan tâm nhƣ trƣớc nữa. Theo số liệu thống kê y tế các năm 2009, 2010 và 6 tháng đầu năm 2011, ở xã nhiễm khuẩn hô hấp cấp là bệnh đứng hàng đầu với số lƣợt khám và điều trị tại Trạm Y tế và so với các xã, thị trấn khác của huyện (Phụ lục 5). Trong khi đó xã Minh Đạo là xã có dân số đứng thứ 13/14 xã và số trẻ <5 tuổi ít nhất toàn huyện (255 trẻ) lại có tổng số lƣợt bệnh nhân đến khám và điều trị NKHHCT cao nhất trong giai đoạn này (năm 2009: 1.286 lƣợt; 6 tháng đầu 2011: 749 lƣợt) (Nguồn: Báo cáo Trung tâm Y tế năm 2009, 2010, 6 tháng 2011).
Mặc dù ở huyện Tiên Du nói chung và xã Minh Đạo nói riêng, dịch vụ chăm sóc y tế cho ngƣời dân cũng nhƣ cho trẻ em đã đƣợc cải thiện nhiều, nhƣng do thiếu hiểu biết của các gia đình, đặc biệt là ngƣời mẹ, nên nhiều trẻ mắc NKHHCT vẫn không đƣợc phát hiện sớm để đƣa đến cơ sở y tế kịp thời gây khó khăn trong điều trị và tốn kém cho gia đình bệnh nhân. Nhiều bà mẹ còn tự ý mua thuốc kháng sinh để điều trị cho trẻ sau đó bệnh không khỏi hoặc nặng thêm mới đƣa đến cơ sở y tế (Kết quả phỏng vấn nhanh với bác sĩ phụ trách chƣơng trình tại Trung tâm Y tế huyện và các cán bộ trạm y tế xã Minh Đạo, chúng tôi đƣợc biết khoảng 30% trẻ em bị bệnh đã đƣợc gia đình sử dụng kháng ở nhà trƣớc khi đƣa trẻ đi khám). Kiến thức và thực hành của các bà mẹ về phòng và xử trí NKHHCT trẻ em là rất quan trọng, vì nó giúp bà mẹ biết cách phát hiện sớm và đƣa trẻ đến y tế kịp thời. Tuy nhiên, hiện tại ở huyện Tiên Du nói chung, xã Minh Đạo nói riêng vẫn chƣa có một nghiên cứu chính thức nào nhằm giúp cho Trạm Y tế xã nắm rõ thực trạng này của các bà mẹ có con dƣới 5 tuổi, căn cứ để có kế hoạch truyền thông giáo dục sức khoẻ cho các bà mẹ về NKHHCT trẻ em, cũng nhƣ để có những tham mƣu đề xuất cho chính quyền địa phƣơng trong công tác bảo vệ sức khoẻ cho bà mẹ và trẻ em.
Do đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Kiến thức, thực hành về phòng tránh và xử trí bệnh NKHHCT của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi ở xã Minh đạo, huyện Tiên du, tỉnh Bắc ninh năm 2011” 8 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả kiến thức, thực hành về phòng, xử trí và chăm sóc bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của các bà mẹ có con dƣới 5 tuổi tại xã Minh Đạo, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh năm 2011. Xác định một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thực hành trong phòng và xử trí trẻ dƣới 5 tuổi bị NKHHCT của các bà mẹ. 9 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Đại cƣơng NKHHCT ở trẻ em 1. Khái niệm NKHHCT. Nhiễm khuẩn hô hấp là một nhóm bệnh rất đa dạng do vi khuẩn hoặc virus gây ra trên toàn bộ hệ thống đƣờng hô hấp bao gồm từ mũi, họng, thanh khí phế quản đến nhu mô phổi. Có khoảng 2/3 trƣờng hợp nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ em là nhiễm khuẩn đƣờng hô hấp trên nhƣ ho, viêm họng, viêm VA, viêm amidal, viêm xoang, viêm tai giữa….Nhiễm khuẩn đƣờng hô hấp trên đa số là nhẹ, ít gây tử vong.
Nhiễm khuẩn hô hấp dƣới chiếm khoảng 1/3 số trƣờng hợp mắc NKHHCT, bao gồm viêm thanh quản, viêm thanh – khí - phế quản, viêm tiểu phế quản và viêm phổi. Nhiễm khuẩn hô hấp dƣới thƣờng nặng, dễ tử vong, nhất là viêm phổi cấp tính ở trẻ nhỏ đặc biệt nguy hiểm và chiếm hơn 90% các trƣờng hợp tử vong do NKHHCT [1], [15], [17] [18], [21]. Một số đặc điểm giải phẫu và sinh lý đƣờng hô hấp của trẻ em Ở trẻ dƣới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ dƣới 1 tuổi, giải phẫu đƣờng hô hấp có những đặc điểm khác với ngƣời trƣởng thành. Đƣờng hô hấp của trẻ, từ thanh khí phế quản lòng hẹp và ngắn, tổ chức đàn hồi ít phát triển, chức năng bảo vệ của hàng rào niêm mạc còn hạn chế, tổ chức bạch huyết ít phát triển.
Lồng ngực ngắn, hình trụ, xƣơng sƣờn còn nằm ngang, cơ hoành nằm cao hơn, các cơ hô hấp chƣa phát triển hoàn thiện. Về sinh lý, nhu cầu và khả năng trao đổi, hấp thụ khí ô xy của trẻ lớn hơn ngƣời trƣởng thành, để thích nghi, trẻ bắt buộc phải thở nhanh hơn, đồng thời quá trình trao đổi O2 và CO2 giữa các phế nang và mạch máu cũng mạnh hơn, nhƣng sự cân bằng về trao đổi khí dễ bị biến đổi theo điều kiện ngoại cảnh, vì thế trẻ dễ bị rối loạn hô hấp. Hơn nữa, hệ thống miễn dịch của cơ thể của trẻ cũng nhƣ hàng rào bảo vệ chƣa hoàn chỉnh, khả năng ho khạc lại hạn chế. Với những đặc điểm nhƣ vậy, nên khả năng thông khí của trẻ nhỏ, nhất là trẻ dƣới 1 tuổi, rất hạn chế, trẻ rất dễ mắc nhiễm khuẩn đƣờng hô hấp, đặc biệt là viêm phổi [5], [21].
Nguyên nhân gây bệnh NKHHCT Trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam, các nghiên cứu đều cho thấy virus là nguyên nhân phổ biến nhất gây NKHHCT ở TE dƣới 5 tuổi và là nguyên nhân hàng đầu vào viện và tử vong [5], [23], [25]. Virus là nguyên nhân gây NKHH phải nhập viện điều trị chiếm 47,2% [27]. Các loại virus thƣờng gặp là virus hợp bào hô hấp (RSV – Respiratory Syncytial Virus), virus cúm (Influenzae Virus), á cúm (Parainfluenzae Virus), human metapneumovirus (MPV) và Adenovirus trong đó virus RSV là nguyên nhân gây bệnh hàng đầu đối với NKHH trên và dƣới ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [26], [28], [33], [39]. Ở các nƣớc đang phát triển, vi khuẩn đóng một vai trò quan trọng trong việc gây mắc NKHH cấp, các vi khuẩn chủ yếu là phế cầu (Streptococcus pneumoniae), Haemophylus influenzae, Klebsiella pneumonia, Enterobacter [29].
Theo tác giả Kenneth Mcintosh MD (2002) nghiên cứu tại cộng đồng về bệnh viêm phổi mắc phải ở trẻ em, đã chỉ ra rằng vi khuẩn đƣợc coi là nguyên nhân gây viêm phổi ở các nƣớc đang phát triển. Những vi khuẩn đƣợc coi là nguyên nhân chính gây viêm phổi ở trẻ em, bao gồm Streptococcus pneumoniae, Staphylococus aureus, Haemophylus influenzae [8], [32]. Nghiên cứu của Akira SHIMOUCHI (2002) ở Việt Nam, nghiên cứu của Baqui A. H và công sự ở Bănglades (2007) và một số nghiên cứu khác trên thế giới cũng cho kết quả tƣơng tự [17].
Tại Việt Nam, các nghiên cứu cũng cho kết quả tƣơng tự với các nghiên cứu trên thế giới. Phần lớn NKHHCT ở trẻ em là do virus gây ra. Các loại virus thƣờng gặp gây bệnh NKHHC là virus hợp bào hô hấp, virus cúm, á cúm, adenovirus rhinovirus, virus đƣờng ruột. Việt Nam là nƣớc đang phát triển, vi khuẩn đóng vai trò quan trọng trong việc gây bệnh.
Các vi khuẩn thƣờng gặp là Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Clamydia, Mycoplasma, tụ cầu, liên cầu, vi khuẩn đƣờng ruột… và các vi khuẩn khác. Viêm phổi do Clamydia hay gặp ở trẻ dƣới 6 tháng tuổi. Viêm phổi do Pneumocystic có thể gặp ở trẻ suy dinh dƣỡng và trẻ bị HIV/AIDS [8], [11], [17], [27]. Ngoài các nguyên nhân nhƣ virus, vi khuẩn, nấm… thì lao cũng là căn nguyên gây viêm phổi ở trẻ em [17].
11 Loại virus nguy hiểm gần đây đối với con ngƣời nói chung và trẻ em nói riêng là H5N1 và H1N1[30], [34]. Virus H5N1 thuộc chủng Coronavirus gây nên hội chứng viêm đƣờng hô hấp cấp tính (SARS) là một bệnh đƣờng hô hấp gây tử vong cao. Bệnh có biểu hiện sốt cao và có các hội chứng giống cúm không đặc hiệu nhƣ đau đầu, mệt mỏi và đau mình mẩy.