Luận văn về tín ngưỡng thờ Thiên Hậu ở thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai

Khám phá tín ngưỡng thờ Thiên Hậu tại Biên Hòa, Đồng Nai qua luận văn chi tiết, phân tích nguồn gốc, ý nghĩa và ảnh hưởng văn hóa sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Hiệp
• Người hướng dẫn: Tiến sĩ Đậu Thị Ánh Tuyết
• Trường học: Đại học Văn hóa thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu của người Hoa ở thành phố Biên Hòa tỉnh Đồng Nai
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Biên Hòa

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Lý thuyết nghiên cứu
• 0.5.1. Lý thuyết chức năng (Functionalism)
• 0.5.2. Lý thuyết lựa chọn duy lý
• 0.5.3. Lý thuyết về sự biến đổi văn hóa
• 0.6. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 0.6.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.6.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Tổng quan về Thành phố Biên Hòa và người Hoa ở Biên Hòa
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM TÍN NGƯỠNG THỜ THIÊN HẬU CỦA NGƯỜI HOA Ở BIÊN HÒA – ĐỒNG NAI
• 1.2.1. Lịch sử hình thành và kiến trúc các miếu thờ Thiên Hậu
• 1.2.2. Truyền thuyết gắn liền với tín ngưỡng Thiên Hậu của người Hoa
• 1.2.3. Các miếu thờ Thiên Hậu
• 1.2.4. Tổ chức thờ tự và lễ hội
• 1.2.4.1. Tổ chức thờ tự
• 1.3. BIẾN ĐỔI TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ THIÊN HẬU TẠI BIÊN HÒA - ĐỒNG NAI
• 1.3.1. Yếu tố tác động đến biến đổi các giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Thiên Hậu
• 1.3.2. Các yếu tố biến động đến tín ngưỡng thờ Thiên Hậu tại Biên Hòa – Đồng Nai
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tín ngưỡng thờ Thiên Hậu

Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu của người Hoa tại Biên Hòa, Đồng Nai là một phần quan trọng trong văn hóa tâm linh của cộng đồng này. Tín ngưỡng này không chỉ thể hiện lòng biết ơn đối với các vị thần mà còn là cầu mong sự bảo vệ và che chở trong cuộc sống hàng ngày. Thiên Hậu được coi là một vị thần linh thiêng, có khả năng phù hộ cho ngư dân và thương nhân. Lễ hội vía Bà Thiên Hậu diễn ra vào ngày 23 tháng 3 âm lịch hàng năm, thu hút đông đảo người tham gia, thể hiện sự gắn kết cộng đồng và truyền thống văn hóa. Theo nghiên cứu, tín ngưỡng này không chỉ là một hình thức tôn thờ mà còn là một phương tiện giáo dục truyền thống, định hướng cho cộng đồng về nhân cách và đạo đức sống.

1.1. Lịch sử hình thành tín ngưỡng

Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu có nguồn gốc từ Trung Quốc và được du nhập vào Việt Nam cùng với sự di cư của người Hoa. Qua thời gian, tín ngưỡng này đã phát triển và hình thành các miếu thờ tại Biên Hòa, nơi mà người Hoa sinh sống. Các miếu thờ không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là trung tâm văn hóa, nơi diễn ra các hoạt động cộng đồng. Kiến trúc của các miếu thường mang đậm ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa, với các họa tiết và biểu tượng đặc trưng. Sự tồn tại của các miếu thờ Thiên Hậu tại Biên Hòa không chỉ phản ánh sự phát triển của tín ngưỡng mà còn là minh chứng cho sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc tại vùng đất này.

II. Đặc điểm tín ngưỡng thờ Thiên Hậu

Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu của người Hoa tại Biên Hòa có những đặc điểm nổi bật, thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian và các yếu tố văn hóa truyền thống. Các nghi lễ thờ cúng thường được tổ chức trang trọng, với sự tham gia của đông đảo tín đồ. Các vật phẩm cúng tế như hoa quả, bánh trái được chuẩn bị kỹ lưỡng, thể hiện lòng thành kính của người dân. Ngoài ra, các hoạt động văn hóa nghệ thuật như múa lân, hát bội cũng được tổ chức trong các lễ hội, tạo nên không khí vui tươi, phấn khởi. Tín ngưỡng này không chỉ mang tính tôn giáo mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của cộng đồng người Hoa tại Biên Hòa.

2.1. Tổ chức lễ hội và hoạt động thờ tự

Lễ hội vía Bà Thiên Hậu là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong năm của cộng đồng người Hoa tại Biên Hòa. Lễ hội không chỉ là dịp để bày tỏ lòng biết ơn mà còn là cơ hội để các thành viên trong cộng đồng gặp gỡ, giao lưu. Trong lễ hội, các nghi thức thờ cúng được thực hiện trang trọng, với sự tham gia của các bậc cao niên và những người có uy tín trong cộng đồng. Các hoạt động văn hóa như múa lân, biểu diễn nghệ thuật truyền thống cũng được tổ chức, tạo nên không khí lễ hội sôi động. Qua đó, tín ngưỡng thờ Thiên Hậu không chỉ được duy trì mà còn phát triển, góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa của người Hoa tại Biên Hòa.

III. Biến đổi trong tín ngưỡng thờ Thiên Hậu

Trong bối cảnh hiện đại, tín ngưỡng thờ Thiên Hậu tại Biên Hòa cũng đang trải qua những biến đổi nhất định. Sự phát triển của đô thị hóa và các yếu tố xã hội đã tác động đến cách thức thực hành tín ngưỡng. Nhiều người trẻ không còn tham gia tích cực vào các hoạt động thờ cúng như thế hệ trước, dẫn đến sự thay đổi trong cách tổ chức lễ hội và nghi thức thờ tự. Tuy nhiên, tín ngưỡng này vẫn giữ được giá trị cốt lõi của nó, đó là sự kết nối cộng đồng và lòng thành kính đối với thần linh. Các nghiên cứu cho thấy, việc duy trì tín ngưỡng thờ Thiên Hậu không chỉ là bảo tồn văn hóa mà còn là cách để người Hoa tại Biên Hòa khẳng định bản sắc dân tộc trong xã hội hiện đại.

3.1. Yếu tố tác động đến biến đổi tín ngưỡng

Có nhiều yếu tố tác động đến sự biến đổi của tín ngưỡng thờ Thiên Hậu tại Biên Hòa. Đầu tiên, sự phát triển kinh tế và đô thị hóa đã làm thay đổi lối sống và thói quen của người dân. Nhiều người trẻ không còn sống gần các miếu thờ, dẫn đến việc tham gia lễ hội giảm sút. Thứ hai, sự giao thoa văn hóa với các tộc người khác cũng tạo ra những ảnh hưởng nhất định đến cách thức thực hành tín ngưỡng. Tuy nhiên, điều quan trọng là cộng đồng người Hoa vẫn nỗ lực duy trì các giá trị văn hóa truyền thống, thông qua việc tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội, nhằm giữ gìn bản sắc và kết nối các thế hệ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu của người Hoa tại thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai là một hiện tượng văn hóa đặc sắc, phản ánh sự giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa các cộng đồng dân tộc tại Việt Nam. Theo số liệu thống kê năm 2011, người Hoa tại Biên Hòa chiếm khoảng 0,96% dân số thành phố với hơn 7.500 người, tập trung sinh sống tại nhiều phường như Bửu Long, Hòa Bình, Tân Phong, Quang Vinh. Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu không chỉ là biểu tượng tâm linh mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng người Hoa, thể hiện lòng biết ơn và cầu mong sự che chở của thần linh trong cuộc sống và lao động.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm tìm hiểu đặc điểm tín ngưỡng thờ Thiên Hậu, các giá trị văn hóa tinh thần và những biến đổi trong thực hành tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa tại Biên Hòa từ năm 2016 đến nay. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba miếu thờ tiêu biểu: Miếu Cây Quăn, Miếu Thiên Hậu Cung và Miếu Thiên Hậu cổ miếu – Miếu Tổ sư. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách văn hóa địa phương nhằm duy trì bản sắc dân tộc trong bối cảnh đô thị hóa và hội nhập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba lý thuyết chính để phân tích tín ngưỡng thờ Thiên Hậu:

• Lý thuyết chức năng (Functionalism) của Bronislaw Malinowski nhấn mạnh vai trò của tín ngưỡng trong việc thỏa mãn nhu cầu tâm sinh lý và xã hội của cá nhân, đặc biệt trong môi trường bất trắc. Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu được xem như phương tiện giao tiếp với thần linh, giúp cộng đồng người Hoa duy trì nhân cách, đạo đức và sự gắn kết xã hội.

• Lý thuyết lựa chọn duy lý (Rational Choice Theory) của Fredrik Barth cho rằng cộng đồng người Hoa chủ động lựa chọn và điều chỉnh các mô hình tín ngưỡng để phù hợp với điều kiện sống mới, đồng thời giữ gìn bản sắc dân tộc trong quá trình hội nhập xã hội hiện đại.

• Lý thuyết biến đổi văn hóa dựa trên quan điểm của F. Bailey và các học giả khác, giải thích sự thay đổi trong tín ngưỡng là kết quả của tác động xã hội, kinh tế và chính trị, đồng thời phản ánh sự lựa chọn có tính toán của cộng đồng nhằm thích nghi và phát triển.

Ba lý thuyết này tạo thành khung phân tích toàn diện, giúp hiểu rõ vai trò, sự biến đổi và ý nghĩa của tín ngưỡng thờ Thiên Hậu trong đời sống cộng đồng người Hoa tại Biên Hòa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính với cỡ mẫu gồm ba điểm nghiên cứu chính: Miếu Cây Quăn, Miếu Thiên Hậu Cung và Miếu Thiên Hậu cổ miếu – Miếu Tổ sư. Phương pháp chọn mẫu kết hợp:

• Chọn mẫu có chủ đích: Phỏng vấn 9 thành viên Ban trì sự của ba miếu, những người am hiểu sâu sắc về tín ngưỡng.

• Chọn mẫu thuận tiện: Phỏng vấn khoảng 20 hộ dân gần các miếu, thường xuyên tham gia lễ cúng.

• Chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản: Phỏng vấn 10 người hành lễ tại các miếu.

Kỹ thuật thu thập dữ liệu bao gồm:

• Quan sát tham dự và ghi chép nhật ký để thu thập thông tin về sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội và các nghi thức.

• Phỏng vấn sâu nhằm khai thác nhận thức, kinh nghiệm và vai trò của tín ngưỡng trong đời sống cá nhân và cộng đồng.

• Phỏng vấn lịch sử cuộc đời với các thành viên cao tuổi để tái hiện quá trình biến đổi tín ngưỡng qua các thế hệ.

Dữ liệu được xử lý bằng phương pháp phân tích nội dung, so sánh và đối chiếu giữa các nhóm đối tượng và địa điểm nghiên cứu, đảm bảo tính khách quan và toàn diện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm tín ngưỡng thờ Thiên Hậu tại Biên Hòa: Tín ngưỡng được duy trì qua các miếu thờ tiêu biểu như Miếu Cây Quăn, Miếu Thiên Hậu Cung và Miếu Thiên Hậu cổ miếu. Các miếu đều có kiến trúc đặc trưng của người Hoa, tọa lạc gần sông để thuận tiện cho tàu thuyền và giao thương. Lễ hội vía Bà Thiên Hậu diễn ra vào ngày 23 tháng 3 âm lịch thu hút đông đảo người tham dự, thể hiện sự gắn kết cộng đồng.

2. Giá trị văn hóa tinh thần: Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu không chỉ là biểu tượng tâm linh mà còn thực hiện chức năng giáo dục truyền thống, định hướng nhân cách và đạo đức sống. Khoảng 85% người được phỏng vấn cho biết tín ngưỡng giúp họ cảm thấy an tâm, có niềm tin vượt qua khó khăn trong cuộc sống.

3. Biến đổi trong thực hành tín ngưỡng: So với trước năm 2016, có khoảng 30% thay đổi trong hành vi tín ngưỡng, như giảm số lượng người tham gia lễ hội, thay đổi nghi thức cúng bái do ảnh hưởng của đô thị hóa và đời sống hiện đại. Một số nghi lễ truyền thống được giản lược hoặc kết hợp với các hình thức mới để phù hợp với điều kiện xã hội hiện nay.

4. Tác động của yếu tố kinh tế - xã hội: Sự phát triển công nghiệp và thương mại tại Biên Hòa đã làm thay đổi cơ cấu nghề nghiệp của cộng đồng người Hoa, từ nghề thủ công truyền thống như điêu khắc đá sang các ngành dịch vụ và kinh doanh. Điều này ảnh hưởng đến cách thức duy trì và phát triển tín ngưỡng, khi mà nhu cầu và điều kiện thực hành tín ngưỡng cũng thay đổi theo.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tín ngưỡng thờ Thiên Hậu vẫn giữ vai trò trung tâm trong đời sống văn hóa tinh thần của người Hoa tại Biên Hòa, phù hợp với lý thuyết chức năng của Malinowski về nhu cầu tâm sinh lý và xã hội. Sự biến đổi trong thực hành tín ngưỡng phản ánh quá trình lựa chọn duy lý của cộng đồng nhằm thích nghi với bối cảnh đô thị hóa và hội nhập kinh tế, đồng thời giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống.

So sánh với các nghiên cứu tại các địa phương khác như Sông Đốc (Cà Mau) hay thành phố Hồ Chí Minh, tín ngưỡng thờ Thiên Hậu tại Biên Hòa có sự tương đồng về mặt giá trị và nghi lễ, nhưng có sự khác biệt về mức độ biến đổi do điều kiện kinh tế xã hội riêng biệt. Việc duy trì các miếu thờ và tổ chức lễ hội truyền thống góp phần củng cố sự gắn kết cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện cho sự giao lưu văn hóa giữa người Hoa và các dân tộc khác.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỉ lệ người tham gia lễ hội qua các năm, bảng so sánh các nghi thức truyền thống và hiện đại, cũng như sơ đồ phân bố các miếu thờ Thiên Hậu tại Biên Hòa để minh họa sự phân bố và tầm quan trọng của tín ngưỡng trong không gian địa lý.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Thiên Hậu: Các cấp chính quyền địa phương cần phối hợp với cộng đồng người Hoa để bảo vệ các di tích miếu thờ, tổ chức các lễ hội truyền thống đúng nghi thức, đồng thời hỗ trợ kinh phí duy trì hoạt động tín ngưỡng. Thời gian thực hiện: 1-3 năm.

2. Xây dựng chương trình giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ: Tổ chức các hoạt động giáo dục, truyền dạy về tín ngưỡng và văn hóa người Hoa tại các trường học và cộng đồng nhằm duy trì sự kế thừa văn hóa. Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa, các tổ chức cộng đồng. Thời gian: 2 năm.

3. Khuyến khích phát triển du lịch văn hóa gắn với tín ngưỡng Thiên Hậu: Tạo các tour du lịch văn hóa kết hợp tham quan các miếu thờ, lễ hội nhằm quảng bá giá trị văn hóa và tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng. Chủ thể: Ban quản lý du lịch, doanh nghiệp địa phương. Thời gian: 3-5 năm.

4. Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho cộng đồng người Hoa: Đào tạo kỹ năng mới, hỗ trợ phát triển các ngành nghề dịch vụ phù hợp với xu hướng hiện đại, đồng thời giữ gìn các nghề thủ công truyền thống như điêu khắc đá dưới hình thức bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Chủ thể: Sở Lao động – Thương binh và Xã hội, các tổ chức nghề nghiệp. Thời gian: 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu văn hóa và nhân học: Luận văn cung cấp dữ liệu thực tiễn và phân tích sâu sắc về tín ngưỡng thờ Thiên Hậu, giúp hiểu rõ sự giao lưu văn hóa và biến đổi tín ngưỡng trong cộng đồng người Hoa tại Việt Nam.

2. Cơ quan quản lý văn hóa và di sản: Tài liệu tham khảo quan trọng để xây dựng chính sách bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, phát triển du lịch văn hóa và hỗ trợ cộng đồng dân tộc thiểu số.

3. Cộng đồng người Hoa và các tổ chức xã hội dân tộc: Giúp nhận thức rõ hơn về giá trị văn hóa truyền thống, từ đó có kế hoạch duy trì và phát huy tín ngưỡng thờ Thiên Hậu trong đời sống hiện đại.

4. Sinh viên và học viên cao học ngành văn hóa học, xã hội học, tôn giáo học: Cung cấp mô hình nghiên cứu thực địa, phương pháp luận và khung lý thuyết áp dụng trong nghiên cứu tín ngưỡng và biến đổi văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu có nguồn gốc từ đâu?
   Tín ngưỡng bắt nguồn từ truyền thuyết về bà Lâm Mặc Nương (Thiên Hậu), một nữ thần bảo hộ ngư dân tại đảo Mi Châu, Trung Quốc, được người Hoa di cư mang theo và phát triển tại Biên Hòa.

2. Các miếu thờ Thiên Hậu ở Biên Hòa có đặc điểm gì nổi bật?
   Các miếu thường xây dựng gần bờ sông, kiến trúc mang đậm nét văn hóa người Hoa, thờ chính Thiên Hậu cùng phối thờ các vị thần khác như Quan Thánh Đế Quân, Phúc Đức Chánh Thần.

3. Lễ hội vía Bà Thiên Hậu được tổ chức như thế nào?
   Lễ hội diễn ra vào ngày 23 tháng 3 âm lịch, gồm phần lễ trang nghiêm và phần hội với các hoạt động văn hóa nghệ thuật, thu hút đông đảo cộng đồng tham gia để cầu an, cầu tài lộc.

4. Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu có biến đổi như thế nào trong thời hiện đại?
   Có sự giản lược nghi thức, giảm số lượng người tham gia lễ hội, đồng thời kết hợp các hình thức mới phù hợp với đời sống đô thị và nhu cầu thực tế của cộng đồng.

5. Vai trò của tín ngưỡng thờ Thiên Hậu trong đời sống cộng đồng người Hoa hiện nay là gì?
   Tín ngưỡng giúp duy trì bản sắc văn hóa, giáo dục truyền thống, tạo sự gắn kết cộng đồng và là nguồn động viên tinh thần vượt qua khó khăn trong cuộc sống.

Kết luận

• Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu là biểu tượng văn hóa tinh thần quan trọng của cộng đồng người Hoa tại Biên Hòa, góp phần duy trì bản sắc dân tộc trong bối cảnh hiện đại.
• Các miếu thờ Thiên Hậu tiêu biểu như Miếu Cây Quăn, Thiên Hậu Cung và Miếu Tổ Sư là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa truyền thống.
• Sự biến đổi trong thực hành tín ngưỡng phản ánh quá trình lựa chọn duy lý và thích nghi của cộng đồng trước tác động của đô thị hóa và phát triển kinh tế.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa và xây dựng chính sách phù hợp với nhu cầu thực tế của cộng đồng người Hoa.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, giáo dục truyền thống, phát triển du lịch văn hóa và hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp nhằm duy trì sự phát triển bền vững của tín ngưỡng thờ Thiên Hậu tại Biên Hòa.

Các nhà quản lý văn hóa, cộng đồng người Hoa và các nhà nghiên cứu cần phối hợp triển khai các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Thiên Hậu, đồng thời tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các biến đổi văn hóa trong bối cảnh hội nhập.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở lý luận Khái niệm Văn hóa: Văn hóa gắn với các mối quan hệ ứng trong xã hội như: Văn hóa giao thông, Văn hóa giao tiếp, Văn hóa công sở, trình độ văn hóa, hay văn hóa còn được gán với cộng đồng như: Văn hóa làng xã, Văn hóa thành thị, văn hóa nông thôn… hay “văn” đơn giản chỉ là cái hay cái đẹp và “hóa” là biến hóa, làm thay đổi, suy rộng ra văn hóa có phải là biến cái xấu thành cái hay cái đẹp thì được gọi là văn hóa? có thể nói chưa có định nghĩa nào đa dạng và phong phú như định nghĩa về văn hóa. Vậy Văn hóa thực chất là gì ? Theo nhà nghiên cứu ngôn ngữ học người Đức W.Wundt thì văn hóa có nguồn gốc từ chữ Latinh “colere” sau này chuyển thành “cultura”, có nghĩa là cày cấy, chăm sốc vun trồng, vậy văn hóa có nguồn gốc bắt nguồn từ nông nghiệp là chăm sóc vun trồng cho cây trồng nhưng cây trồng ờ đây là cây trồng của tâm hồn tức nói về chăm sóc nuôi trồng tinh thần cho con người để tạo nên các giá trị Văn hóa. Trong công trình Primitive Culture (1871) của nhà dân tộc học người Anh E.B Tylor, lần đầu tiên đưa ra khái niệm văn hóa ở dạng mô tả liệt kê các thành tố văn hóa “Văn hóa là toàn bộ phức thể bao gồm hiểu biết tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, tập quán những khả năng và tập quán khác mà con người có được với tư cách là một thành viên của xã hội”.

Dẫn theo, Trần Quốc Vượng trong Cơ sở văn hóa Việt Nam [44, tr. Từ năm 1871 đến nay, đã có hàng trăm định nghĩa văn hóa khác 16 nhau của các nhà khoa học ra đời. Như vậy, có thể nói khái niệm về văn hóa là khái niệm mới so với các khái niệm của các ngành khoa học khác. Trong thập kỷ 50 của thế kỷ XX, A.Kluckhon trong công trình nghiên cứu của mình đã liệt kê có hơn 150 định nghĩa về văn hóa.

Cho tới nay, các định nghĩa và khái niệm về văn hóa không ngừng tăng lên. Theo nghiên cứu của Giáo sư Phan Ngọc trong cuốn “Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới” ông đã thống kê có hơn 400 định nghĩa về văn hóa và con số ấy đang không ngừng được tăng lên. Trần Quốc Vượng đã nói rằng: Văn hóa là sản phẩm do con người sáng tạo, có từ thuở bình minh của xã hội loài người [45, tr. Văn hóa là một khái niệm đa nghĩa, đa tầng, do vậy mỗi người từ những góc độ chuyên môn khác nhau hay vì những mục đích khác nhau sẽ có những cách tiếp cận và những quan niệm hay định nghĩa khác nhau về văn hóa nên việc mà ta thấy những định nghĩa văn hóa khác nhau là chuyện bình thường và chấp nhận được.

Việc đồng nhất văn hóa với các định nghĩa về văn hóa thể hiện rõ góc độ tiếp cận của người nghiên cứu, như người ta tiếp cận văn hóa từ góc độ thích ứng môi trường, coi văn hóa là sự rèn luyện, giáo dục, coi văn hóa là chuẩn mực ứng xử xã hội, hay coi văn hóa là nhân cách, là tâm lý là quan hệ,… Có loại định nghĩa về văn hóa theo quan niệm giá trị và phi giá trị. Ngoài ra, còn có định nghĩa khẳng định văn hóa là các giá trị do con người sáng tạo ra và mang lại cho con người những gì tốt đẹp, cao cả, nâng cao phẩm giá con người thì lại định nghĩa từ Theo Đào Duy Anh: “Văn hóa chẳng qua là chỉ chung tất cả các phương tiện sinh hoạt của loài người cho nên ta có thể nói rằng: Văn hóa tức là sinh hoạt” [06, tr. 17 Có thể nói định nghĩa về văn hóa rất đa dạng và phong phú. Hầu như mỗi nhà nghiên cứu văn hóa đều có thể đưa ra những định nghĩa về văn hóa riêng cho mình và tùy vào mục đích và hướng nghiên cứu và các nhà nghiên cứu chọn cho mình những định nghĩa riêng.

Trong luận văn này, tôi lựa chọn cách định nghĩa “giá trị” đối với văn hóa của tác giả Trần Ngọc Thêm: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị về vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [36, tr. Bởi lẽ, với định nghĩa này chứa đựng đầy đủ hai yếu tố “Vật chất” “ tinh thần” và định nghĩa này khẳng định rõ văn hóa là những sáng tạo của con người mang lại giá trị cho con người và chỉ có con người mới có văn hóa. Văn hóa bao gồm cả giá trị vật chất và giá trị tinh thần nó được rút ra từ trong đời sống thực tiễn của con người trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội mà họ đang sống. Điều đó có nghĩa không phải tất cả những cái gì con người sáng tạo ra điều là văn hóa, mà chỉ có những cái kết tinh thành giá trị thì cái đó mới là cốt lõi của văn hóa.

Khái niệm di sản văn hóa Khái niệm Di sản văn hóa là khái niệm được sử dụng phổ biến trong xã hội. Ngay từ sau cách mạng Pháp thì khái niệm di sản được hình thành với ý nghĩa là tài sản của các tầng lớp quý tộc được thu thành tài sản quốc gia và coi đó là di sản. Con người có hai loại nhu cầu cơ bản là nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần, do vậy con người cũng có hai loại hoạt động cơ bản đó là hoạt động sản xuất ra vật chất và hoạt động tạo ra các giá tinh thần. Di sản văn hóa cũng vậy nó như một hệ thống thường được hiểu ở hai dạng: Văn hóa vật thể mang yếu tố về vật chất và phi vật thể mang yếu tố về tinh thần.

Khái niệm di sản được khẳng định trong Điều 1 Luật Di sản Văn hóa số 28/2001/QH10, ngày 29/6/2001 của Quốc Hội nước Cộng Hòa 18 Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam “Di sản văn hóa gồm Di sản văn hóa vật thể và Di sản văn hóa phi vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” Như vậy di sản văn hóa được khái quát lại là tổng thể những tài sản văn hóa truyền thống trong hệ thống giá trị của nó, được chủ thể nhận biết và đưa vào sử dụng nhằm đáp ứng những nhu cầu và đòi hỏi của hiện tại. Di sản văn hóa vật thể là những sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền lâu đời trong đời sống của các dân tộc, bao gồm các di tích lịch sử - văn hóa, các công trình xây dựng kiến trúc, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật Quốc gia Văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia. Văn hóa phi vật thể Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y, dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác. (dẫn theo Điều 1 Luật Di sản Văn hóa số 28/2001/QH10, ngày 29/6/2001 của Quốc Hội nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam) 19 Tín ngưỡng Thờ Thiên Hậu cũng đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể nhân loại vào năm 2009.

Khái niệm lễ hội Lễ hội là một thức sinh hoạt văn hóa đặc biệt có tính tập thể phản ánh tín ngưỡng và sinh hoạt của người dân trong lao động sản xuất hay trong việc hình dung lại các sự kiện lịch sử. Lễ hội giữ một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và đời sống xã hội, nó chứa đựng và phản ánh nhiều mặt của đời sống như: Kinh tế - xã hội, văn hóa, tâm lý và tôn giáo tín ngưỡng của tộc người. Ở mỗi vùng miền khác nhau sẽ có những lễ hội mang nét độc đáo riêng mang đậm dấu ấn của vùng miền đó. Trong Từ điển Tiếng Việt của tác giả Hoàng Phê (1988), NXB Khoa học xã hội thì lễ hội được định nghĩa như sau “Lễ là hệ thống các hành vi, tác động nhằm biểu hiện lòng tôn kính của con người đối với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng thực hiện.

Hội là sinh hoạt văn hóa, tôn giáo nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống, từ sự tồn tại và phát triển của cộng đồng, sự bình yên cho từng cá nhân, hạnh phúc của từng gia đình, sự sinh sôi nảy nở của gia súc, sự bội thu của mùa màng là ước mơ bao đời của con người’’ Như vậy, lễ hội có thể chia làm 02 loại cơ bản là lễ hội truyền thống và lễ hội hiện đại, lễ hội bản địa và các lễ hội du nhập…. xong tất cả các lễ hội đều có hai phần chính là một phần lễ và, một phần hội. Tùy vào tính chất của lễ hội mà người ta có thể chia ra phần lễ và phần hội như thế nào cho hợp lý trong lễ hội. Khái niệm tín ngưỡng và tôn giáo Khái niệm tín ngưỡng: Khái niệm tín ngưỡng là khái niệm được sử dụng khá phổ biến và rộng rãi trong nghiên cứu tôn giáo.Trong pháp lệnh 20 tín ngưỡng, tôn giáo của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội số 21/2014 PL – UBTVQH ngày 18/06/2004 điều 03 khoản 1 có quy định như sau: Hoạt động tín ngưỡng là hoạt động thể hiện sự tôn thờ tổ tiên; tưởng niệm và tôn vinh những người có công với nước, với cộng đồng; thờ cúng thần, thánh, biểu tượng có tính truyền thống và các hoạt động tín ngưỡng dân gian khác tiêu biểu cho những giá trị tốt đẹp về lịch sử, văn hóa, đạo đức xã hội.