TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI HỘI THẢO KHOA HỌC CAP KHOA (Khoa Luật hình sự) ˆ _ HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA- BỘ LUẬT TỐ TUNG HINH SỰ VIỆT NAM. VỀ KHỞI TỐ, ĐIỂU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ THƯ VIỆ N TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI PHÒNG ĐỌC _. HÀ NỘI 10/2009 BANG TỪ VIET TAT BLTTHS : Bộ luật tố tung hình sự BLHS Bộ luật hình sự XHCN : Xã hội chủ nghĩa CQDT k Cơ quan điều tra TANDTIC : Toà án nhân dân tối cao VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao VKSND : Viện kiểm sát nhân dân TAND : Toà án nhân dân MỤC LỤC Trang PHAN 1: HOÀN THIEN CAC QUI ĐỊNH CUA BLTTHS VE KHOI TỐ VỤ AN HÌNH SỰ TS. VŨ GIA LÂM Về quyền khởi tố vụ án hình sự của Viện kiểm sát và Toà án TS.
PHAN THỊ THANH MAI Căn cứ không khởi tố vụ án hình sự và 10 một số vấn đề liên quan ThS. MAI THANH HIẾU Yêu cầu khởi tố vụ án hình sự theo qui 19 định tại Điều 105 BLTTHS ThS. NGUYEN HAI NINH Một số vấn đề về khởi tố vụ án hình sự 28 theo yêu cầu của người bị hại PHẦN 2: HOÀN THIỆN CÁC QUI ĐỊNH CỦA BLTTHS VỀ ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ PGS. NGUYỄN NGỌC ANH Đổi mới hệ thống Cơ quan Cảnh sát điều 35 ThS.
NGUYEN NGỌC KHANH tra TS. BÙI KIÊN ĐIỆN Hoàn thiện thủ tục điều tra trong tố tụng 54 hình sự theo tinh thần cải cách tư pháp TS. HOÀNG THỊ MINH SƠN Hoàn thiện qui định về thời hạn điều tra 71 và thời hạn tạm giam để điều tra vụ án hình sự TS. VŨ GIA LAM Việc thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố 80 vụ án và quyết định khởi tố bị can TS.
ĐỖ THỊ PHƯỢNG Một số vướng mắc trong thực tiễn khởi 91 tố, điều tra các vụ án hình sự đối với người chưa thành niên TS. ĐỖ THỊ PHƯỢNG Một số ý kiến nhằm nâng cao hiệu quả 99 công tác kiểm sát điều tra các vụ án hình sự PHAN 1 HOAN THIEN CAC QUI DINH CUA BO LUAT TO TUNG HINH SU’ VE KHỞI TÓ VU AN HÌNH SỰ VE QUYEN KHOI TO VỤ ÁN HÌNH SỰ CUA VIEN KIEM SÁT VA TOA ÁN TS. Va Gia Lam Khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên của trình tự giải quyết vụ án, có nhiệm vụ xác định một sự việc xảy ra trong thực tế có hay không có dấu hiệu của tội phạm dé ra quyết định khởi tố hoặc quyết định không khởi tố vụ án hình sự. Giai đoạn tố tụng này có ý nghĩa rất quan trọng, vì nó khởi động cho quá trình giải quyết vụ án hình sự, xác lập cơ sở pháp lý cho hoạt động điều tra, thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm, người phạm tội, lập hồ sơ vụ án, đề nghị truy tố người phạm tội ra trước Toà án để xét xử và trong một chừng mực nhất định nào đó còn giúp định hướng điều tra đúng dan ngay từ đầu.
Để phát hiện kịp thời tội phạm, hạn chế đến mức thấp nhất tình trạng để lọt tội phạm, Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) quy định cho rất nhiều chủ thê tụ khác nhau có quyền khởi tố vụ án hình sự, bao gồm các cơ quan tiến hành tố tụng và các cơ quan khác. Trong số các cơ quan tiễn hành tố tụng như Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Toà án, thâm quyền khởi tố vụ án hình sự chủ yếu quy định cho Cơ quan điều tra, do phù hợp với chức năng và nghiệp vụ của cơ quan này, còn Toà án và Viện kiểm sát (VKS) chỉ có thấm quyền khởi tổ rất hạn chế. Tuy nhiên, với chức năng chủ yêu là thực hành quyền công tố Nhà nước (đối với VKS) và chức năng xét xử (đối với Toà án), việc quy định về thấm quyền khởi tố vụ án của các cơ quan này dường như vẫn có những bất cập nhất định. Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ bàn đến quy định của BLTTHS về thẩm quyền khởi tô vụ án của Toà án và Viện kiểm sát.
Về thẳm quyền khởi tố vụ án hình sự của Viện kiểm sát Tham quyền khởi tố vụ án hình sự của VKS đã được quy định tai BLTTHS năm 1988. Theo quy định tại các Điều 84, 86,87 Bộ luật này, VKS có thâm quyên khởi tô rât rộng vì nội dung các điều luật nói trên quy định rât chung chung, trong đó xác định VKS là một trong các cơ quan có thâm quyền và trách nhiệm tiếp nhận các thông tin về tội phạm từ tố giác của công dân, tin báo của các cơ qua, tô chức và trong thời han không quá hai mươi ngày ké từ ngày tiếp nhận được tố giác và tin báo, cơ quan điều tra, VKS trong phạm vi trách nhiệm của mình phải kiểm tra, xác minh nguồn tin và quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự và khi xác định có dấu hiệu của tội phạm thì Cơ quan điều tra, VKS phải ra quyết định khởi tố vụ án hình sự'. Sở di BLTTHS năm 1988 quy định thâm quyền khởi tố vụ án hình sự của VKS rộng như vậy, một phần do đáp ứng yêu cầu phát hiện tội phạm nhanh chóng, giải quyết vụ án kịp thời tánh bỏ loạt tội phạm, phần khác cũng phù hợp với trách nhiệm và khả năng chuyên môn của VKS tại thời điểm ban hành và thực hiện Bộ luật này. Trong thời ky này, pháp luật nước ta quy định VKS thực hiện hai chức năng là kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các cơ quan nhà nước, tổ chức và công dân (bao gồm kiểm sát hoạt động tư pháp và kiểm sát chung) và chức năng công tố Nha nước.
Với chức năng kiểm sát tuân theo pháp luật VKS có day đủ các điều kiện dé có thể tiến hành các hoạt động kiểm tra, xác minh các thông tin về tội phạm trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Tuy nhiên, theo quy định tại Hiến pháp 1992 (sửa đổi năm 2001), Luật tổ chức VKSND năm 2002, chúng tôi nhận thấy rằng, chức năng của VKS đã có những thay đổi cơ bản: Thứ nhất, chức năng thực hành quyền công tổ trước đây được quy định là chức năng thứ hai sau chức năng kiểm sát tuân theo pháp luật nay được xác định là chức năng cơ bản, chủ yếu (chức năng thứ nhất) của Viện kiểm sát; Thứ: hai, chức năng kiểm sát bị thu hẹp rất nhiều (chỉ còn kiểm sát một lĩnh vực cụ thể là lĩnh vực hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự - gọi là kiểm sát tư pháp) và trở thành chức năng không cơ bản, thứ yếu (chức năng thứ hai)’. ' Xem các Điều 84,86,87 Bộ luật TTHS năm 1988. — ; ; ? Xem Điều 137 Hiến pháp năm 1992(sửađỗi) và Điều | Luật tổ chức viên kiếm sát nhân dân năm 2002.
Do vậy, để tập trung cho việc thực hiện tốt chức năng công tô nhà nước và kiểm sát tư pháp, BLTTHS năm 2003 cũng đã quy định han chế quyền khởi tố vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho Cơ quan này có thé thực hiện tốt các chức năng của mình, nhất là chức năng thực hành quyền công tố. Theo quy định của BLTTHS hiện hành, VKS chỉ có thâm quyền khởi tố vụ án trong phạm vi hẹp hon rất nhiều so với quy định của BLTTHS năm 1988. Mặc dù BLTTHS năm 2003 vẫn quy định VKS là một trong các cơ quan có trách nhiệm tiếp nhận mọi tố giác và tin báo về tội phạm do công dân, cơ quan, tổ chức cung cấp và kiến nghị khởi t6 do co quan nhà nước chuyên đến nhưng VKS không có trách nhiệm phải kiểm tra, xác minh các thông tin này như quy định trước đây, mà VKS có trách nhiệm chuyển ngay các t6 giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố kèm theo các tai liệu có liên quan mà mình đã tiếp nhận cho Cơ quan điều tra có thấm quyền". Theo quy định của BLTTHS hiện hành, VKS có quyền khởi tố vụ án trong trường hợp khi kiểm sát khởi tố vụ án mà có căn cứ để huỷ bỏ quyết định không khởi tố vụ án của Cơ quan điều tra, cơ quan Hải quan, Bộ đội biên phòng, cơ quan Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển, các cơ quan khác trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và trong trường hợp Hội đồng xét xử yêu cầu khởi tố vụ án, Chúng tôi cho rằng, quy định về thấm quyền khởi tố vụ án hình sự của VKS chỉ trong hai trường hợp nói trên là hoàn toàn hợp lý.
Bởi lẽ, quy định như vậy là phù hợp với chức năng kiểm sát đã được thu hẹp rất nhiều so với quy định trước đây và với chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp bao gồm hoạt động của các cơ quan điều tra, cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và hoạt động xét xử của Toà án, VKS có khả năng và chí có khả năng xác định có hay không có dâu hiệu của tội phạm 3 Xem các Điều 101, 103 Bộ luật Tế tụng hình sự năm 2003. * Xem khoản 2 Điều 104, Điều 109 Bộ luật Té tụng hình sự năm 2003. thông qua công tác kiểm sát cụ thể này, dé ra quyết định khởi tố vụ án hoặc quyết định không khởi tố vụ án hình sự. Điều 112 BLTTHS năm 2003 quy đỉnh về nhiệm vụ, quyền hạn của VKS khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra cũng có đề cập đến quyền khởi tố vụ án hình sự của VKS tại khoản 1 và khoản 2 điều này.
Tuy nhiên, quy định tại Điều 112 còn có hạn chế nhất định mà theo chúng tôi cần phải sửa đổi bô sung nhằm đảm bảo sự thống nhất giữa các quy định của BLTTHS vẻ thâm quyền khởi tố vụ án của Viện kiểm sát. Thứ nhất, Điều 112 BLTTHS quy định khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra, VKS có những nhiệm vụ và quyền hạn sau: Khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can; yêu cầu cơ quan điều tra khởi tố hoặc thay đổi quyết định khởi tố vụ án hình sự, khởi t6 bị can theo quy định của Bộ luật nay’. Quy định tại khoản | Điều 112 BLTTHS như vậy là rất chung chung, dễ dẫn đến sự nhầm lẫn là khi thực hành quyền công tô trong giai đoạn điều tra nếu phát hiện hành vi có dấu hiệu của tội phạm bat kỳ, VKS có trách nhiệm và quyền hạn ra quyết định khởi tố vụ án hình sự.