Giáo trình kỹ thuật truyền thanh truyền hình trung cấp

Giáo trình kỹ thuật truyền thanh truyền hình trung cấp cung cấp kiến thức chuyên môn về công nghệ phát sóng, thiết bị truyền tải và kỹ năng vận hành hệ thống.

• Tác giả: Ks. Trần Công Tiến
• Trường học: Trường Cao Đẳng Kỹ Thuật Lý Tự Trọng
• Chuyên ngành: Điện Tử Công Nghiệp
• Đề tài: Kỹ Thuật Truyền Thanh Truyền Hình
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Kỹ Thuật Truyền Thanh
• 1.1. Bài 1: Tổng quan hệ thống thu phát thanh
• 1.1.1. I. Nguyên lý thu phát thanh
• 1.1.2. II. Sơ đồ khối
• 1.2. Bài 2: Kỹ thuật thu phát thanh AM
• 1.2.1. I. Máy thu AM 1 Band
• 1.2.2. II. Máy thu AM nhiều Band
• 1.3. Bài 3: Kỹ thuật thu phát thanh FM Mono
• 1.3.1. I. Tổng quan
• 1.3.2. II. Máy thu FM Mono
• 1.4. Bài 4: Kỹ thuật thu phát thanh FM STEREO
• 1.4.1. I. Tổng quan
• 1.4.2. II. Máy thu FM Stereo
• 1.5. Bài 5: Phân tích sơ đồ máy
• 1.5.1. I. Phân tích sơ đồ Radio Cassette Panasonic RX FS 435
• 1.5.2. II. Phân tích sơ đồ Radio Cassette JVC PC 30
• 2. Chương 2: Kỹ Thuật Truyền Hình Đen Trắng
• 2.1. Bài 6: Tổng quan hệ thống thu phát hình
• 2.1.1. I. Nguyên lý thu phát hình
• 2.1.2. II. Sơ đồ khối
• 2.2. Bài 7: Nguyên lý máy thu
• 2.2.1. I. Sơ đồ khối
• 2.2.2. II. Bộ nguồn cung cấp
• 2.2.3. III. Khối quét hình
• 2.2.4. IV. Khối cao tần và trung tần, AGC
• 2.2.5. V. Khối khuếch đại hình
• 2.2.6. VI. Khối đường tiếng
• 2.3. Bài 8: Phân tích sơ đồ
• 2.3.1. I. Máy thu Sanyo 12T3
• 2.3.2. II. Máy thu Viettronic 3539
• 2.3.3. III. Máy thu Samsung BT359
• 3. Chương 3: Kỹ Thuật Truyền Hình Màu
• 3.1. Bài 9: Tổng quan hệ thống thu phát hình màu
• 3.1.1. I. Lý thuyết về màu sắc
• 3.1.2. II. Tín hiệu và các hệ thống truyền hình màu
• 3.1.3. III. Sơ đồ khối máy thu phát truyền hình màu
• 3.2. Bài 10: Nguyên lý máy thu hình màu
• 3.2.1. I. Bộ nguồn Autovolt
• 3.2.2. II. Khối quét hình
• 3.2.3. III. Khối Tuner - khối IF
• 3.2.4. IV. Tín hiệu kênh Y
• 3.2.5. V. Khối đường tiếng
• 3.2.6. VI. Khối giải mã màu
• 3.2.7. VII. Khối vi xử lý và điều khiển
• 3.3. Bài 11: Phân tích sơ đồ
• 3.3.1. I. Phân tích sơ đồ máy thu JVC C1490 ME
• 3.3.2. II. Phân tích sơ đồ máy thu khác
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình kỹ thuật truyền thanh truyền hình

Giáo trình Kỹ thuật Truyền thanh Truyền hình hệ Trung cấp chuyên nghiệp là một tài liệu cốt lõi, được biên soạn nhằm trang bị những kiến thức nền tảng và chuyên sâu về lĩnh vực điện tử viễn thông. Nội dung chính của giáo trình tập trung vào việc phân tích các hệ thống thu phát thanh và thu phát hình, từ nguyên lý cơ bản đến cấu trúc mạch điện tử phức tạp. Đây không chỉ là một sách kỹ thuật truyền hình thông thường mà còn là một cẩm nang hướng dẫn chi tiết, giúp người học làm chủ các công nghệ quan trọng trong ngành. Mục tiêu hàng đầu của tài liệu là cung cấp một nền tảng vững chắc để học sinh có thể khảo sát, nhận biết và phân tích nguyên lý hoạt động của các thiết bị liên quan đến việc thu phát âm thanh và hình ảnh. Theo tài liệu gốc của KS Trần Công Tiến, mục đích của giáo trình là "trang bị cho học sinh các kiến thức để khảo sát các thiết bị liên quan đến việc thu phát âm thanh, hình ảnh, thành lập sơ đồ khối và phân tích nguyên lý hoạt động của mạch". Điều này cho thấy sự chú trọng vào kỹ năng thực hành, giúp học viên trở thành một kỹ thuật viên truyền hình có năng lực. Giáo trình được thiết kế đặc biệt cho học sinh hệ Trung cấp chuyên nghiệp, chuyên ngành Điện tử Công nghiệp. Do đó, nội dung được trình bày một cách hệ thống, từ tổng quan đến chi tiết, phù hợp với chương trình đào tạo chính quy. Để tiếp thu hiệu quả, người học cần có kiến thức nền về linh kiện điện tử, vi mạch tuyến tính, kỹ thuật số và vi xử lý. Đây là yêu cầu cơ bản để có thể hiểu sâu sắc các sơ đồ mạch và nguyên lý kỹ thuật xử lý tín hiệu được đề cập. Các chương mục được phân chia rõ ràng, bắt đầu với kỹ thuật truyền thanh bao gồm hệ thống AM, FM Mono và FM Stereo. Tiếp theo là kỹ thuật truyền hình đen trắng và truyền hình màu, đi sâu vào các khối chức năng như nguồn, quét hình, cao tần, trung tần, và giải mã. Việc tích hợp các bài phân tích sơ đồ máy thực tế như Radio Cassette Panasonic hay máy thu Sanyo giúp liên kết lý thuyết với thực tiễn, một yếu tố quan trọng trong việc vận hành thiết bị truyền hình và bảo trì hệ thống phát thanh sau này. Đây là một giáo trình điện tử viễn thông toàn diện, đặt nền móng cho sự phát triển chuyên môn trong lĩnh vực truyền thông hiện đại.

1.1. Mục tiêu và đối tượng của tài liệu kỹ thuật truyền thanh

Mục tiêu chính của tài liệu kỹ thuật truyền thanh này là trang bị kiến thức cơ bản và chuyên sâu về lĩnh vực truyền thanh, truyền hình. Cụ thể, giáo trình giúp học sinh hiểu rõ các hệ thống thu phát, phân tích được sơ đồ khối và các mạch điện tử trong máy thu thanh và thu hình. Đối tượng sử dụng chính là học sinh hệ Trung cấp chuyên nghiệp (TCCN) chuyên ngành Điện tử Công nghiệp. Nội dung được biên soạn để đáp ứng chuẩn đầu ra của ngành, đảm bảo học sinh sau khi hoàn thành môn học có thể nhận biết, phân tích và khảo sát các thiết bị nghe nhìn một cách thành thạo.

1.2. Yêu cầu kiến thức nền tảng trước khi học môn này

Để sử dụng hiệu quả giáo trình và nắm bắt tốt môn học kỹ thuật truyền hình, người học cần được trang bị trước các kiến thức nền tảng. Theo hướng dẫn sử dụng, các môn học tiên quyết bao gồm: Linh kiện điện tử, Vi mạch tuyến tính, Kỹ thuật số và Vi xử lý. Những kiến thức này là cơ sở để hiểu được cấu trúc và nguyên lý hoạt động của các mạch dao động, khuếch đại, điều chế và giải điều chế tín hiệu, vốn là những thành phần cốt lõi trong mọi thiết bị thu phát thanh truyền hình.

II. Thách thức khi học kỹ thuật truyền thanh truyền hình

Việc tiếp cận lĩnh vực kỹ thuật truyền thanh truyền hình đặt ra nhiều thách thức, đòi hỏi người học phải nắm vững cả lý thuyết trừu tượng và kỹ năng phân tích mạch thực tế. Một trong những khó khăn lớn nhất là hiểu rõ bản chất của quá trình điều chế tín hiệu. Theo giáo trình, "để truyền tín hiệu âm tần dưới dạng bức xạ điện từ người ta dùng kỹ thuật điều chế". Việc phân biệt sự khác nhau giữa điều chế biên độ (AM) và điều chế tần số (FM) là cực kỳ quan trọng. Tín hiệu AM thay đổi biên độ theo tín hiệu âm tần, trong khi tín hiệu FM thay đổi tần số nhưng giữ nguyên biên độ. Hiểu sai các khái niệm này sẽ dẫn đến việc phân tích sai hoạt động của các khối trộn sóng và tách sóng. Một thách thức khác là nhận biết và phân loại các băng tần sóng vô tuyến. Giáo trình liệt kê chi tiết các băng sóng từ sóng dài (LW), sóng trung (MW), sóng ngắn (SW) đến VHF, UHF. Mỗi băng tần có đặc điểm truyền lan và ứng dụng khác nhau. Ví dụ, sóng ngắn (SW) có thể phản xạ từ tầng điện ly và truyền đi rất xa, được dùng cho phát thanh quốc tế, trong khi sóng VHF/UHF truyền thẳng và được dùng cho truyền hình. Việc ghi nhớ tần số, bước sóng và đặc tính của từng loại là một thử thách. Bên cạnh đó, các thông số kỹ thuật như độ nhạy (sensitivity) và độ chọn lọc (selectivity) cũng là những khái niệm khó. Độ nhạy quyết định khả năng thu sóng yếu từ các đài ở xa, còn độ chọn lọc thể hiện khả năng tách biệt các đài phát gần nhau mà không bị nhiễu. Nắm vững các khái niệm này giúp đánh giá chất lượng của một máy thu và là kiến thức cần thiết cho việc bảo trì hệ thống phát thanh. Cuối cùng, việc chuyển từ sơ đồ khối lý thuyết sang phân tích sơ đồ nguyên lý chi tiết của một thiết bị cụ thể là bước nhảy vọt về độ phức tạp, đòi hỏi khả năng logic và kiến thức sâu rộng về linh kiện. Đây chính là rào cản lớn nhất đối với nhiều học viên khi bắt đầu nghiên cứu các tài liệu kỹ thuật truyền thanh chuyên sâu.

2.1. Hiểu đúng về nguyên lý và kỹ thuật xử lý tín hiệu

Một trong những thách thức cốt lõi là nắm vững kỹ thuật xử lý tín hiệu. Quá trình điều chế là một ví dụ điển hình. Tín hiệu âm tần (AF) có tần số quá thấp để bức xạ hiệu quả, do đó cần được "lồng" vào một sóng mang cao tần (RF). Giáo trình mô tả hai phương pháp chính: điều chế biên độ (AM) và điều chế tần số (FM). Hiểu được phổ tần của sóng AM bao gồm sóng mang và hai biên tần, hay băng thông 150kHz của sóng FM là những kiến thức nền tảng nhưng không dễ để hình dung nếu không có các công cụ phân tích trực quan.

2.2. Phân biệt các băng tần và thông số kỹ thuật chính

Việc phân biệt các băng tần radio như LW, MW, SW và FM đòi hỏi sự ghi nhớ và liên hệ thực tế. Mỗi băng tần tương ứng với một dải tần số và bước sóng khác nhau, quyết định khả năng truyền sóng. Ngoài ra, các thông số như độ nhạy (mV/m) và độ chọn lọc (dB) là thước đo hiệu năng của máy thu. Độ nhạy cao giúp bắt được sóng yếu, trong khi độ chọn lọc tốt giúp tránh nhiễu sóng từ các kênh lân cận. Đây là những kiến thức không thể thiếu đối với một kỹ thuật viên truyền hình chuyên nghiệp.

III. Phương pháp phân tích hệ thống kỹ thuật truyền thanh

Để làm chủ kỹ thuật truyền thanh, phương pháp tiếp cận hiệu quả nhất là đi từ tổng quan đến chi tiết, kết hợp lý thuyết sơ đồ khối với phân tích mạch điện thực tế. Giáo trình cung cấp một lộ trình rõ ràng, bắt đầu bằng việc tìm hiểu sơ đồ khối của máy phát và máy thu thanh. Sơ đồ khối máy phát bao gồm các tầng cơ bản: tạo dao động, điều chế, và khuếch đại công suất, trong khi máy thu gồm các khối: khuếch đại cao tần, tách sóng, và khuếch đại âm tần. Việc nắm vững chức năng của từng khối là bước đầu tiên để hiểu toàn bộ hệ thống. Tiếp theo, giáo trình đi sâu vào hai hệ thống phổ biến là AM và FM. Đối với máy thu AM, phương pháp phân tích bắt đầu với sơ đồ khối của máy thu đổi tần (superheterodyne), bao gồm các tầng RF, trộn sóng, trung tần (IF), tách sóng và âm tần. Tần số trung tần chuẩn cho AM là 455kHz. Giáo trình minh họa bằng cách phân tích chi tiết sơ đồ mạch của máy SONY MODEL 8R42, chỉ rõ vai trò của từng linh kiện như transistor trộn sóng T1, các biến áp trung tần IFT, và diode tách sóng. Cách tiếp cận này giúp người học liên kết các khối lý thuyết với các cụm linh kiện thực tế trên bo mạch. Đối với kỹ thuật âm thanh trong hệ thống FM, quy trình phân tích cũng tương tự nhưng với các thông số kỹ thuật khác. Tần số trung tần của FM là 10.7MHz, và băng thông rộng hơn nhiều so với AM, cho phép truyền tải âm thanh chất lượng cao (Hi-Fi). Hệ thống FM Stereo còn phức tạp hơn, đòi hỏi khối giải mã MPX (Multiplex) để tái tạo lại hai kênh âm thanh Trái (L) và Phải (R) từ tín hiệu tổng hợp. Giáo trình phân tích máy PANASONIC RX FS 435, trong đó IC2 đóng vai trò xử lý tín hiệu trung tần, tách sóng và giải mã FM Stereo. Việc nghiên cứu các sơ đồ mạch cụ thể này không chỉ củng cố lý thuyết về cơ sở kỹ thuật audio video mà còn trang bị kỹ năng chẩn đoán và sửa chữa, nền tảng cho công việc bảo trì hệ thống phát thanh.

3.1. Nguyên lý máy thu AM và phân tích sơ đồ mạch thực tế

Nguyên lý cơ bản của máy thu AM là thu tín hiệu cao tần từ anten, đổi nó về một tần số trung gian cố định (455kHz), khuếch đại rồi tách sóng để lấy lại tín hiệu âm tần gốc. Giáo trình phân tích máy SONY 8R42 làm ví dụ điển hình. Trong đó, T1 là transistor trộn sóng, IFT1, IFT2, IFT3 là các biến áp cộng hưởng trung tần, và Diode D cùng tụ C9 tạo thành mạch tách sóng. Việc phân tích từng linh kiện và đường đi của tín hiệu giúp người học hiểu sâu cách một thiết bị thực tế hoạt động.

3.2. Cơ sở kỹ thuật audio video trong hệ thống FM Stereo

Hệ thống FM Stereo thể hiện rõ nét cơ sở kỹ thuật audio video ở mức độ phức tạp hơn. Để đảm bảo tương thích với máy thu Mono, đài phát truyền đi tín hiệu tổng (L+R), tín hiệu hiệu (L-R) được điều chế với sóng mang phụ 38kHz, và một tín hiệu hoa tiêu 19kHz. Tại máy thu, khối giải mã MPX sẽ sử dụng tín hiệu 19kHz để tái tạo lại sóng mang 38kHz, từ đó tách tín hiệu (L-R) và cuối cùng tái tạo lại kênh L và R riêng biệt. Đây là một ví dụ xuất sắc về kỹ thuật xử lý tín hiệu tiên tiến.

IV. Hướng dẫn tiếp cận kỹ thuật truyền hình đen trắng

Tiếp cận kỹ thuật truyền hình đen trắng đòi hỏi sự am hiểu về cả nguyên lý quang-điện và cấu trúc phức tạp của máy thu. Giáo trình bắt đầu với các khái niệm nền tảng nhất, trong đó quan trọng nhất là sự đồng bộ (Synchro) giữa máy phát và máy thu. Để tái tạo hình ảnh chính xác, chùm tia điện tử trong ống phóng (Vidicon) ở máy phát và đèn hình (CRT) ở máy thu phải quét đồng bộ. Điều này được đảm bảo bởi các xung đồng bộ ngang (H-Sync) và đồng bộ dọc (V-Sync) do đài phát gửi đi. Sơ đồ khối tổng quát của một hệ thống truyền hình là công cụ học tập hữu ích, bao gồm các khối chính: khối cao tần (Tuner), khối trung tần (IF), khối tách sóng hình, khối khuếch đại hình (Video Output), đường tiếng, và đặc biệt là hai hệ thống quét: quét ngang và quét dọc. Khối Tuner chịu trách nhiệm chọn kênh và khuếch đại tín hiệu cao tần. Khối IF tiếp tục khuếch đại tín hiệu ở tần số trung gian (ví dụ 38.75MHz theo chuẩn OIRT). Sau khi tách sóng, tín hiệu hình ảnh được đưa đến khối khuếch đại hình và lên catốt đèn hình, trong khi tín hiệu âm thanh được tách ra xử lý riêng. Điểm cốt lõi và phức tạp nhất trong máy thu hình là khối quét. Khối quét ngang (Horizontal) tạo ra tần số quét 15625 Hz (OIRT), điều khiển chùm tia điện tử quét từ trái sang phải. Khối này còn tạo ra cao áp cho đèn hình thông qua biến áp flyback (FBT). Khối quét dọc (Vertical) tạo tần số 50 Hz, điều khiển chùm tia quét từ trên xuống dưới. Sự hoạt động chính xác của hai khối này quyết định sự ổn định và toàn vẹn của hình ảnh. Việc vận hành thiết bị truyền hình và chẩn đoán lỗi phần lớn liên quan đến việc hiểu rõ hai khối này. Cuối cùng, khối nguồn (Power Supply) cung cấp các mức điện áp DC ổn định cho toàn bộ máy. Giáo trình cung cấp các sơ đồ nguyên lý chi tiết, giúp người học chuyển từ hiểu biết khối chức năng sang phân tích từng linh kiện. Đây là kiến thức không thể thiếu cho kỹ thuật viên truyền hình khi thực hiện sửa chữa và bảo trì hệ thống.

4.1. Nguyên lý thu phát hình và sự đồng bộ tín hiệu

Nguyên lý cơ bản của truyền hình là biến đổi tín hiệu ánh sáng thành tín hiệu điện (Quang-Điện) tại máy phát và ngược lại (Điện-Quang) tại máy thu. Quá trình này dựa trên nguyên tắc phân ảnh và quét. Hình ảnh được chia thành nhiều dòng, và một tia điện tử quét tuần tự qua các dòng này. Để hình ảnh không bị xé hoặc trôi, máy phát gửi kèm các xung đồng bộ ngang và dọc để điều khiển chính xác quá trình quét tại máy thu. Đây là nền tảng của mọi hệ thống truyền hình analog và số.

4.2. Sơ đồ khối và nhiệm vụ các khối trong máy thu hình

Một máy thu hình được chia thành nhiều khối chức năng. Khối Tuner chọn kênh, khối IF khuếch đại tín hiệu trung tần, khối Tách sóng phân tách tín hiệu hình và tiếng. Khối Khuếch đại hình đưa tín hiệu lên đèn hình. Khối Quét ngang và Quét dọc tạo ra từ trường để lái tia điện tử. Khối Nguồn cung cấp năng lượng. Mỗi khối có một nhiệm vụ riêng biệt nhưng phối hợp chặt chẽ với nhau để tái tạo hình ảnh và âm thanh. Nắm vững sơ đồ khối là bước đầu tiên để chẩn đoán và sửa chữa thiết bị.

4.3. Phân tích chi tiết khối quét hình và khối nguồn

Khối quét hình là trái tim của máy thu. Khối quét ngang không chỉ tạo dòng quét mà còn tạo ra cao áp qua biến áp Flyback (FBT) để nuôi đèn hình. Khối quét dọc quyết định độ cao và sự ổn định của hình ảnh theo chiều thẳng đứng. Khối nguồn, dù đơn giản hơn, lại có vai trò tối quan trọng trong việc cung cấp điện áp ổn định cho tất cả các mạch. Sự cố ở một trong hai khối này thường dẫn đến hỏng hóc nghiêm trọng. Phân tích chúng đòi hỏi sự hiểu biết sâu về cả transistor công suất và mạch dao động.

V. Ứng dụng thực tiễn cho kỹ thuật viên truyền hình

Kiến thức từ giáo trình kỹ thuật truyền thanh truyền hình có giá trị ứng dụng thực tiễn to lớn, là hành trang không thể thiếu cho một kỹ thuật viên truyền hình hay chuyên gia bảo trì. Kỹ năng quan trọng nhất mà giáo trình trang bị là khả năng đọc và phân tích sơ đồ mạch. Khi gặp sự cố trên một thiết bị như radio hay TV, việc đầu tiên là khoanh vùng hư hỏng dựa trên sơ đồ khối. Ví dụ, nếu TV mất hình nhưng còn tiếng, kỹ thuật viên có thể suy đoán lỗi nằm ở khối khuếch đại hình hoặc khối quét. Sau đó, dựa vào sơ đồ nguyên lý chi tiết, kỹ thuật viên sẽ tiến hành đo đạc điện áp, kiểm tra tín hiệu tại các điểm đo quan trọng để xác định chính xác linh kiện hỏng. Giáo trình đã cung cấp các ví dụ phân tích mạch Sanyo 12T3 hay Panasonic RX FS 435, đây là những bài tập thực hành quý báu. Kỹ năng bảo trì hệ thống phát thanh cũng được nâng cao đáng kể. Việc hiểu rõ nguyên lý của mạch dao động nội, mạch trộn sóng và các tầng khuếch đại trung tần giúp kỹ thuật viên hiệu chỉnh thiết bị một cách chính xác. Ví dụ, việc tinh chỉnh các lõi ferrite trong biến áp trung tần (IFT) để đạt được độ nhạy và độ chọn lọc tối ưu là một công việc đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc. Ngoài ra, kiến thức về kỹ thuật phát sóng và hệ thống anten giúp tối ưu hóa việc thu nhận tín hiệu, một phần quan trọng trong việc lắp đặt và bảo trì hệ thống cho khách hàng. Mặc dù giáo trình tập trung vào phần cứng, những nguyên lý về tín hiệu video và audio lại là nền tảng cho các lĩnh vực rộng hơn như sản xuất chương trình truyền hình. Một kỹ thuật viên hiểu rõ bản chất của tín hiệu hình tổng hợp, tín hiệu màu, và các tiêu chuẩn quét sẽ có khả năng phối hợp tốt hơn với đội ngũ sản xuất, đảm bảo chất lượng kỹ thuật của chương trình từ khâu ghi hình bằng máy quay phim chuyên dụng đến khâu phát sóng. Do đó, việc nắm vững giáo trình không chỉ giới hạn ở việc sửa chữa thiết bị mà còn mở ra nhiều cơ hội phát triển trong ngành truyền thông đa phương tiện.

5.1. Kỹ năng chẩn đoán lỗi và bảo trì hệ thống phát thanh

Kỹ năng phân tích sơ đồ mạch là công cụ chính để thực hiện bảo trì hệ thống phát thanh. Khi một radio bị mất tiếng hoặc rè, kỹ thuật viên sẽ dựa vào sơ đồ để kiểm tra từ khối nguồn, khối công suất âm tần, ngược trở lại khối tách sóng và trung tần. Việc đo đạc điện áp tại các chân transistor, IC và so sánh với giá trị chuẩn trong tài liệu kỹ thuật giúp xác định nhanh chóng vị trí lỗi. Đây là một quy trình làm việc khoa học và hiệu quả.

5.2. Vai trò của kỹ thuật viên trong sản xuất chương trình

Trong quy trình sản xuất chương trình truyền hình, vai trò của kỹ thuật viên không chỉ dừng lại ở việc vận hành thiết bị truyền hình. Họ còn phải đảm bảo tín hiệu từ máy quay phim chuyên dụng, thiết bị phòng thu đến hệ thống dựng và phát sóng luôn đạt chuẩn. Hiểu biết về các chuẩn tín hiệu (PAL, NTSC), các loại tín hiệu (composite, component), và nguyên lý truyền hình màu giúp họ khắc phục các sự cố về màu sắc, đồng bộ, góp phần tạo ra sản phẩm cuối cùng có chất lượng kỹ thuật cao nhất.

VI. Tương lai ngành và chương trình đào tạo truyền thông

Mặc dù giáo trình kỹ thuật truyền thanh truyền hình này tập trung chủ yếu vào công nghệ analog, những nguyên lý cơ bản mà nó cung cấp vẫn là nền tảng vững chắc cho việc tiếp cận các công nghệ hiện đại. Ngành truyền thông đã có một bước chuyển mình mạnh mẽ từ truyền hình analog và số. Công nghệ truyền hình số mặt đất (DVB-T2), truyền hình vệ tinh, và truyền hình qua giao thức Internet (IPTV) đã thay thế gần như hoàn toàn công nghệ analog cũ. Tuy nhiên, bản chất của việc xử lý tín hiệu hình ảnh và âm thanh vẫn dựa trên các nguyên tắc về điều chế, mã hóa, và đồng bộ. Một kỹ thuật viên đã nắm vững nguyên lý của máy thu đổi tần analog sẽ dễ dàng tiếp thu khái niệm về điều chế số QAM hay COFDM. Tương tự, kiến thức về nguyên lý truyền hình màu trong hệ analog là cơ sở để hiểu cách nén và xử lý màu trong các chuẩn video số như MPEG. Do đó, vai trò của các chương trình đào tạo truyền thông đa phương tiện tại các trường như cao đẳng phát thanh truyền hình là vô cùng quan trọng. Các chương trình này cần cập nhật để bao gồm cả kiến thức nền tảng từ công nghệ analog và các công nghệ số mới nhất. Sinh viên không chỉ học về sửa chữa phần cứng mà còn phải học về mạng máy tính, xử lý tín hiệu số, dựng phim và hậu kỳ trên các phần mềm chuyên nghiệp. Tương lai của ngành không chỉ nằm ở việc phát sóng truyền thống mà còn mở rộng sang các nền tảng streaming, video-on-demand, và nội dung tương tác. Điều này đòi hỏi một thế hệ kỹ thuật viên mới, không chỉ là chuyên gia về điện tử mà còn là người am hiểu về công nghệ thông tin và khoa học dữ liệu. Giáo trình này, dù được biên soạn từ năm 2010, vẫn là điểm khởi đầu có giá trị, cung cấp những cơ sở kỹ thuật audio video bất biến, giúp người học xây dựng một tư duy hệ thống để sẵn sàng đối mặt và thích ứng với sự thay đổi không ngừng của công nghệ.

6.1. Từ truyền hình analog và số đến các công nghệ mới

Sự chuyển đổi từ truyền hình analog và số là một cuộc cách mạng. Truyền hình số mang lại chất lượng hình ảnh và âm thanh vượt trội, cho phép phát nhiều kênh hơn trên cùng một băng thông. Tuy nhiên, các khái niệm cốt lõi như quét hình, tín hiệu chói (Y), tín hiệu màu (C) vẫn được kế thừa. Tương lai sẽ là sự hội tụ của truyền hình và internet, nơi nội dung được cá nhân hóa và phân phối theo yêu cầu, đòi hỏi kỹ thuật viên phải có kiến thức đa ngành.

6.2. Vai trò của cao đẳng phát thanh truyền hình hiện nay

Các trường cao đẳng phát thanh truyền hình đóng vai trò then chốt trong việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành. Chương trình giảng dạy cần cân bằng giữa lý thuyết nền tảng và thực hành công nghệ mới. Sinh viên cần được thực tập với các thiết bị phòng thu hiện đại, học các quy trình sản xuất chương trình truyền hình chuyên nghiệp và được trang bị các kỹ năng mềm để làm việc hiệu quả trong môi trường truyền thông năng động và cạnh tranh.

Nội dung chính

TỔNG QUAN HỆ THỐNG GIÁO TRÌNH: KỸ THUẬT TRUYỀN THANH TRUYỀN HÌNH

---

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Kỹ thuật Truyền thanh Truyền hình do Kỹ sư Trần Công Tiến chủ biên, được Trường Cao đẳng Kỹ thuật Lý Tự Trọng (trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo Thành phố Hồ Chí Minh) ban hành vào tháng 7 năm 2010 dưới dạng tài liệu lưu hành nội bộ.

Trong chương trình đào tạo ngành Điện tử Công nghiệp bậc Trung cấp Chuyên nghiệp, môn học Kỹ thuật Truyền thanh Truyền hình giữ vị trí học phần kỹ thuật chuyên ngành cốt lõi. Môn học đóng vai trò cầu nối giữa các kiến thức điện tử cơ bản với việc ứng dụng khảo sát, phân tích các hệ thống xử lý tín hiệu âm thanh và hình ảnh trong thực tế.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng tới việc trang bị cho học sinh các chuẩn đầu ra cụ thể:

• Nắm vững kiến thức cơ sở về trường điện từ, các băng tần vô tuyến và nguyên lý điều chế tín hiệu.
• Thành lập và phân tích được sơ đồ khối của các hệ thống thu phát thanh và thu phát hình.
• Phân tích chi tiết nguyên lý hoạt động của từng tầng mạch điện tử cụ thể trong máy thu thanh (AM, FM Mono, FM Stereo) và máy thu hình (truyền hình đen trắng, truyền hình màu).
• Đọc hiểu sơ đồ nguyên lý, xác định rõ nhiệm vụ của từng linh kiện bán dẫn và thụ động trên các sơ đồ mạch điện tử thương mại.

Cấu trúc giáo trình được phân bổ thành 3 chương lớn gồm 11 bài học và phần tài liệu tham khảo:

1. Chương I: Kỹ thuật Truyền thanh (Bài 1 đến Bài 5)
2. Chương II: Kỹ thuật Truyền hình Đen Trắng (Bài 6 đến Bài 8)
3. Chương III: Kỹ thuật Truyền hình Màu (Bài 9 đến Bài 11)

Điểm đặc trưng trong phương pháp tiếp cận của tài liệu là cấu trúc đi từ lý thuyết trường sóng, nguyên lý điều chế, sơ đồ khối chức năng đến việc giải mã toàn diện các bản vẽ schematic của thiết bị thương dụng thực tế.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             TIẾN TRÌNH KIẾN THỨC CỐT LÕI
  CHƯƠNG I: TRUYỀN THANH          CHƯƠNG II: TH ĐEN TRẮNG          CHƯƠNG III: TH MÀU
  • Bức xạ điện từ & Băng tần     • Ống Vidicon & Đèn CRT          • Lý thuyết màu sắc
  • Điều chế AM (IF = 455 kHz)    • Chuẩn quét FCC & OIRT          • Khối giải mã màu
  • Điều tần FM (IF = 10.7 MHz)   • Khối Tuner, IF, Video, Sound   • Hệ thống xử lý kênh Y
  • Ghép kênh FM MPX Stereo       • Đồng bộ quét dòng & mành       • Mạch nguồn Autovolt
  • Sơ đồ: RX FS 435, JVC PC30    • Sơ đồ: Sanyo 12T3, Samsung...  • Sơ đồ: JVC C1490 ME

Các chương và chủ đề chính

Chương I: Kỹ thuật Truyền thanh (Bài 1 – Bài 5)

• Bài 1: Tổng quan hệ thống thu phát thanh: Trình bày khái niệm bức xạ điện từ, quan hệ bước sóng $\lambda = c/f$ (với vận tốc ánh sáng $c = 3 \cdot 10^8\text{ m/s}$), điều kiện phát xạ sóng vô tuyến ($f > 100\text{ kHz}$). Phân loại băng tần: sóng dài LW ($100 - 500\text{ kHz}$), sóng trung MW ($500 - 1500\text{ kHz}$), sóng ngắn SW ($1.5 - 30\text{ MHz}$, chia thành SW1, SW2, SW3), sóng FM ($88 - 108\text{ MHz}$), VHF ($30 - 300\text{ MHz}$), UHF ($300 - 3000\text{ MHz}$), EHF ($> 3000\text{ MHz}$). Phân tích các thông số máy thu: độ nhạy (tính bằng $\text{mV/m}$, điều kiện tỷ số tín hiệu/tạp âm $S/N = 3/1$ hoặc $4/1$), độ chọn lọc ($\text{dB}$ tại độ lệch cộng hưởng $10\text{ kHz}$), công suất danh định ($250\text{ mW}$ đến vài Watt), phương thức truyền sóng đất và sóng trời phản xạ qua tầng điện ly.
• Bài 2: Kỹ thuật thu phát thanh AM: Phân tích điều chế biên độ tạo ra sóng mang $f_0$ và hai biên tần $(f_0 - f)$, $(f_0 + f)$, độ rộng băng thông $BW = 2f = 10\text{ kHz}$. Sơ đồ khối và nguyên lý máy thu AM đổi tần: tầng cao tần (mạch điều hợp dò đài chọn $f_a$, dao động nội tạo $f_o$, trộn sóng MIX tạo ra tần số trung tần $f_o - f_a = 455\text{ kHz}$), tầng trung tần IF (biến áp IFT, mạch AVC) và tầng tách sóng điều biên. Phân tích chi tiết mạch máy thu AM 1 band Sony Model 8R42 và máy nhiều band.
• Bài 3: Kỹ thuật thu phát thanh FM Mono: Trình bày lý thuyết điều tần trực tiếp với hệ số điều biến $m = \frac{K_f U_m}{\Omega_m} = \frac{\Delta f}{f_m}$, băng thông đài phát $BW = 2\Delta f = 150\text{ kHz}$. Phân tích cấu trúc mạch tiền nhấn (lọc dải cao, vi phân) tại máy phát và mạch giải nhấn (lọc qua thấp, tích phân) tại máy thu với mức bù xấp xỉ $12\text{ dB}$ để cải thiện tạp âm tần số cao. Sơ đồ khối máy thu FM Mono với tần số trung tần quy chuẩn $10.7\text{ MHz}$.
• Bài 4: Kỹ thuật thu phát thanh FM Stereo: Phân tích giải pháp tương thích với máy FM Mono bằng cách phát tín hiệu tổng $(L + R)$ trên băng cơ sở ($50\text{ Hz} - 15\text{ kHz}$), tín hiệu hiệu $(R - L)$ điều chế cân bằng trên sóng mang phụ $38\text{ kHz}$ ($23 - 53\text{ kHz}$), và tín hiệu hoa tiêu pilot $19\text{ kHz}$. Tại mạch giải mã MPX của máy thu thực hiện tái tạo: $$\begin{aligned} (R + L) + (R - L) &= 2R \rightarrow R \ (R + L) - (R - L) &= 2L \rightarrow L \end{aligned}$$
• Bài 5: Phân tích sơ đồ máy: Phân tích sơ đồ schematic thực tế của hai dòng máy Radio Cassette: Panasonic RX FS 435 (sử dụng IC1 khuếch đại cao tần/trộn sóng/dao động, IC2 xử lý trung tần AM/FM, tách sóng và giải mã MPX) và JVC PC 30.

Chương II: Kỹ thuật Truyền hình Đen Trắng (Bài 6 – Bài 8)

• Bài 6: Tổng quan hệ thống thu phát hình: Nguyên lý biến đổi tín hiệu quang - điện tại ống Vidicon (mặt phẳng kim loại trong suốt mạ vàng đính các hạt Nitrat Bạc làm tế bào quang điện) và biến đổi điện - quang tại đèn hình CRT (sợi đốt tim $12\text{V}$, Kathode $50 - 150\text{V}$, lưới điều khiển $G_1 \approx 0\text{V}$, lưới gia tốc $G_2: 10 - 200\text{V}$, lưới hội tụ Focus $G_3: 200 - 400\text{V}$, Anode siêu cao thế $14.000\text{V}$). Các tiêu chuẩn truyền hình: FCC ($525\text{ dòng/ảnh}$, $30\text{ ảnh/giây}$, $f_H = 15.750\text{ Hz}$, $f_V = 60\text{ Hz}$, độ rộng kênh $6\text{ MHz}$, tần số video cực đại $6.3\text{ MHz}$) và OIRT ($625\text{ dòng/ảnh}$, $25\text{ ảnh/giây}$, $f_H = 15.625\text{ Hz}$, $f_V = 50\text{ Hz}$, độ rộng kênh $8\text{ MHz}$, tần số video cực đại $7.5\text{ MHz}$). Tín hiệu hình điều chế AM, tín hiệu tiếng điều tần FM với tần số mang phụ âm thanh $SIF = 4.5\text{ MHz}$ (FCC), $5.5\text{ MHz}$ (CCIR), $6.5\text{ MHz}$ (OIRT).
• Bài 7: Nguyên lý máy thu: Khảo sát chi tiết từng khối: Bộ nguồn cung cấp ($12\text{VDC}$ ổn áp kiểu phao trên/phao dưới qua mạch Darlington và Diode Zener chuẩn); Khối Tuner (RF, OSC, MIX); Khối trung tần hình (dùng bộ lọc sóng âm bề mặt SAW lọc thông dải, trung tần $IF = 38.75\text{ MHz}$ theo chuẩn OIRT); Khối tách sóng hình và AGC; Khối khuếch đại hình (chỉnh Contrast qua biên trở tải AC, chỉnh Brightness qua phân cực DC Kathode, chỉnh Focus); Khối đường tiếng; Khối tách xung đồng bộ kết hợp mạch tích phân (tách xung $V\text{-Sync}$ đưa về mạch dao động mành $V\text{-OSC}$, $V\text{-Driver}$, $V\text{-Out}$ lái cuộn $V\text{-Yoke}$) và mạch vi phân (tách xung $H\text{-Sync}$ đưa về mạch $AFC$, dao động dòng $H\text{-OSC}$, $H\text{-Driver}$, $H\text{-Out}$, biến áp cao áp Flyback FBT và lái cuộn $H\text{-Yoke}$).
• Bài 8: Phân tích sơ đồ: Phân tích sơ đồ mạch máy thu hình đen trắng Sanyo Model 12T3 (chi tiết từng linh kiện: $TR117/T103$ cho dao động ngang, $TR118/T104$ lái ngang, $TR119$ công suất ngang, $TR114/T101$ dao động mành dạng dao động nghẹt, biến áp Flyback $T105$, bẫy âm thanh $C118-L106$ triệt tần số $4.5\text{ MHz}$), máy thu Viettronic 3539 và Samsung BT359.

Chương III: Kỹ thuật Truyền hình Màu (Bài 9 – Bài 11)

• Bài 9: Tổng quan hệ thống thu phát hình màu: Trình bày lý thuyết màu sắc, các tín hiệu chói ($Y$) và tín hiệu hiệu màu ($(R-Y)$, $(B-Y)$), các hệ thống truyền hình màu (NTSC, PAL, SECAM), sơ đồ khối máy phát và máy thu hình màu.
• Bài 10: Nguyên lý máy thu hình màu: Khảo sát bộ nguồn Autovolt, khối quét hình, khối Tuner - IF, đường trễ và khuếch đại tín hiệu kênh $Y$, khối đường tiếng, khối ma trận và giải mã màu, khối vi xử lý và mạch điều khiển từ xa.
• Bài 11: Phân tích sơ đồ: Phân tích mạch máy thu hình màu JVC Model C1490 ME và các dòng máy tương đương.

---

Bảng tổng hợp thông số kỹ thuật chuẩn truyền hình trong giáo trình

Thông số kỹ thuật	Tiêu chuẩn FCC (Mỹ, Nhật)	Tiêu chuẩn OIRT (Việt Nam, Châu Âu)
Số dòng quét / ảnh	$525\text{ dòng}$	$625\text{ dòng}$
Tốc độ khung hình	$30\text{ ảnh/giây}$ ($60\text{ bán ảnh/s}$)	$25\text{ ảnh/giây}$ ($50\text{ bán ảnh/s}$)
Tần số quét ngang ($f_H$)	$15.750\text{ Hz}$ ($525 \times 30$)	$15.625\text{ Hz}$ ($625 \times 25$)
Tần số quét dọc ($f_V$)	$60\text{ Hz}$	$50\text{ Hz}$
Độ rộng kênh truyền	$6\text{ MHz}$	$8\text{ MHz}$
Tần số video cao nhất ($f_{max}$)	$6.3\text{ MHz}$	$7.5\text{ MHz}$
Tần số trung tần tiếng (SIF)	$4.5\text{ MHz}$	$6.5\text{ MHz}$ (CCIR: $5.5\text{ MHz}$)
Tần số trung tần hình (PIF)	$45.75\text{ MHz}$	$38.75\text{ MHz}$

---

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập cơ sở lý thuyết kỹ thuật thông qua các định luật và nguyên lý:

1. Lý thuyết bức xạ và truyền lan sóng vô tuyến: Xác lập phương trình quan hệ bước sóng $\lambda = c/f$, ngưỡng phát xạ không gian qua anten ($f > 100\text{ kHz}$), cơ chế phản xạ tầng điện ly đối với sóng ngắn SW và giới hạn tầm truyền lan sóng đất dưới $100\text{ km}$ do độ cong bề mặt trái đất.
2. Nguyên lý đổi tần siêu ngoại sai (Superheterodyne): Nguyên lý tạo ra tần số trung tần không đổi ($IF = 455\text{ kHz}$ đối với AM, $IF = 10.7\text{ MHz}$ đối với FM) bằng cách kết hợp tụ xoay dò đài ($V_c$) và tụ dao động nội trên cùng một trục để luôn duy trì hiệu tần $f_o - f_a = f_{IF}$.
3. Nguyên lý quét đồng bộ và biến đổi ảnh: Kỹ thuật phân rã ảnh thành lưới điểm thông qua cơ chế quét dòng (ngang) và quét mành (dọc) bằng từ trường cuộn Lái tia ($Yoke$). Mối liên hệ đồng bộ pha giữa tín hiệu phát và quét hiển thị tại đèn hình CRT thông qua việc tách xung $H\text{-Sync}$ và $V\text{-Sync}$.

Kỹ năng phát triển

Tài liệu rèn luyện cho người học các nhóm năng lực kỹ thuật:

• Kỹ năng phân tích sơ đồ (Analytical Skills): Nhận diện, bóc tách và diễn giải chức năng của từng linh kiện riêng biệt trên các bản vẽ mạch in thực tế: từ các transistor phân cực chế độ A, B, C, mạch Darlington, mạch ổn nhiệt bằng điện trở nhiệt có hệ số nhiệt âm ($TH$), đến các IC tích hợp đa chức năng.
• Kỹ năng kỹ thuật chuyên ngành (Technical Skills): Đọc hiểu và xác định đường truyền tín hiệu: đường tín hiệu cao tần RF, trung tần IF qua bộ lọc SAW, tín hiệu chói $Y$, tín hiệu giải mã màu, tín hiệu âm tần sau tách sóng và các nhánh điều khiển hồi tiếp tự động ($AGC$, $AFC$).
• Năng lực ứng dụng thực tế (Practical Competencies): Hiểu rõ cơ chế phối hợp trở kháng (biến áp xuất âm $BA2$, biến áp kích lái $H\text{-Driver}$), nguyên lý tạo điện áp thứ cấp và siêu cao áp Anode từ biến áp Flyback ($FBT$) để phục vụ công tác sửa chữa, hiệu chỉnh thiết bị truyền thông và điện tử tiêu dùng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp tiếp cận sư phạm

Giáo trình sử dụng phương pháp sư phạm kỹ thuật kết hợp cấu trúc 4 bước tuần tự:

Mỗi chủ đề kỹ thuật đều bắt đầu từ định nghĩa tín hiệu, phân tích phổ tần số, thiết lập sơ đồ khối chức năng tổng quát, sau đó đi sâu vào cấu trúc mạch nguyên lý từng khối và kết thúc bằng việc phân tích trực tiếp trên sơ đồ schematic thương mại.

                           SƠ ĐỒ PHỐI GHÉP CÁC TẦNG MÁY THU HÌNH ĐEN TRẮNG
                           
        Anten

Bài tập và phân tích trường hợp thực tế (Case Studies)

Hệ thống bài tập phân tích tình huống được tích hợp tại các bài kết thúc của mỗi chương:

• Khảo sát hệ thống chuyển mạch và phân băng: Phân tích chức năng tổ hợp 8 công tắc chuyển đổi ($S1-1$ đến $S1-8$) trong máy thu thanh nhiều băng tần Panasonic RX FS 435; khảo sát phương thức cách ly các cuộn cộng hưởng không sử dụng ($L3-1$, $L8$) xuống mass để chống nhiễu chéo dải tần.
• Khảo sát mạch quét và đồng bộ máy thu hình: Phân tích vai trò của tầng kích mành dùng dao động nghẹt $TR114/T101$, mạch vi phân $C601-R601$ lọc xung đồng bộ ngang, mạch so pha $AFC$ đối xứng ($TR116$, $D7$, $D8$) và mạch lái tia trên sơ đồ máy Sanyo 12T3.
• Khảo sát mạch nguồn ổn áp tuyến tính có hồi tiếp: Phân tích chu trình tự động điều chỉnh điện áp ngõ ra khi tải hoặc điện áp vào biến động dựa trên transistor dò sai $T3$, điện áp mẫu trên cầu phân áp $82\text{k}\Omega - VR100\text{k}\Omega - 1\text{k}\Omega$ và Diode Zener chuẩn $D_z$.

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

• Phương pháp đánh giá: Đánh giá năng lực học sinh dựa trên khả năng thuyết minh sơ đồ khối, giải thích chức năng linh kiện, tính toán các thông số cơ bản (băng thông $BW$, hệ số điều chế $m$, tần số quét $f_H, f_V$) và vẽ đường truyền tín hiệu từ ngõ vào Anten đến tầng công suất xuất tín hiệu.
• Yêu cầu tự học: Người học cần chuẩn bị trước kiến thức cơ sở về linh kiện bán dẫn, mạch khuếch đại vi sai, mạch tích hợp tuyến tính, mạch số logic và cấu trúc vi xử lý để có thể tiếp thu các nội dung tích hợp trong mạch thu hình màu.

---

Điểm nổi bật và tính cập nhật công nghệ

Sự chuyển dịch công nghệ trong tài liệu

Tài liệu hệ thống hóa sự tiến triển công nghệ của ngành điện tử truyền thông qua các giai đoạn:

• Từ mạch linh kiện rời sang vi mạch tích hợp: Giáo trình trình bày từ các mạch thu AM/FM thuần transistor đơn lẻ (như tầng khuếch đại trung tần dùng 2 transistor $T2, T3$ có tụ $C_4, C_7$ hồi tiếp dương bù tần số cao và tụ $C_{N1}, C_{N2}$ chống tự kích trong Sony 8R42) sang các hệ thống tích hợp nguyên khối (như IC1, IC2 trên máy Panasonic RX FS 435 và JVC PC 30 thực hiện toàn bộ chức năng từ đổi tần, khuếch đại IF đến giải mã MPX).
• Từ truyền thanh đơn sắc (Mono) sang truyền thanh nổi (Stereo): Phân tích chi tiết quá trình phát triển từ hệ thống điều chế đơn kênh sang kỹ thuật ghép kênh phân chia tần số với sóng mang phụ $38\text{ kHz}$ và tín hiệu pilot $19\text{ kHz}$.
• Từ truyền hình đơn sắc sang truyền hình màu: Mở rộng từ nguyên lý quét chùm tia đơn sắc trên lớp huỳnh quang sang xử lý tín hiệu ba màu cơ bản, điều khiển vi xử lý và cấu trúc nguồn chuyển mạch Autovolt.

                         SỰ TIẾN HÓA CÔNG NGHỆ TRONG GIÁO TRÌNH
                         
      KỸ THUẬT             GIAI ĐOẠN LINH KIỆN RỜI               GIAI ĐOẠN TÍCH HỢP (IC)
      Truyền thanh       • Transistor đơn (Sony 8R42)          • IC đa năng (Panasonic RX FS 435)
                         • Biến áp IFT, BA1, BA2 rời           • Mạch tích hợp giải mã FM MPX
      Truyền hình        • TV Đen trắng (Sanyo 12T3)           • TV Màu (JVC C1490 ME)
                         • Đèn CRT đơn sắc, nguồn 12V Tuyến tính • Nguồn Autovolt, Vi điều khiển

Ứng dụng thực tế và gắn kết thiết bị công nghiệp

Giáo trình gắn liền với các thiết bị điện tử thương dụng thực tế tại Việt Nam vào thời điểm biên soạn:

• Khảo sát các dòng máy thu thanh cassette phổ biến: Panasonic RX FS 435, JVC PC 30.
• Khảo sát các model máy thu hình đen trắng: Sanyo 12T3, Viettronic 3539, Samsung BT359.
• Khảo sát máy thu hình màu thương phẩm: JVC Model C1490 ME.
• Tài liệu đối chiếu trực tiếp hai tiêu chuẩn truyền hình quốc tế lớn là OIRT (áp dụng chính thức tại Việt Nam và Đông Âu) và FCC (chuẩn truyền hình Bắc Mỹ và Nhật Bản).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn phù hợp cho đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế dành riêng cho học sinh hệ Trung cấp Chuyên nghiệp và sinh viên ngành Điện tử Công nghiệp, Điện tử Dân dụng và Viễn thông tại Trường Cao đẳng Kỹ thuật Lý Tự Trọng cùng các cơ sở đào tạo kỹ thuật tương đương.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Theo phần Mở đầu của giáo trình, người học bắt buộc phải được trang bị kiến thức nền tảng về: Linh kiện điện tử, Vi mạch tuyến tính, Kỹ thuật số và Vi xử lý để hiểu rõ hoạt động của các tầng khuếch đại, mạch tạo dao động, mạch số và khối vi điều khiển.

3. Điểm khác biệt cốt lõi của giáo trình so với các tài liệu lý thuyết thuần túy là gì?

Tài liệu không dừng lại ở sơ đồ khối trừu tượng mà phân tích chi tiết từng linh kiện trên sơ đồ nguyên lý của các thiết bị thực tế đang lưu hành trên thị trường (Sony Model 8R42, Panasonic RX FS 435, JVC PC 30, Sanyo 12T3, JVC C1490 ME).

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Học sinh cần nắm chắc lý thuyết vật lý về bức xạ điện từ và các chuẩn quét ($FCC, OIRT$), sau đó đối chiếu nguyên lý hoạt động của từng khối chức năng vào sơ đồ mạch nguyên lý tổng thể, kết hợp giải thích đường đi của tín hiệu qua từng linh kiện chuyển mạch, khuếch đại và tách sóng.

5. Tài liệu bổ trợ và nguồn tham khảo đi kèm giáo trình gồm những gì?

Giáo trình cung cấp các bản vẽ sơ đồ nguyên lý đầy đủ của các máy thu thanh và máy thu hình thương phẩm, cùng danh mục Tài liệu tham khảo được liệt kê tại trang 110 của tài liệu để người học mở rộng nghiên cứu.

---

Kết luận

Giáo trình Kỹ thuật Truyền thanh Truyền hình của KS. Trần Công Tiến (Trường Cao đẳng Kỹ thuật Lý Tự Trọng, 2010) là tài liệu đào tạo chuyên ngành có cấu trúc chặt chẽ, gắn kết giữa lý thuyết trường điện từ, công nghệ điều chế vô tuyến với sơ đồ phần cứng thực tế.

                                  LỘ TRÌNH HỌC TẬP ĐỀ XUẤT
[GIAI ĐOẠN 1: NỀN TẢNG]               [GIAI ĐOẠN 2: CHUYÊN SÂU]              [GIAI ĐOẠN 3: THỰC HÀNH]
• Lý thuyết bức xạ điện từ           • Kỹ thuật điều chế AM, FM, Stereo     • Đọc sơ đồ máy Panasonic RX FS 435
• Băng tần vô tuyến (LW -> EHF)      • Chuẩn truyền hình OIRT & FCC         • Đọc sơ đồ TV Sanyo 12T3, JVC C1490
• Kỹ thuật đổi tần siêu ngoại sai    • Nguyên lý quét dòng & quét mành      • Phân tích mạch nguồn Autovolt/12VDC

Thông qua hệ thống bài giảng từ truyền thanh AM/FM đến truyền hình đen trắng và truyền hình màu, giáo trình cung cấp phương pháp luận phân tích mạch chuẩn xác cho người học ngành Điện tử Công nghiệp. Người học có thể tham khảo thêm các tài liệu kỹ thuật chuyên sâu được dẫn chiếu tại trang 110 của giáo trình để hoàn thiện kỹ năng chuyên môn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Kỹ Thuật Truyền Thanh | Bài 1: Tổng quan hệ thống thu phát thanh I. Nguyên lý thu phát thanh ca II Sơ đổ khối Bài 2 : Kỹ thuật thu phát thanh AM I. May thu AM 1 Band II. May thu AM nhiéu Band Bai 3:-KY thuat thu phát thanh FM Mono I.

Téng quan II. Máy thu FM Mono Bài 4: Kỹ thuật thu phát thanh FM STEREO I. Tổng quan II. May thu FM Stereo Bai 5 : Phân tích sơ đồ máy I.

Phân tich so d6 Radio Cassette Panasonic RX FS 435 II. Phân tich so dé Radio Cassette JVC PC 30 * Chương II: Kỹ Thuật Truyền Hình Đen Trắng Bài 6 : Tổng quan hệ thống thu phát hình I. Nguyên lý thu phát hình II. Sơ đồ khối | Bài 7 : Nguyên lý máy thu L Sơ đồ khối II.

Bộ nguồn cung cấp II. Khối quét hình IV. Khối cao tần và trung tần, AGC V. Khối khuếch đại hình VI.

Khối đường tiếng Bài 8 : Phân tích sơ đồ I. May thu Sanyo 12T3 Il. May thu Viettronic 3539 III. May thu Samsung BT359 Chufong III: K¥ Thuat Truyền Hình Màu Bài 9 : Tổng quan hệ thống thu phát hình màu L Lý thuyết về màu sắc H.

Tín hiệu và các hệ thống truyền hình màu 61 II. Sơ đỗ khối máy thu phát truyền hình mầu 63 Bài 10 : Nguyên lý máy thuhìnhmàu ' 66 1. Bộ nguồn Autovolt 66 II. Khối quét hình 68 IH.

Khối Tuner — khéi IF 70 IV. Tin hiéu kénh Y 71 © V. Khối đường tiếng 72 VỊ. Khối giải ma mau 73 VH.

Khối vi xử lý và điểu khiển 81 Bài 11 : Phân tích sơ đô 83 I. Phân tích sơ đỗ máy thu JVC C1490 ME 83 H. Phân tích sơ đồ máy thu khác 104 Tài Hiệu tham khảo 110 Kỹ thuật Truyền thanh CHƯƠN GI: KY THUAT TRUYEN THANH ` BÀI 1: TỔNG QUAN HỆ THỐNG THU PHÁT THANH. *& I- NGUYÊN LÝ THU PHAT THANH: 1- Các thuật ngữ: - Bức xạ điện từ: Các sóng vô tuyến điện dùng trong kỹ thuật thông tin tia hồng ngoại mà chúng ta cảm nhận được hiệu ứng nhiệt trên da hoặc ánh sáng thấy được từ màu tím -> đỏ, hay tia tử ngọai, tia X, tia gamma phát từ các chất phóng Xa.

đều là những sóng có tần số khác nhau của bức xạ điện từ. Bức xạ điện từ cồn gọi là sóng điện từ, nó có thể chuyển đổi lẫn nhau trong không gian truyền dẫn từ dạng điện trường sang dạng từ trường và ngược lại. : Sóng điện từ lan truyền trong không gian với vận tốc 300. Nếu gọi fxs C là vận tốc truyền sóng, f là tần số và ^.

là bước sóng của bức xạ ta có: Tần số của sóng điện từ là hec (Hz). Trong kỹ thuật thông tin sóng vô tuyến điện có bước sóng ^ tính bằng (m) hay centimet (cm) còn các bức xạ khác như ánh sáng, tỉa X, tia Gamma. có bước sóng tính bằng A° với 1A°= 10? m, - Tín hiệu điện: Trong kỹ thuật thông tin, âm thanh hoặc hình ảnh được biến đổi thành một đại lượng điện dưới dạng dòng điện hoặc điệná áp. Dòng điện hoặc điện áp tín hiệu được gọi là tín hiệu điện.

Tín hiệu điện thường gap là tín hiệu âm tần (AF: audio frequency)) và tín hiệu hình (VF). Tín hiệu âm tân là tín hiệu có tần số trong khỏang tân số âm thanh nghe được (20Hz- 20.000Hz) thiết bị thường dùng để chuyển đổi âm thanh ra tín hiệu âm tân là micro. - Điều chế tín hiệu điện: Tiếng nói và âm nhạc sau khi đã được chuyển đổi thành tín hiệu âm tần dù đã được nâng cao công suất vẫn không thể đưa ra Antenna phát để truyền tin đưới dạng sóng điện từ là vì: - Qua antemna phát sóng tín hiệu âm tân không phát xa được vì tần số không đủ cao (dưới 20Khz). - Nếu tần số tín hiệu đủ lớn để phát bức xạ được thì hiệu suất của công tác thấp, đài phát sóng rất phức tạp, phẩm chất của tín hiệu thu được rất kém.

Do vậy, để truyễn tín hiệu âm tần dưới dạng bức xạ điện từ người ta dùng kỹ thuật điều chế. Dùng tín hiệu âm tần điều chế một tín hiệu cao tần để được một tín hiệu khác, tín hiệu đã điều chế vừa chứa tín hiệu âm tần truyền đi vừa có tần số cao đủ khả năng đưa ra antenna phát dễ dàng bức xạ thành các sóng điện từ truyền lan trong không gian. Quá trình “điều chế” là nhằm lồng tín hiệu âm tần vào tín hiệu cao tần, dùng sóng cao tần “mang” sóng âm tân đi. Sóng cao tần gọi là sóng mang.

Kỹ thuật Truyền thanh — Truyền hình " 4 Kỹ thuật Truyền thanh Tại máy thu, tín hiệu âm tân (chứa tin tức cần truyền đi) được tách khỏi tín hiệu cao tan tiếp tục xử lý khuếch đại. được chuyển ra loa để tái tạo lại tín hiệu âm thanh. Trong kỹ thuật biến điệu, ta có biến điệu biên độ (AM) và biến điệu tần số (FM)_ được sử dụng trong hệ thống âm thanh. Biến điệu tín hiệu AM: (Amptitude Modulation) Biến điệu biên độ còn được gọi là điều chế biên độ hay điều biên.

Hình (a) là tín hiệu cao tan (RF: Radio Frequency) chưa được điều chế và tín hiệu âm tân (AF) của tin tức cần truyền đi và hình (b) là kết quả. của sự điều biến, tín hiệu điều biến hay còn gọi là sóng AM. Tín hiệu đã được điều biến biên độ có tần số bằng tần số tín hiệu cao tần nhưng biên độ thay đổi theo tín hiệu âm tần. Người ta chứng minh được rằng nếu tín hiệu cao tần RF có tần số fy được điều chế biên độ bởi tín hiệu âm tân AF có tần số f thì tín hiệu điều biên AM có ba thành phần: sóng mang fq và hai biên tần mang fp - f và fạ + f.

Hiệu số (fo + f)- (fọ - _ = 2f= BW được gọi là băng thông, dải thông hoặc phổ sóng. Các đài phát thanh thường có BW = 10Khz. AN AAA VVUVVVWV CT v Hinha Ky thuat Truyén thanh — Truyén hinh | 5 Ky thuat Truyén thanh Hinh b fo-f fo fotf ui Biến điệu tần số FM: (Frequency Modulation) Biến điệu tần số còn được gọi là điều tần cho ta thấy dạng tín hiệu Cao tân đã được điều chế tân số bởi tín hiệu âm tần. Tín hiệu âm tần làm thay đổi tần số của tín : hiệu cao tần (sóng mang) biên độ giữ nguyên.

Goi fy 1A tan số tín hiệu cao tân chưa điều chế, sau khi đã biến điệu thì ở nửa chu kỳ dương tần số tăng lên fọ +Af =f và ở nữa chu kỳ âm tân số giảm xuống còn fy-Af =f,. Song FM phat di c6 tan s6 1a f= fy+ Af. Trong dé fy goi 1a tan sốý trừng tâm, Af gọi là độ lệch tân, di tần hoặc gia tần. Băng thông BW của đài phát song FM giới hạn ở 150Khz.

BW = 2Af =150Khz. LA AANA WUVUIWVV”- 2- Các thông số: - Bước sóng: Kỹ thuật truyền thanh là nhằm truyền tín hiệu âm tần AF đi xa nhưng ta nhận thấy trên thực tế tín hiệu AF không thể truyền đi xa được mà còn chịu tác động của vật cần (Ví dụ khi mở Ampii thì âm thanh chỉ giới hạn trong 1 khu vực, 1 phồng, Kỹ thuật Truyền thanh — Truyền hình _ 6 Ky thuat Truyén thanh nếu đi xa hơn thì sẽ không còn nghe được. Thiết kế cách âm cho các phòng Karaoke .) điều này được chứng minh qua công thức: Àu=c/f Trong đó: A 14 bước sóng c là vận tốc truyền sóng trong không gian (3.108 m/s) f là tần số của sóng lan truyền U a Lf. Dựa vào công thức trên ta thấy sóng cao tần RF là sóng có thể truyền được di xa vì có ^.

Thực tế chứng minh sóng RE có thể phát xạ trong không gian khi có tần sốf > 100 Khz. Vì vậy trong khoảng cao tần RE người ta chia ra thành nhiều băng tân để dễ phân biệt và quản lý các kênh sóng. -băng Các tần radio: - Sóng dài (Long Wave) ký hiệu là LW có tần số từ 100 Khz đến 500 Khz -> bước sóng. còn dài nên không thể truyền được đi xa do đó các đài phát không phát trên dãy.

tần này -> băng LW được dùng cho vô tuyến nghiệp dư hay liên lạc hàng hải giữa các ghe thuyền qua sóng Radio. - Sóng trung (Medium Wave) ký hiệu là MW có tân số từ 500 Khz đến 1500 Khz -> bước sóng ngắn hơn băng LW nên được dùng để phát thanh cho các đài tỉnh và thành phố trong phạm vi 1 nước, 1 quốc gia. - Sóng ngắn (Short Wave) ký hiệu là SW có tần số từ 1500 Khz đến 30 Mhz -> bước sóng ngắn nên truyền đi rất xa, ngoài ra sống SW còn có đặc điểm là khi truyền thẳng lên không gian gặp lớp ION của khí quyển sẽ phản xạ trở về mặt đất và khi chạm mặt đất sẽ phản xạ trổ lại không gian -> đặt Antena phat cao sé truyén đi rất xa trên trái đất -> dùng cho các đài phát thanh quốc tế. Do dãy tần rộng nên băng SW được chia ra làm 3 băng nhỏ là: | SWI: có tần số từ 1,6 Mhz đến 4 Mhz SW2: có tần số từ 4 Mhz đến 11 Mhz SW3: có tần số từ 11 Mhz đến 30 Mhz - Sóng EM: có tần số từ 88 Mhz đến 108 Mhz ding cho cdc dai tin tite va ca nhạc với chất lượng âm thanh cao (High Fidelity Sound — HiFi).

- Các băng sóng khác: - S6ng VHF (Very High Frequency): c6 tan sé ti¥ 30.Mhz dén 300 Mhz. - S6éng UHF (Ultra High Frequency): có tần số từ 300 Mhz dén 3000 Mhz. nh hinh — Truyén _— — = Ky thuat Truyén tha Ky thuat Truyén thanh - Séng EHF (Extra High Frequency): có tần số > 3000 Mhz Các loại sóng này có thể truyền lên- không. gian và đi xa vô.

tận nên được dùng cho:— ---- hệ thống truyền hình, rada, liên lạc vệ tĩnh. - Độ nhạy: Độ nhạy của máy thu thanh được tính theo milivolt/met (mV/m) hoặc V/m. Trị số điện áp tín hiệu càng nhỏ thì máy thu có độ nhạy càng cao và máy thu có thể thu được những đài càng xa có tín hiệu tới máy yếu. Trong thực tế bản thân máy thu thanh còn có mức tạp âm nội bộ.

Tạp ââm nội bộ này ra loa đồng thời với tín hiệu của đài định thu, nên yều cầu chung là mức tin hiệu ra loa phải lớn hơn mức tạp âm từ 3 đến 4 lần trở lên, thì độ nhạy đó mới có ý nghĩa thực tế. Do vậy, độ nhạy được xác định kèm theo điều kiện: tỉ số tín hiệu/tạp am (S/n) là 3/1, 4/1.