Chương IJ, HI ThS. ĐÀM QUANG NGOC CHUONG I DOI TUONG, NHIEM VU VA HE THONG CUA KHOA HOC DIEU TRA HINH SU I. DOI TƯỢNG, NHIỆM VU, HE THONG, PHƯƠNG PHÁP VA QUA TRINH PHAT TRIEN CUA KHOA HOC DIEU TRA HINH SU 1. Đối tượng của khoa học điều tra hình sw Đối tượng nghiên cứu của khoa học điều tra hình sự là một nhóm các quy luật của hiện thực khách quan được khoa học này nghiên cứu nhằm mục đích giải quyết những nhiệm vụ cụ thê mà thực tiễn điều tra hình sự đặt ra cho khoa học đó.
Cu thé: - Các quy luật về cau trúc của vụ phạm tội. Cấu trúc của vụ phạm tội là một hệ thống phức tạp, chuyền động, được cau tao không những bởi các hành vi mà con bởi những hiện tượng khác chế ước, chi phối các hành vi đó. Nghiên cứu cau trúc vụ phạm tội là một trong những điều kiện cần thiết để xây dựng phương tiện, biện pháp, phương pháp điều tra và phòng ngừa tội phạm. Khi nghiên cứu về câu trúc của vụ phạm tội, khoa học điêu tra hình sự chủ yéu đặt ra cho mình mục đích làm rõ những quy luật có ý nghĩa đối với công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.
Cụ thể, đó là các quy luật xuất hiện và phát triển của các mối liên hệ, các quan hệ bên trong của cầu trúc vụ phạm tội; các quy luật hình thành và thực hiện các phương pháp phạm tội; các quy luật xuất hiện và diễn bién của các hiện tượng có liên quan tới tội phạm trước, trong và sau khi tội phạm được thực hiện. - Các quy luật hình thành, tôn tại và biến đổi của các dấu vết của hành vi phạm tội (quy luật phản ánh và thông tin). Mối liên hệ giữa sự thay đổi của môi trường xung quanh với vụ phạm tội đã xảy ra ton tại một cách khách quan, mang tính quy luật. Quá trình hình thành thông tin về vụ phạm tội là một quá trình tự nhiên, chịu sự tác động của những yêu tố khách quan và chủ quan mà sự nhận thức một cách đầy đủ về những yếu tố đó là cơ sở dé điều tra viên đưa ra những quyết định phù hợp liên quan đến hoạt động phát hiện, thu lượm, nghiên cứu, đánh giá chứng cứ.
- Các quy luật thu thập, kiểm tra, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong điều tra hình sự (quy luật phản ánh và chứng minh). Về nguyên tắc, những chứng cứ đã thu thập được cần phải kiểm tra, đánh giá và chỉ sau đó mới có thể sử dụng chúng như là phương tiện dé chứng minh sự that của vu an. Quá trình chứng minh trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự có những đặc điểm chung của quá trình chứng minh trong tố tụng hình sự nhưng bên cạnh đó cũng có những đặc điểm riêng cân tính đến. Vì vậy, khi thực hiện những hành vi đó, điều tra viên cần tuân theo những quy luật nhất định nhằm bảo đảm cho hoạt động điều tra của mình được tiễn hành một cách khách quan, khoa học và đạt hiệu quả cao.
- Các phương tiện kỹ thuật hình sự, các biện pháp chiến thuật hình sự, các phương pháp điều tra và phòng ngừa tội phạm. Những phương tiện, biện pháp, phương pháp điều tra và phòng ngừa tội phạm vừa là đối tượng nhận thức của khoa học điều tra hình sự vừa là kết quả của quá trình nghiên cứu. Tổng kết và nghiên cứu thực tiễn, đặc biệt là những kinh nghiệm tiên tiễn trong điều tra và phòng ngừa tội phạm, khoa học điều tra hình sự tiến hành nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện những phương tiện, biện pháp, phương pháp điều tra và phòng ngừa tội phạm hiệu quả nhất. Như vậy, khoa học điều tra hình sự là khoa học về các quy luật phản ánh cấu trúc của vu phạm tội; các quy luật hình thành thông tin về vụ phạm tội và thủ phạm; các quy luật thu thập, nghiên cứu, đánh giá, sử dung chứng cứ và các phương tiện, biện pháp, phương pháp điều tra, phòng ngừa tội phạm được xây dựng dựa trên cơ sở nhận thức các quy luật do.
Nhiệm vụ của khoa học điều tra hình sự Cũng như khoa học luật hình sự và khoa học luật tố tụng hình sự, khoa học điều tra hình sự có nhiém vu chung (chủ yêu) là góp phan loại trừ tội phạm ra khỏi đời sống xã hội, đảm bảo cơ sở khoa học dé đạt mục đích đó trong hoạt động của các cơ quan Nhà nước được giao nhiệm vụ dau tranh phòng, chống tội phạm. Mỗi khoa học nói trên giải quyết nhiệm vụ chung đó bằng các phương tiện và phương pháp riêng của mình. Khoa học điều tra hình sự giải quyết nhiệm vụ chung này bằng cách đưa ra những chỉ dẫn khoa học về phương tiện kỹ thuật hình sự, biện pháp chiến thuật hình sự và phương pháp điều tra phù hợp để các cơ quan chức năng áp dụng trong công tác phát hiện, điều tra, phòng ngừa tội phạm một cách có hiệu quả nhất. Đề thực hiện tốt nhiệm vụ chung đó, khoa học điều tra hình sự phải giải quyết một số nhiém vụ riêng, đặc thù của mình bao gồm: - Hoàn thiện hệ thông lý luận của khoa học điều tra hình su; - Giới thiệu các phương tiện kỹ thuật hình sự tiên tiến, các biện pháp chiến thuật hình sự và phương pháp điều tra mới đồng thời hoàn thiện những phương tiện, biện pháp, phương pháp điều tra đã có; - Nghiên cứu và hoàn thiện cơ sở lý luận về tổ chức và hoạt động của cơ quan điều tra và giám định hình sự; - Nghiên cứu và hoàn thiện các phương tiện, biện pháp phòng ngừa tội phạm; - Tham khảo có chọn lọc lý luận và thực tiễn điều tra hình sự của các quốc gia khác.
Nhiệm vụ chung và nhiệm vụ riêng của khoa học điều tra hình sự được thực hiện thông qua việc giải quyết các nhiệm vụ cu thể của nó. Nhiệm vụ cụ thé của khoa học điều tra hình sự là nhiệm vụ mà khoa học này phải giải quyết ở một thời điểm cụ thê của công tác điều tra, xuất phát từ đòi hỏi của thực tiễn điều tra hình sự. Do đó, nó ít nhiều mang tính thời sự. Loại nhiệm vụ này có thể được giải quyết trên cơ sở của toàn bộ khoa học điều tra hình sự nói chung hoặc có thé bởi một bộ phận của nó hay thậm chí một phần của bộ phận đó.
Hệ thống của khoa học điều tra hình sự a. Lý luận chung của khoa học diéu tra hình sự Day là bộ phận được coi là cơ sở phương pháp luận của khoa học điều tra hình sự. Trong đó chủ yếu trình bày những quan điểm chung, những khái niệm, thuật ngữ, phương pháp của khoa học điều tra hình sự. Nội dung cụ thể của bộ phận này bao gồm: - Lý luận chung về đối tượng của khoa học điều tra hình sự; - Nhiệm vụ của khoa học điều tra hình sự; - Phương pháp nghiên cứu của khoa học điều tra hình sự; - Hệ thống của khoa học điều tra hình sự; - Lịch sử phát triển của khoa học điều tra hình sự; - Mối quan hệ của khoa học điều tra hình sự và các khoa học khác.
Kỹ thuật hình sự Kỹ thuật hình sự là hệ thong các quan diém khoa hoc va các phương tiện kỹ thuật, các thu thuật, phương pháp được xây dựng trên cơ sở của những quan điểm đó để thu thập, 9 nghiên cứu và sử dụng chứng cứ, phát hiện, điều tra và phòng ngừa tội phạm. Kỹ thuật hình sự là bộ phận xuất hiện sớm nhất của khoa học điều tra hình sự. Do tính đặc thù của nó, nên bộ phận này mang tính độc lập tương đối so với các bộ phận khác của khoa học điều tra hình sự. Nội dung cụ thé của bộ phận nay bao gồm: - Những quan điểm chung về kỹ thuật hình sự; - Ảnh hình sự; - Tả dạng người; - Nghiên cứu dấu vết hình sự; - Nghiên cứu vũ khí, đạn dược và dau vết do chung dé lai khi su dung; - Truy nguyén hinh su; - Nghiên cứu giám định tai liệu trong điều tra hình sự; - Đăng ký hình sự.
Chiến thuật hình sự Chiến thuật hình sự là hệ thống các quan điểm, thủ thuật và các chỉ dan về tổ chức, lập kế hoạch diéu tra vụ án nói chung, tiễn hành các biện pháp diéu tra cụ thé nói riêng phù hợp với quy định của pháp luật và nhằm dat hiệu quả cao nhất. Nội dung của bộ phận này bao gồm: - Những quan điểm chung về chiến thuật hình sự; 10 - Khám nghiệm hiện trường; - Bắt người phạm tội; - Khám xét; - Thu giữ, tạm giữ, bảo quản và xử lý vật chứng; - Hỏi cung bị can; - Lấy lời khai người làm chứng; - Đối chất; - Nhận dạng; - Thực nghiệm điều tra; - Trưng cầu giám định; - Hồ sơ điều tra hình sự; - Kết luận điều tra. Phương pháp điều tra riêng đối với từng loại tội phạm Phương pháp điều tra riêng đổi với từng loại tội phạm là hệ thong các quan điểm, hướng dẫn cách thức tổ chức và tiễn hành điêu tra đối với từng loại tội phạm. Xây dựng phương pháp điều tra riêng với từng loại tội phạm phụ thuộc vào tính phô biến và tồn tại lâu dai của tội phạm đó, những kinh nghiệm điều tra về loại tội phạm này đã tích luỹ được, nhu cầu đòi hỏi của thực tiễn về điều tra loại tội phạm đó.
Thông thường, cấu trúc của phương pháp điều tra từng loại tội phạm cu thé bao gồm các yếu tố sau: - Đặc điêm hình sự của loại tội phạm đó; II - Kế hoạch điều tra vụ án (tương ứng với từng tình huỗng cụ thé); - Đặc điểm về tổ chức va tiễn hành các biện pháp điều tra ban đầu đối với loại tội phạm đó; - Đặc điểm về tổ chức và tiến hành các biện pháp điều tra phổ biến đối với loại tội phạm đó; - Đặc điểm về tổ chức và tién hành các biện pháp khắc phục, phòng ngừa những nguyên nhân và điều kiện phạm tội của loại tội phạm cụ thể đó. Phương pháp nghiên cứu của khoa học điều tra hình sự Phương pháp luận của khoa học điều tra hình sự cũng như các khoa học khác chính là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác-xít. Trên cơ sở của phương pháp luận đó, trong khoa học điều tra hình sự hình thành một hệ thống các phương pháp nghiên cứu bao gồm các phương pháp chung và các phương pháp chuyên ngành.